Goede Vrijdag is de vrijdag vóór Pasen, een dag waarop de Kerk herdenkt dat Jezus Christus werd gegeseld en aan het kruis stierf. Het is de droevigste dag van het kerkelijk jaar, waarin het lijden en sterven van Jezus centraal staan. Ondanks de somberheid wordt gesproken van 'Goede' Vrijdag, wat in het Engels Good Friday heet. Dit woord 'goede' zou eraan herinneren dat Jezus is gestorven om de mensheid te verlossen.
In het Duits wordt deze dag Karfreitag genoemd.
De Verlossende Dood van Christus
De Catechismus van de Katholieke Kerk benadrukt de verlossende aard van Christus' dood: "De gewelddadige dood van Jezus is geen toeval geweest, vrucht van een ongelukkige samenloop van omstandigheden. Zijn dood hoort tot het mysterie van Gods heilsbeschikking. Dit goddelijke heilsplan dat zich door de terechtstelling van de 'rechtvaardige dienstknecht' (Jesaja 53,11) zou voltrekken was tevoren in de Schrift aangekondigd als een mysterie van universele verlossing, d.w.z. van een vrijkoping, die de mensen verlost uit de slavernij van de zonde.” (CKK, nr. 607)
Overeenkomsten met Pesach en de Passie van Jezus
Er zijn veel overeenkomsten tussen het christelijke Pasen en het joodse Pesach. Op Goede Vrijdag, net als op Witte Donderdag, wordt dit duidelijk. Tijdens Pesach slachtten de Joden een paaslam om zich van dood en ellende te vrijwaren. Tijdens hun Pesachfeest herdenken de Joden dat God hen uit de Egyptische slavernij heeft gevoerd, waarbij de doortocht door de Rode Zee centraal staat.
De lijdensgeschiedenis van Jezus wordt vaak aangeduid met de Latijnse term passio, wat 'lijden' betekent, in het Nederlands: passie.
De Gebeurtenissen van Goede Vrijdag
De gebeurtenissen van Goede Vrijdag komen in de vier evangeliën in grote lijnen overeen.
De Rol van Kajafas en Pilatus
De Joodse schriftgeleerden, aangevoerd door hogepriester Kajafas, beschuldigen Jezus van godslastering. Pilatus, de Romeinse prefect, vindt het zwaar om Jezus te veroordelen. Meerdere malen maakt hij de Joodse aanklagers duidelijk dat hij geen schuld kan vinden in deze zogenaamde 'koning der Joden'. Hij laat de Joden zelfs kiezen tussen de vrijlating van Jezus of die van de gevreesde rover Barabas. De menigte kiest voor Barabas.
Pilatus laat Jezus geselen en toont hem, getooid met doornenkroon en purperen kleed, aan de menigte: "Zie, de mens" (Latijn: Ecce homo). De menigte roept daarop: "Kruisig hem!". Uiteindelijk geeft Pilatus toe: Jezus zal aan het kruis ter dood worden gebracht. De Romein wast zijn handen in onschuld en zegt: "Ik ben onschuldig aan dit bloed. U moet het zelf maar zien" (Matt. 27,24).
"Heden is het 'Hosanna!', morgen 'Kruisig hem!'"
De traditie leert dat de menigte die bij Pilatus het "Kruisig hem!" uitroept, dezelfde menigte is die nog geen week eerder, op Palmzondag, Jezus met een luid "Hosanna!" in Jeruzalem heeft ingehaald.
Naar Golgotha en de Kruisiging
Na het oordeel van Pilatus begint Jezus zijn gang naar Golgotha, de schedelvormige berg - letterlijk: Schedelplaats - die even buiten de stad ligt. Hij wordt beschimpt en mishandeld door de soldaten die hem meevoeren. Eenmaal aangekomen op de schedelberg, wordt Jezus aan het kruis genageld, met aan weerszijden een misdadiger. Eén van hen bekeert zich ter plekke.
