Inleiding tot de Dorpskerk
De Dorpskerk, ook wel bekend als de Hervormde Kerk, is een historisch protestants kerkgebouw gelegen in De Bilt. Dit 17e-eeuwse gebouw is een belangrijk monument met een rijke geschiedenis die teruggaat tot de periode na de Reformatie.
Historische Context en Ontstaan
Na de Reformatie, waarbij in 1580 het monnikenklooster Oostbroek en in 1585 het vrouwenklooster met bijbehorende kapellen werden gesloopt, had de bevolking van De Bilt geen eigen kerk meer. Katholieke burgers bezochten waarschijnlijk kloosters tot hun verwoesting, waarna zij hun toevlucht zochten in schuilkerken. Protestantse inwoners van De Bilt moesten voor kerkbezoek, dopen en trouwen uitwijken naar kerken in Zeist of het kerkje van Blauwkapel.
Vanwege de aanwezigheid van meer dan veertig protestantse gezinnen in De Bilt midden 17e eeuw, werd besloten tot de bouw van een eigen kerk. Op 27 februari 1650 gaven de Staten van Utrecht toestemming voor de bouw van deze kerk in de Dorpsstraat. Deze goedkeuring was niet zonder slag of stoot tot stand gekomen; schout Paul Ruijssch en hoogleraar theologie Prof. Dr. Hoornbeek moesten intensieve onderhandelingen voeren met de Staten. Een belangrijk argument was dat er elders in de provincie reeds kerken bestonden met een kleiner aantal leden. Met de toestemming werd tevens een subsidie van ƒ 12.000,- toegekend, bedoeld voor de bouw van de kerk, een predikantswoning en een kosterswoning. Aan deze subsidie was wel de voorwaarde verbonden dat het onderhoud van de gebouwen en het levensonderhoud van de koster bekostigd dienden te worden door de kerkelijke gemeente zelf.
Op 27 april 1652 werd de kerk, die later bekend zou worden als de Dorpskerk, officieel in gebruik genomen. Enkele weken daarna werd de schoolmeester aangesteld als koster en later dat jaar trad dominee Lambertus Sanderus aan als eerste predikant. De kerk was oorspronkelijk een eenvoudig zaalkerkje van ongeveer tien bij twintig meter, dat plaats bood aan tweehonderd kerkgangers.
Architecturale Ontwikkelingen en Kenmerken
Het oorspronkelijke uiterlijk van de kerk onderging door de eeuwen heen diverse veranderingen. Op het dak stond oorspronkelijk een klein torentje met een klok, maar dit werd in 1839 wegens bouwvalligheid afgebroken. Ter vervanging werd tegen de westgevel een nieuwe, markante toren gebouwd, die sindsdien in de volksmond bekendstaat als ‘de peperbus’. De ingang van deze toren werd tevens de hoofdingang van de kerk. Door de groei van de bevolking vonden er meerdere uitbreidingen en verbouwingen plaats: in 1840, 1895 en een algemene opknapbeurt in 1952. Het huidige aanzien van de kerk dateert voornamelijk uit 1895.
In 1952 werd het interieur van de kerk vernieuwd en werden er glas-in-loodramen aangebracht in de ramen in de topgevels van de transepten en in het kleine venster in de zuidgevel. Deze ramen zijn ontworpen door G. Kristensen.
De Preekstoel
De Dorpskerk bezit een bijzondere preekstoel, die wordt beschouwd als de oudste bewaard gebleven op de Utrechtse Heuvelrug. Volgens een inscriptie op een grafsteen in de kerk werd deze geschonken door Dirk Salomonszoon in 1652. In tegenstelling tot de gangbare zeshoekige vorm is deze preekstoel achthoekig, een vorm die in de zeventiende eeuw vaker voorkwam. Hij rust op leeuwenklauwen en is versierd met acanthusbladeren. Boven de preekstoel bevindt zich een klankbord in dezelfde achthoekige vorm. Hoewel dit klankbord in 1895 tijdens een verbouwing werd vernieuwd, zijn daarbij enkele originele elementen hergebruikt.
