De Protestantse Kerk in Nederland (PKN) is het grootste protestantse kerkgenootschap in Nederland. Het ontstond op 1 mei 2004 na een fusieproces van tientallen jaren tussen de Nederlandse Hervormde Kerk, de Gereformeerde Kerken in Nederland en de Evangelisch-Lutherse Kerk in het Koninkrijk der Nederlanden. Ook de Waalse kerk maakt deel uit van de PKN.
De kerk is lid van de Wereldraad van Kerken (WCC) en de Lutherse Wereldfederatie. Hoewel in het dagelijks spraakgebruik vaak afgekort tot PKN, gebruikt het kerkgenootschap deze afkorting zelf niet en spreekt men soms van de Protestantse Kerk.
Ledenaantallen en Demografische Trends
In 2015 telde de PKN 1.646.259 leden, wat overeenkomt met ongeveer 9,7% van de Nederlandse bevolking. Dit aantal omvatte belijdende en doopleden, exclusief 323.496 'overige leden' of geboorteleden. Volgens het jaarverslag van 2018 daalde het ledenaantal tot 1.483.178 (8,6% van de bevolking) per eind 2017, bestaande uit 705.078 belijdende leden en 778.100 doopleden. Per 1 december 2021 was het aantal leden verder gedaald tot 1.343.000 (7,7% van de bevolking), met 640 duizend belijdende leden en 703 duizend doopleden (exclusief 'overige leden').
Het ledenaantal daalt gemiddeld met ongeveer 2,5% per jaar, met uitzondering van 2012 vanwege een statistische correctie. Deze afname wordt mede veroorzaakt door een hogere sterfte onder oudere leden en een lager geboortencijfer.
Het Fusieproces
Op 12 december 2003 stemden de synodes van de drie samenwerkende kerken in met de fusie na een proces van 40 jaar. De synodevergaderingen vonden plaats in Utrecht, gevolgd door een viering in de Domkerk in aanwezigheid van koningin Beatrix, minister Donner en kardinaal Simonis. Op 1 mei 2004 werd de fusie officieel.
De eerste scriba van de generale synode was ds. Bas Plaisier, en de eerste voorzitter ds. Jan-Gerd Heetderks. Plaatselijke gemeenten behielden de vrijheid om al dan niet daadwerkelijk te fuseren. De meeste veranderingen vonden plaats op bestuurlijk niveau. De traditie van drie ambten (predikant, ouderlingen, diakenen) werd ook voor de evangelisch-lutheranen van toepassing.
Gemeenten die Niet Meegingen in de Fusie
Bijna honderdduizend leden van de Samen op Weg-kerken gingen niet mee in de Protestantse Kerk. Ongeveer 125 lokale gemeenten of delen daarvan, met name uit de Gereformeerde Bond binnen de Nederlandse Hervormde Kerk, konden zich om leerstellige redenen niet verenigen met de fusie en behielden hun 'hervormde' identiteit. Hete hangijzers waren onder meer de aanvaarding van lutherse belijdenisgeschriften en de ruimte voor plaatselijke gemeenten om relaties tussen homoseksuelen te zegenen.
Van gereformeerde zijde konden enkele gemeenten zich niet vinden in de fusie. Een zevental verenigde zich in de Voortgezette Gereformeerde Kerken in Nederland, met ongeveer 3000 leden. Een paar predikanten en de Gereformeerde Kerken van Westbroek en Haarlem-Centrum gingen over naar de Nederlands Gereformeerde Kerken. Ongeveer 1000 leden van de Gereformeerde Kerk te Urk sloten zich aan bij de Christelijke Gereformeerde Kerken.
Structuur en Bestuur
Het belangrijkste besluitvormende orgaan van de Protestantse Kerk in Nederland is de generale synode, bestaande uit 62 leden die namens de classes worden afgevaardigd. Per 1 mei 2018 telt de kerk 11 classes die elk vijf ambtsdragers afvaardigen. De synodale vertegenwoordiging wordt aangevuld met leden van de evangelisch-lutherse synode (3 leden), de Waalse gemeenten (1 lid) en geassocieerde kerken (3 leden, waaronder 1 afgevaardigde van de Evangelisch-Altreformierte Kirche in Niedersachsen).