De Laatste Woorden en Overlijden
De laatste woorden die Jezus aan het kruis spreekt, verschillen per evangelie. Lucas laat Jezus de geest geven met de woorden: "Vader, in uw handen leg ik mijn geest". Volgens Johannes, die veel nadruk legt op de vervulling der Schrift, sterft Jezus terwijl hij zegt: "Het is volbracht". Marcus en Matteüs benadrukken eveneens de vervulling van de Schrift door Jezus te laten uitroepen: "Mijn God, mijn God, waarom hebt gij mij verlaten?". Deze uitroep vormt het begin van Psalm 22, die juist blijk geeft van groot Godsvertrouwen.
Veel commentatoren duiden deze uitroep als een moment van godsverlatenheid, waarbij het belang van Psalm 22 in dit verband soms ontgaat.
Begrafenis en Plechtigheid
Jozef van Arimathea, lid van de Joodse Raad en in het geheim een volgeling van Jezus, vraagt aan Pilatus om Jezus' lichaam mee te nemen. Jozef wikkelt het lichaam in linnen. De liturgische plechtigheid ter herdenking van de kruisdood van Jezus wordt op Goede Vrijdag bij voorkeur gehouden rond drie uur in de middag, het tijdstip waarop Christus stierf. In de kerk is de godslamp gedoofd, ten teken van de afwezigheid van het Lichaam van Christus in het tabernakel. Het altaar is volledig kaal, zonder kruis, kandelaren of enige andere aankleding.
Drievoudige Verbeelding in de Liturgie
Het lijden en sterven van Jezus Christus worden op Goede Vrijdag in de liturgie drievoudig 'verbeeld': in de dienst van het woord, in de kruisvertoning en -verering, en in het ontvangen van de hostie in een communieviering.
De Dienst van het Woord
Tijdens de Dienst van het Woord op Goede Vrijdag staat het lijdensverhaal volgens Johannes centraal. Johannes toont aan dat Jezus Christus de Messias was, over wie reeds in het Oude Testament werd geprofeteerd. Om dit te bevestigen gaat aan de lezing van Johannes een lezing uit het oudtestamentische boek Jesaja vooraf.
Volgens de Bijbel is er door zonde een breuk ontstaan tussen God en de mensen (Romeinen 2:23). Deze breuk leidt tot een verwijdering in de relatie met God, die niet eenvoudig te herstellen is door menselijke inspanningen (Jesaja 59:2). De kloof is te diep en kan alleen door God zelf opgelost worden.
Jezus Christus, de Zoon van God, kwam naar de aarde om de verbroken relatie tussen God en de mens te herstellen (Johannes 3:16-17). Zijn leven was vrij van zonde, waardoor Hij de perfecte vertegenwoordiger en plaatsvervanger voor de mensheid kon zijn (Hebreeën 4:15). Jezus’ komst was geen toevalligheid, maar een uitdrukking van Gods liefde en genade.
Op Goede Vrijdag werd Jezus gekruisigd op Golgotha, een heuvel buiten Jeruzalem (Lucas 23:33). Het kruis symboliseert in het christendom het ultieme offer. Door Zijn dood nam Jezus de straf voor de zonden van de mensheid op zich, waardoor vergeving en verzoening met God mogelijk werden (1 Petrus 2:24).
Het kruis is niet alleen een teken van lijden, maar ook van overwinning. Goede Vrijdag herinnert gelovigen aan de immense liefde en genade van God, die bereid was Zijn eigen Zoon te geven voor de redding van de mensheid (Romeinen 5:8). Het is een dag om stil te staan bij het lijden en de opoffering van Jezus, en om dankbaar te zijn voor de herstelde relatie met God die hierdoor mogelijk is. Het kruis op Golgotha en de gebeurtenissen van Goede Vrijdag vormen het hart van het christelijke geloof. Ze benadrukken de ernst van zonde, de noodzaak van verzoening en de diepe liefde van God voor ons mensen.