De Toren: De Peperbus
De toren, in de volksmond ‘de peperbus’ genoemd, is een opvallend kenmerk van de Dorpskerk. Sinds de Staatsregeling van 1798 zijn alle kerktorens eigendom van de burgerlijke gemeente. In 1839 besloot de gemeente het vervallen torentje van de Dorpskerk te slopen en tegen de westgevel een nieuwe toren te bouwen. In 1868 werd er een mechanisch uurwerk geplaatst, dat in 1934 werd vervangen. De huidige luidklok uit 1783 wordt nog steeds met de hand geluid.
Tijdens een storm op 2 april 1973 raakte de torenhaan beschadigd. De oude, slecht geworden haan werd vervangen en is nu te zien in de hal van de toren; de nieuwe haan werd geplaatst in 1976, samen met restauraties aan de torenomloop en koepel. In 1987 werd bij inspectie vastgesteld dat de toren aangetast was door de bonte knaagkever, met een verergering in 1989. Om verspreiding naar het kerkgebouw te voorkomen, werd een restauratie uitgevoerd waarbij zwaar aangetast hout werd vervangen en ander hout werd behandeld. Ook het loden plat en delen van het muurwerk werden hersteld.
Het Orgel
Bijna twee eeuwen lang had de Dorpskerk in De Bilt geen orgel; de begeleiding van de zang werd verzorgd door een voorzanger. In 1843 gaf de kerkenraad opdracht aan de orgelbouwers G.W. en H.B. Lohman om een orgel te bouwen voor ƒ 2950,-. In 1908 voerde de Utrechtse firma J. de Koff herstelwerkzaamheden en aanpassingen aan de klank uit. Daarbij werden enkele registers vervangen: de Dulciaan op het hoofdmanuaal werd vervangen door een Trompet 8 voet, en de Flageolet 1 op het bovenwerk door een Salicet. Na brandschade in 1920 herstelde De Koff het orgel opnieuw. Technisch onderhoud volgde in 1963/1964. Eind jaren zeventig restaureerde Flentrop Orgelbouw uit Zaandam het instrument met als doel het oorspronkelijke Lohman-klankbeeld zoveel mogelijk te herstellen.
Het Kerkhof van de Dorpskerk
Bij de Dorpskerk aan de Dorpsstraat (voorheen Steenstraat 70) in De Bilt ligt een historisch kerkhof, dat sinds de ingebruikname van de kerk in 1652 wordt gebruikt. Aanvankelijk werden hier uitsluitend leden van de kerk begraven, maar vanaf de tweede helft van de achttiende eeuw ook vooraanstaande inwoners van Utrecht, omdat begraven binnen de stadsgrenzen als onhygiënisch werd beschouwd.
Het kerkhof, bestaande uit twee velden ten noorden en zuiden van de kerk, werd op 1 oktober 1900 gesloten. Oorspronkelijk telde men 204 graven, waarvan er nu nog 90 herkenbaar zijn. Onder de overledenen bevinden zich voorname personen zoals jonkheer Hendrik van den Bosch, burgemeester H.M.A.J. van Asch van Wijck en diverse Utrechtse hoogleraren. Ook zijn er grafstenen van landgoedeigenaren, ambachtsheren en burgers uit De Bilt, waaronder de familie Buitenweg.
Aan het einde van de Tweede Wereldoorlog verscholen enkele jongemannen zich af en toe in de grafkelder op de begraafplaats bij de Nederlands Hervormde Kerk aan de Dorpsstraat in De Bilt. Deze kelder behoorde tot de familie Steengracht van Oostcapelle, die van 1820 tot 1960 op landgoed Beerschoten woonde. Vanaf 1944 had de Duitse bezetter dringend behoefte aan arbeidskrachten. Mannen werden opgeroepen om te werken aan de nieuwe Grebbelinie ter verdediging tegen de Geallieerden, of om bomtrechters bij station Bilthoven te dempen. De Duitsers verspreidden huis-aan-huis oproepen om zich te melden bij Hotel Nas of bij de hoek van de Vuursesteeg. Zelfs personen met een speciale Ausweis waren niet altijd vrijgesteld. Zoals elders in Nederland doken veel mannen onder om aan deze dwangarbeid te ontkomen.