Daarnaast is er een kleine synode voor lopende zaken zoals financiën, personeel en organisatie. Het dagelijks bestuur wordt gevormd door het moderamen, dat uit vijf leden bestaat en een algemeen secretaris (scriba) heeft. De scriba is de belangrijkste vertegenwoordiger van de kerk.
De vergaderingen van de synode zijn in principe openbaar, tenzij er over personen wordt gesproken. Naast de generale synode bestaat ook de evangelisch-lutherse synode.
Classes en Classicaal-Regionale Overlegorganen
In een classis zijn de bij de Protestantse Kerk aangesloten kerken van omliggende plaatsen georganiseerd. De classes zijn verdeeld over elf regio's, elk met een Classicaal-Regionaal Overlegorgaan (CRO). Sinds 1 mei 2018 is het aantal classes teruggebracht van 74 naar 11, waarbij elke classis gemiddeld 200 gemeenten telt. In elke classis is een classispredikant aangesteld met leidinggevende en bemoedigende taken.
Kerkgemeentetypen en Modaliteiten
De Protestantse Kerk in Nederland kent verschillende typen kerkgemeenten:
- Protestantse gemeenten: Plaatselijke kerkgemeenten waar daadwerkelijk een fusie heeft plaatsgevonden tussen hervormde, gereformeerde en/of evangelisch-lutherse gemeenten. Vaak zijn hierbinnen "wijkgemeenten" georganiseerd.
- Zelfstandig opererende gemeenten: Plaatselijke kerkgemeenten die besloten hebben om zelfstandig binnen de Protestantse Kerk te blijven opereren, zonder volledige lokale fusie.
Met het begrip modaliteit wordt een stroming van gelijkgestemden op religieus gebied aangeduid. Binnen de PKN zijn er verschillende modaliteiten, waaronder de midden-orthodoxe (hervormd) en de modern-gereformeerde (gereformeerde kerk). Soms bestaan er aparte gemeenten voor leden van een specifieke modaliteit, aangeduid als gemeenten van bijzondere aard (b.a.) of bijzondere wijkgemeenten (b.w.).
Predikantschap en Kerkelijk Werkers
In 2006 werd het voorstel gedaan om het predikantschap open te stellen voor hbo-theologen, vanwege de vrees voor een predikantentekort. Tegenstanders vonden dat predikanten de grondtalen van de Bijbel moesten kennen, wat op hbo-niveau niet werd geleerd. In 2008 werd besloten dat kerkelijk werkers met hbo-opleiding, na geschiktheidsbeoordeling en bijscholing, in bepaalde gevallen de status van predikant konden krijgen. In juni 2024 besloot de synode dat het voor hbo-theologen mogelijk is om pastor te worden, een nieuw in het leven geroepen functie binnen de PKN.
Financiële en Organisatorische Uitdagingen
De ontwikkeling van een nieuw ledenregistratiesysteem, genaamd Numeri, leidde tot aanzienlijke kosten en problemen. Uiteindelijk werd de ontwikkeling in 2008 gestopt na een uitgave van 5,5 miljoen euro. In 2011 ging een nieuw systeem in werking.
Vanwege het teruglopende ledenaantal en de dalende financiële middelen is de kerk genoodzaakt tot bezuinigingen. Het aantal regionale dienstencentra werd teruggebracht, kantoren gesloten en de personeelsbezetting van het Landelijk Dienstencentrum in Utrecht ingekrompen. Er wordt gestreefd naar de realisatie van een kerkcampus in het pand van het Landelijk Dienstencentrum.