Jezus Christus als Verlosser
Wij noemen Jezus Christus onze Verlosser, omdat Hij de prijs voor onze zonden heeft betaald en de dood heeft overwonnen. Hij heeft ons verlost! Zijn offer voor ons, het zoenoffer genoemd, is de belangrijkste gebeurtenis die ooit heeft plaatsgevonden. Door Hem is de dood niet het einde.
Voordat we op aarde kwamen, leefden we bij onze hemelse Ouders. Als de Eerstgeborene werkte Jezus Christus mee aan de schepping van deze prachtige wereld. Hij werd gekozen om onze Heiland te worden.
Toen Jezus wist dat Hij binnenkort zou sterven, ging Hij naar de hof van Gethsémané om te bidden. Tijdens dat gebed begon Hij de prijs voor onze zonden te betalen. Gewillig leed Hij zodat wij dat niet hoeven te doen als we ons bekeren. Als we ons van zonde afkeren en de Heiland volgen, kunnen we vergeving en genezing ontvangen.
Na zijn gebed in Gethsémané werd Jezus verraden, gearresteerd en tot de kruisdood veroordeeld. Hoewel Hij almachtig was, stond Jezus toe dat Hij aan het kruis zou sterven. Zijn volgelingen legden zijn lichaam liefdevol in een graf. Ze beseften niet dat hoewel zijn lichaam dood was, zijn geest in de geestenwereld levend was. Drie dagen later kwam Jezus weer tot leven en bezocht Hij hen, waarmee Hij bewees dat Hij de dood kon overwinnen. Daarmee werd zijn verzoening voltooid.
Herdenking van de Verzoening
In grote delen van de wereld vieren mensen twee feestdagen die ons aan de verzoening van Jezus Christus herinneren. Met Kerstmis herdenken we dankbaar dat Jezus bereid was om naar de aarde te komen, hoewel dat zijn lijden en dood ten behoeve van ons inhield. Jezus onderging allerlei pijnen, ziekten en verleidingen.
De Zin van Jezus' Dood
In het Nieuwe Testament en in de christelijke traditie wordt Jezus’ wrede dood niet als zinloos en tragisch beschouwd. Er wordt in allerlei termen uitgedrukt dat hij is gestorven voor andere mensen.
Uitspraken over het Sterven van Jezus
- In het evangelie van Marcus staat twee keer dat Jezus stierf ‘voor velen’ (10:45; 14:24). Daar staat ook dat Jezus is gekomen om zijn leven te geven als een ‘losgeld’, waarmee hij die velen vrijkoopt.
- Matteüs 26:28 vult aan dat Jezus zijn bloed voor velen zou vergieten ‘tot vergeving van zonden’.
- In het evangelie van Johannes (1:29) wordt Jezus genoemd: ‘het lam van God dat de zonde van de wereld wegneemt’.
- Jezus zegt ook dat hij als de goede herder zijn leven voor zijn schapen zal inzetten. Dat betekent dat hij, door zijn leven te geven, mensen van slechte herders wil verlossen en hen opnieuw of voor het eerst in relatie met God wil brengen (Johannes 10:11-18).
Het is opvallend dat het in de evangeliën bij zulke korte uitspraken blijft; ze worden amper of niet toegelicht.
Vrijgekocht door Paulus
De apostel Paulus schreef zijn brieven vóór er evangeliën waren. Terloops gebruikt hij de beeldspraak dat gelovigen zijn ‘gekocht en betaald’ (1 Korintiërs 6:20; 7:23). Hij gaat ervan uit dat de lezers begrijpen dat ze door Jezus waren vrijgekocht uit de macht van het kwaad.