De Dorpskerk als Rijksmonument en PKN-kerk
De Dorpskerk is een rijksmonument en vertegenwoordigt een belangrijk stuk erfgoed in De Bilt. Na jarenlange onderhandelingen zijn de hervormden, gereformeerden en lutheranen op 12 mei 2004 gefuseerd. De Dorpskerk werd een kerk behorend bij de Protestantse Kerken Nederland (PKN). Op 14 januari 2009 werd er in gebouw De Schakel ten overstaan van notaris Moolenaar uit Leiden de Akte van Vereniging ondertekend door vertegenwoordigers van de Hervormde Gemeente en de Gereformeerde Kerk van De Bilt.
Gemeenschapsleven en Vieringen
De Dorpskerk is een levende gemeenschap waar diverse activiteiten plaatsvinden. Wekelijks wordt de Zondagsbrief uitgebracht, die informatie bevat over de kerkelijke activiteiten. Deze brief is zowel digitaal als in papieren vorm beschikbaar voor gemeenteleden die in De Bilt en Bilthoven wonen. Vanwege de AVG-wetgeving is het voor het toesturen van de Zondagsbrief van belang dat men regelmatig de diensten bezoekt of zich inschrijft bij de Protestantse gemeente De Bilt.
Erediensten
Iedere zondag om 10.00 uur wordt er een dienst gehouden in de Dorpskerk. Bij binnenkomst worden bezoekers welkom geheten en ontvangen zij desgewenst de Zondagsbrief. Er zijn voldoende psalmboekjes en liedbundels beschikbaar bij de ingang onder de toren.
In de morgendiensten wordt de liturgie via beamers gepresenteerd, wat vanuit het midden van de kerk goed te zien is. Voor de jongste kinderen (tot vier jaar) is er oppas in De Voorhof. Voor oudere kinderen is er meestal kindernevendienst. Zij gaan eerst de kerk in met hun familie, worden na het kindermoment naar voren geroepen voor een kort gesprekje met de dominee of kinderleiding, en hebben vervolgens kindernevendienst in het bijgebouw De Voorhof. Na de collecte, vóór het laatste lied, worden ze weer teruggebracht naar de kerk.
Tijdens de diensten worden vaak videobeelden opgenomen. Hierbij kan een deel van de kerk in beeld komen, met name het liturgisch centrum (de lege ruimte voor de preekstoel) en de twee zijbeuken. Bezoekers die liever niet in beeld willen komen, kunnen de overzichten bij de ingangen raadplegen.
Collectes
Tijdens de zondagse collectes wordt er gecollecteerd voor diverse doelen:
- De Diaconie
- Het College van Kerkrentmeesters
- De GZB/IZB
- De wijkkas
Een deel van de collectes is specifiek gericht op projecten zoals Meer voedsel en inkomen voor boerengezinnen in Burkina Faso, een regio waar 90 procent van de bevolking van de landbouw leeft en elk gezin groenten verbouwt op een eigen stukje grond.
Bevestiging van de Nieuwe Predikant
Op 28 september werd in een bijzondere en feestelijke dienst onze nieuwe predikant, ds. Leendert Jan van Lingen, bevestigd en verbonden aan de gemeente. In deze dienst was ook ds. J. van Schaik uit Zeist betrokken. Na de dienst waren er toespraken van de voorzitter van de wijkkerkenraad, Cees Pierik, en van ds. van Lingen.
tags: #dorpskerk #de #bilt #zondagsbrief