Theologische en Maatschappelijke Debatten
In 2010 ontstond discussie over het Israël-standpunt van de Protestantse Kerk, vastgelegd in de kerkorde in 2004, dat de kerk een onopgeefbare verbondenheid met het volk Israël koestert. Op 7 november 2024 aanvaardde de Synode de nota ‘Uw koninkrijk kome’ over relaties met Joden en Palestijnse christenen als uitgangspunt voor het beleid.
Een boek van dominee Klaas Hendrikse, waarin God werd geschetst als een 'gebeuren' in plaats van een bestaand wezen, zorgde voor veel onrust. Een tuchtprocedure strandde uiteindelijk. In november 2010 nam de synode een rapport aan waarin gesteld werd dat er ruimte is voor verschillende opvattingen, maar dat niet alles over God gezegd kon worden.
Maarten Luther, de Reformatie en de natie | DW Documentaire
Pioniersplekken en Samenwerking
Als alternatief voor de traditionele kerkdienst heeft de Protestantse Kerk pioniersplekken in het leven geroepen voor mensen die niet (meer) naar de kerk gaan. In 2020 waren er 147 van dergelijke initiatieven, waarvan er 14 waren gestopt. Het is echter lastig voor pioniersplekken om uit te groeien tot zelfstandige gemeenten.
De PKN wil meer samenwerken met andere protestantse kerken. In april 2016 schaarde de synode zich achter een voorstel om de banden met de Christelijke Gereformeerde Kerken, de Gereformeerde Kerken vrijgemaakt, de Nederlands Gereformeerde Kerken en de Voortgezette Gereformeerde Kerken in Nederland aan te halen, met het aangaan van 'bijzondere betrekkingen'.
Historische Context en Tradities
De Protestantse Kerk in Nederland verenigt de lutherse en calvinistische traditie. Vóór de fusie behoorden de plaatselijke kerken tot de Nederlandse Hervormde Kerk, de Gereformeerde Kerken in Nederland of de Evangelisch-Lutherse Kerk.
De tekst bevat ook uitgebreide historische context over de Gereformeerde Bond, de Confessionele Vereniging en de verschillende stromingen binnen het Nederlandse protestantisme. Er wordt ingegaan op de geschiedenis van kerkgebouwen in de Krimpenerwaard, de invloed van de Reformatie, en de ontwikkeling van verschillende kerkgenootschappen zoals de Gereformeerde Kerk onder 't Kruis en de Christelijke Afgescheiden Kerk.
De studie van Fred A. van Lieburg en Joris van Eijnatten wordt aangehaald, die zich richt op 'profane' geschiedschrijving van religie, waarbij objectiviteit centraal staat. De theorie van Exalto over de Reformatie, die stelt dat er geen radicale breuk was met de rooms-katholieke erfenis maar eerder een 'hertaling', wordt besproken. Dit omvat de rol van heiligen, relieken en mirakelen.
De tekst belicht ook de traditie van exempla (voorbeeldverhalen) in de middeleeuwse literatuur en hun voortzetting in protestantse preken. Voorbeelden van gereformeerde heiligen, zoals Jodocus van Lodenstein, en de rol van martelaren zoals Dietrich Bonhoeffer, worden genoemd.
De geschiedenis van de Gereformeerde Bond wordt gedetailleerd beschreven, inclusief de oprichting in 1906, de politieke banden met de Antirevolutionaire Partij, en de interne stromingen (kuyperiaans en bevindelijk). De rol van het studiefonds en het leerstoelfonds van de Gereformeerde Bond wordt benadrukt.
De tekst gaat verder in op de ontwikkeling van kerkgemeenten in Hazerswoude-Dorp, de strijd rondom conventikels, en de uiteindelijke institutie van de Gereformeerde Kerk onder 't Kruis. De spanningen tussen verschillende kerkelijke stromingen, zoals de Gereformeerde Bond en de Confessionele Vereniging, worden belicht, evenals de rol van individuele predikanten in deze debatten.
tags: #a #van #toorn #protestantse #kerk