Met een andere term zegt hij dat God Jezus Christus heeft gegeven als een zoenmiddel door zijn bloed ofwel dood (Romeinen 3:25). Iets later schrijft hij dat Christus ‘voor goddeloze mensen is gestorven’ (Romeinen 5:6). In dat verband gebruikt ook hij de uitdrukking ‘velen’, die we zojuist al tegenkwamen. Frappant is dat Paulus die term afwisselt met ‘allen’. Hij bedoelt dat Jezus zijn leven voor zondige mensen heeft gegeven, met als doel hen allemaal vrij te spreken en rechtvaardig te maken (Romeinen 5:15-19).
De overtuiging dat zijn dood verlossing uit de macht van de zonde en verzoening met God heeft teweeggebracht, blijkt bijvoorbeeld ook in 1 Petrus, 1 Johannes en de Openbaring. Steeds stippen de schrijvers dat even aan, en gaan ze ervan uit dat de lezers begrijpen waarom het gaat.
Het Offer in de Brief aan de Hebreeën
De anonieme brief aan de Hebreeën legt deze overtuiging op een geheel eigen wijze uit. Daar wordt Jezus beschreven als de volmaakte hogepriester die het heiligdom in de hemel is binnengegaan om zichzelf te offeren. Volgens de schrijver had Jezus’ offer van zijn eigen leven tot gevolg dat alle dierenoffers, die de Israëlieten volgens de boeken van Mozes aan God moesten brengen, overbodig zijn geworden. Jezus’ dood had immers in één keer vergeving van zonden en een nieuw verbond met God mogelijk gemaakt (zie vooral Hebreeën 9-10).
Tegenwerpingen en Interpretaties
Veel mensen van onze tijd kunnen deze gedachten moeilijk volgen. Wie er na verloop van tijd kritisch over gaat nadenken, komt tot allerlei vragen:
- Is die overtuiging afkomstig van Jezus zelf, of hebben zijn leerlingen die bedacht, omdat zij niet konden accepteren dat hun meester een zinloze dood was gestorven?
- Wat zit er achter het beeld van het losgeld en het vrijkopen?
- Was het echt zo - zoals wel is beweerd - dat God zo boos was op de mensen, omdat zij zich niet aan zijn goede wetten hielden, dat alleen Jezus’ offerdood Gods boosheid kon stillen en hen weer met God kon verzoenen?
- Waarom zou God de dood van Jezus, ‘zijn Zoon’, nodig hebben om mensen hun zonden te vergeven? God kan toch zo ook wel zonden vergeven, alleen op grond van zijn liefde?
Jezus Zelf?
Het antwoord op de vraag of die overtuiging van Jezus zelf stamt, is niet met volledige zekerheid te geven. Volgens de evangeliën spreekt Jezus zelf over zijn dood met de term ‘losgeld voor velen’ en zegt hij dat hij zijn leven voor zijn ‘schapen’ zal inzetten. Wie de evangeliën kritisch leest, houdt er rekening mee dat Jezus zulke uitspraken niet zelf gedaan heeft en dat ze hem later in de mond zijn gelegd. Wie daarentegen meer gezag aan de evangelisten toekent en aanneemt dat ze in grote lijnen een betrouwbaar beeld van Jezus’ woorden geven, denkt daar anders over. Zij zijn ervan overtuigd dat Jezus zelf zo over zijn eigen dood voor anderen gesproken heeft. Sommige interpretaties nemen aan dat Jezus inderdaad heeft gemeend dat het Gods bedoeling was dat hij plaatsvervangend voor anderen zou sterven, een gedachte die in die tijd niet onbekend was, zoals blijkt uit Jesaja 53.
Losgeld en Vrijkopen: Wat Betekent Dat?
Op de vraag wat losgeld en vrijkopen betekenen, zijn heel verschillende antwoorden gegeven. In het oude Griekse christendom meende men dat Jezus door te sterven de mensheid uit de macht van de duivel had vrijgekocht. De duivel zou dan Jezus’ ziel hebben ontvangen, maar zich erin hebben verslikt, zodat hij zijn macht over het dodenrijk kwijtraakte. Zo, en door Jezus’ opstanding uit de dood, werd de weg naar Gods koninkrijk voor alle mensen geopend. Deze voorstelling is in de oosters-orthodoxe kerken gangbaar geworden, maar in het westerse christendom niet.
