De Nederlands Hervormde Kerk van Andel, beter bekend als de Blauwe Kerk, heeft een rijke geschiedenis die teruggaat tot de 13e eeuw. Oorspronkelijk gewijd aan Sint-Maarten, diende het gebouw als de parochiekerk van Op Andel.
Vroege Geschiedenis en Fundering
Tijdens een ingrijpende restauratie en vernieuwing in 1957, onder leiding van Drs. H. Halbertsma, werd het gebouw onderzocht op sporen van eerdere structuren. Uit dit onderzoek bleek dat er funderingsresten van een triomfboog aanwezig waren. De afmetingen van de stenen die werden aangetroffen, waren typerend voor de 13e eeuw, wat leidde tot een datering van het oorspronkelijke gebouw rond 1275.
Aanvankelijk was de kerk een rechthoekige zaalkerk met een grondvlakverhouding van 1:2. Een dijkdoorbraak in 1447 trof het gebouw, waardoor het noodzakelijk werd om de kerk volledig op de bestaande fundamenten opnieuw op te bouwen.
Uitbreiding en de Ontstaan van de Blauwe Kleur
In 1851 onderging de kerk een uitbreiding met een noordelijke vleugel. Bij deze gelegenheid werden de buitenmuren van de kerk gepleisterd. Volgens de overlevering werd er door de aannemer een incorrecte behandeling toegepast, wat resulteerde in de opvallende blauwe kleur die de kerk zijn bijnaam gaf.
Deze blauwe kleur was wijd en zijd bekend, zozeer zelfs dat bewoners die pal tegenover de kerk woonden, post ontvingen met adressering als "tegenover de Blauw Kerk". Het gebouw uit 1852, met zijn blauwe pleisterwerk, dateerde uit deze periode.
Ingrijpende Restauratie van 1957-1959
In 1957 werd de kerk opnieuw grondig verbouwd en uitgebreid. Deze restauratie, die op 14 mei 1959 officieel in gebruik werd genomen, werd ontworpen door architectenduo Bezemer en De Snoo. De ingreep was ingrijpend: het gehele interieur verdween, inclusief het herengestoelte van de heren van Andel, waar ook het wapen van de families Scharp en Royer aan verbonden was. Ook de witte preekstoel en de witte orgelkast verdwenen.
Om de buitenmuren werd een nieuw buitenblad gemetseld en een uitbouw met een toren werd gerealiseerd. De restauratie werd mede geïnitieerd door H. Voogd, een amateurarcheoloog die veel onderzoek deed naar de geschiedenis van de streek. Tijdens graafwerkzaamheden in de vloer werd een fraaie grafzerk gevonden met hetzelfde wapen als dat op het Herengestoelte was bevestigd. Deze grafzerk kreeg een plaats in de kerk langs de zuidgevel.
Het Verdwijnen van de Blauwe Kleur
Na de ingrijpende restauratie die in 1959 zijn beslag kreeg, was er niets meer van de kenmerkende blauwe kleur terug te vinden. Een klein schilderijtje in de consistorie en een miniatuur van het vroegere kerkgebouw, dat jarenlang in het portaal stond, zijn de enige overblijfselen die herinneren aan het markante gebouw in zijn blauwe verschijning.
Het Orgel van de Blauwe Kerk
Tijdens de restauratie van 1959 werd ook het orgel van de kerk opgeknapt. De restauratie werd uitgevoerd door de firma J. de Kolf en Zoon uit Utrecht en op 25 november 1959 in gebruik genomen. De orgelkast werd door aannemer A. Smits gemaakt.
Het orgel was oorspronkelijk een schenking van Douairiere van zijne Excellentie den Vice-Admiraal James May, ter nagedachtenis aan haar broer Mr. A. der Moeijen Leemans, overleden op 17 mei 1879. De schenking vond plaats op 20 juni 1880.
Vervanging van het Gerestaureerde Orgel
Na verloop van tijd bleek het gerestaureerde orgel toch niet meer te voldoen en versleten te zijn. Besloten werd het te vervangen door een nieuw orgel. De opdracht hiervoor ging naar de Fa. K. Blank en Zn. in Herwijnen. Op 19 september 1972 werd het nieuwe 14-stemmige orgel in gebruik genomen.
De financiering van het nieuwe orgel was een omvangrijk project. Er werd ruim vijf jaar gespaard en talloze acties georganiseerd, waaronder huis-aan-huis collectes, de verkoop van balpennen en wortelen, een kwartjesactie, een verjaardagsfonds en oliebollenverkopen. Uiteindelijk werd circa ƒ 60.000,-- ingezameld, wat de betrokkenheid van de gemeente bij het initiatief onderstreepte.
Registersamenstelling van het Nieuwe Orgel
De registersamenstelling (dispositie) van het nieuwe orgel omvatte:
- Hoofdwerk (1e klavier): 1. Prestant 8', 2. Gedekt 8', 3. Gemshoorn 4', 4. Octaaf 4', 5. Octaaf 2', 6. Mixtuur 4', 7. (Niet gespecificeerd)
- Positief (2e klavier): 8. Holpijp 8', 9. Fluit 4', 10. Nazard 3', 11. Woudfluit 2', 12. Tertsfluit 1 3/5', Tremulant
- Pedaal: 13. Bourbon 16', 14. Prestant 8'
Het Kerkzegel van Andel
De kerkelijke gemeente van Andel, voorheen bekend als de hervormde gemeente van Op- en Neder-Andel, heeft lang een kerkzegel gemist, hoewel de burgerlijke gemeente Andel wel een gemeentewapen had. Na de gemeentelijke herindeling in 1973 werd ook dit wapen naar het archief verwezen.
Op initiatief van Br. J.L. van Rijswijk werd het gemeentewapen van Andel, na toestemming van het gemeentebestuur van Woudrichem, opgenomen in een kerkzegel voor de Hervormde Gemeente van Andel. Mr. G.A. Bontekoe, die ook het ontwerp voor het nieuwe gemeentewapen van Woudrichem had gemaakt, ontwierp gratis het kerkzegel.
Symboliek van het Kerkzegel
Het kerkzegel van Andel is rijk aan symboliek:
- Schild met twee zalmen: Dit verwijst naar het oude gemeentewapen van Andel, met twee ruggelings gekeerde zalmen.
- Letter J.H.S.: De twee zalmen dragen de letters J.H.S., wat staat voor Jezus, Zoon (van God), Redder. In het oudchristelijke Grieks vormden de letters 'ichtus' (vis) eveneens een acroniem voor "Jezus Christus, Zoon van God, onze Redder".
- Kruis: Op de dwarsbalk van de H staat een kruis, symbool van het lijden en de vernedering die Jezus Christus droeg voor de zonden van de wereld.
- Doornenkroon: Omstrengelt het schild en de letters, verwijzend naar het lijden van Christus en de gemeente die Hem volgt.
- Zeven Sterren: Tussen de doornenkroon en het randschrift staan zeven sterren, die verwijzen naar Openbaring 1:16, waar gesproken wordt over de zeven sterren die Christus in Zijn rechterhand houdt, als teken van Zijn overwinning en de belofte dat Hij Zijn Kerk vasthoudt.
- Randschrift: Bevat een Bijbeltekst uit Prediker 11 vers 1: "Werp uw brood uit op het water, want gij zult het vinden na vele dagen." Dit symboliseert het uitdragen van het Woord van God.
Het kerkzegel verbindt zo christelijke symbolen met het historische verleden van de burgerlijke gemeente Andel, met de nadruk op Jezus Christus als Redder en de trouw van God aan Zijn gemeente.