In het Westen meende men dat Jezus zijn leven als offer aan God gaf, en mensen zo uit de macht van het kwaad bevrijdde ofwel ‘vrijkocht’. Men redeneerde soms dat Jezus met zijn dood genoegdoening gaf aan Gods gekrenkte eer en aan zijn toorn over de zonde. In die termen is dat echter niet in het Nieuwe Testament te vinden.
Heeft God Jezus' Dood Nodig om Zonden te Vergeven?
Volgens de Bijbel is God van zichzelf al genadig en barmhartig. Het Oude Testament maakt dat al volstrekt duidelijk, al gaat het daarin ook vaak over Gods boosheid over de mensen, omdat ze zijn geboden niet gehoorzamen. Maar daarna komt steeds weer de boodschap van Gods liefde en genade. In andere teksten wordt echter ook gewezen op de noodzaak van het vergieten van bloed om vergeving van zonden te ontvangen. Dat wordt in Hebreeën 9-10 opgepakt en op Jezus toegepast.
In 2 Korintiërs 5:14-19 schrijft Paulus dat de verzoening door Christus van God uitgaat. Er wordt niet gezegd dat God de dood van zijn Zoon eiste; wel dat God door Christus ons met zich heeft verzoend. Echter, voor kritische mensen van onze cultuur zijn zulke gedachten moeilijk te volgen. De westerse cultuur is niet meer vertrouwd met offers aan God of goden. Losgeld wordt nu soms betaald om gijzelaars vrij te kopen, maar dat is iets uitzonderlijks. De voorstelling van Jezus’ plaatsvervangende offerdood is daardoor iets vreemds geworden. De bevrijdende kracht ervan wordt meestal niet meer gevoeld. Onze cultuur wordt gekenmerkt door rationalisme, wat het geloof soms tot een grens stelt.
De Dood van Jezus in het Vierde Evangelie
De kruisiging van Jezus stelde de eerste christenen voor een theologisch probleem, omdat ze voor Jezus’ tegenstanders een triomf leek te zijn. Het vierde evangelie, in het bijzonder, benadrukt verschillende aspecten van Jezus’ dood.
Verschillende Duidingsperspectieven
In het Johannesevangelie wordt de dood van Jezus op verschillende wijzen geduid:
- Het edele, eervolle aspect: Johannes beklemtoont dat Jezus vrijwillig zijn dood tegemoet gaat en soeverein optreedt. Zijn kruisdood wordt niet als een schandelijke, maar veeleer als een eervolle dood beschreven.
- Het effect van zijn dood: Jezus’ dood wordt beschreven als een ‘dood met gevolg’ of een ‘effectieve dood’. Jezus sterft ‘voor’ zijn vrienden en ‘voor’ zijn schapen.
- Een plaatsvervangende dood: Jezus’ dood is voor de vierde evangelist ook een plaatsvervangende dood.
- Een verzoenende dood: Wanneer verzoening wordt verklaard als mogelijkheid tot leven en heil, vindt men de idee van een verzoenende dood terug in de uitspraak van Johannes de Doper: ‘Daar is het lam van God, degene die de zonde van de wereld wegneemt’ (1,29; vgl Jes 53,7).
Professor J. Frey benadrukt dat geheel het Johannesevangelie georiënteerd is naar het kruis, waarbij de dood van Jezus het hoogtepunt van het verhaal is.
De Rol van Pilatus en "de Joden"
De karakterisering van Pilatus in het Johannesevangelie is onderwerp van discussie. Sommige interpretaties zien hem als een streng en vastbesloten persoonlijkheid, die manipuleerbaar was, terwijl anderen hem als zwak en aarzelend beschrijven. Deze aarzeling kan de verantwoordelijkheid voor de dood van Jezus meer aan ‘de Joden’ toeschrijven, of de lezer uitdagen om in tegenstelling tot Pilatus te kiezen voor Jezus.
De evangelist beschrijft het proces zo dat ‘de Joden’ hun eigen veroordeling ondertekenen door voor de keizer te kiezen en Jezus te verlaten. Pilatus moet beoordeeld worden op basis van deze ontwikkeling. Volgens recente analyses is er geen consequente karakterisering van Pilatus te vinden; hij toont op verschillende punten in het verhaal uiteenlopende trekken.
Menselijke Zonde, Satans Macht en Gods Liefde
De kruisiging van Jezus wordt in het vierde evangelie gezien als het resultaat van menselijke zonde, waarbij het ongeloof van de Joodse en Romeinse autoriteiten een rol speelt. De menselijke zonde werkt samen met de macht van de Satan, die zich manifesteert in misleiding, haat en dood.
Echter, hoewel zonde en kwaad lijken te triomferen, opent de evangelist een nieuw perspectief door Jezus’ dood voor te stellen als een daad van gehoorzaamheid aan God en een uiting van liefde voor andere mensen. Zijn dood openbaart Gods liefde voor de wereld.
Christus, Lam van God
Twee lezingen waren gewijd aan de titel die Johannes de Doper aan Jezus geeft: "Daar is het lam van God, degene die de zonde van de wereld wegneemt" (Joh 1,29; vgl. 1,35). Dit wordt gezien als een verwijzing naar het vierde lied van de lijdende dienaar van JHWH (Jesaja 53) en mogelijk ook naar het paaslam.
Professor Michel Gourgues onderzocht dit thema en stelt dat hoewel veel elementen van het primitieve credo, zoals het sterven ‘voor’ de andere en ‘tot vergeving van zonden’, bij Johannes terug te vinden zijn, ze nooit samen voorkomen en een andere betekenis hebben.
De Betekenis van "Allen" in Hebreeën 2:9
De vraag "Voor wie heeft Jezus de dood geproefd?" wordt in de christelijke traditie vaak beantwoord met "iedereen". Dit antwoord is gezond omdat het de wereld omvat en de Bijbelse waarheid uitdrukt dat God de wereld zo liefhad dat Hij Zijn eniggeboren Zoon gaf (Johannes 3:16).
Echter, er is ook iets ongezonds aan dit antwoord als het te snel stopt met vragen wat Jezus werkelijk bereikte. Het is ongezond om te zeggen dat Jezus voor iedereen gestorven is zonder te weten wat Hij werkelijk bereikte.
De schrijver van de brief aan de Hebreeën stelt in 2:9: "Maar wij zien Jezus met heerlijkheid en eer gekroond, Die voor korte tijd minder dan de engelen geworden was, vanwege het lijden van de dood, opdat Hij door de genade van God voor allen de dood zou proeven." De vraag is of "allen" hier verwijst naar ieder mens zonder onderscheid, of naar iedereen binnen een bepaalde groep.
De tekst suggereert dat de "allen" in vers 9 waarschijnlijk verwijst naar elk kind dat tot heerlijkheid gebracht wordt in vers 10. Het was Gods plan om Christus te zenden en te sterven om in het bijzonder Zijn kinderen uit de zonde, de dood en de hel te leiden tot de heerlijkheid. Dit wordt ondersteund door de latere verzen die spreken over de kinderen van God die God aan Christus gegeven heeft.
Christus proefde de dood voor iedereen die gelooft. Zijn dood dekt de schuld van de zonden, heft de toorn van God op, en heft de vloek van de wet op. De dood van Christus is niet alleen een algemene daad van verzoening, maar een specifieke daad van liefde en verbond voor degenen die Hem toebehoren.
"Christus, lam van God, die de zonde van de wereld wegneemt, ontferm u over ons." Dit gebed tijdens het avondmaal nodigt uit om niet na te rekenen, maar mee te bidden en zich aan het geheim toe te vertrouwen.