De Oorsprong en Ontwikkeling van Gezangen binnen de Evangelische Broedergemeente
De Evangelische Broedergemeente, ook wel bekend als de hernhutters, heeft een rijke traditie van zingen. Deze piëtistische opwekkingsbeweging, die ontstond in de eerste helft van de achttiende eeuw, hechtte grote waarde aan het gebruik van liederen in de erediensten. Nikolaus Ludwig von Zinzendorf, de stichter van de Broedergemeente, was een productief lieddichter wiens composities nog steeds een belangrijke plaats innemen in de gezangboeken van de gemeenschap wereldwijd.
In Nederland begon de voorbereiding voor een eigen liedbundel voor de Broedergemeente in 1947. Een commissie kreeg de taak om een lijst samen te stellen van geschikte liederen, zowel uit het Surinaamse gezangboek als uit de Duitse bundel van 1927. Na de publicatie van twee proefbundels voor feestdagen in de vroege jaren vijftig, kreeg de samenstelling van een eigen bundel nieuwe impuls door de inspanningen van dichters als Hans-Hugo Rapparlié en Ad den Besten. Dit leidde uiteindelijk tot de publicatie van het Gezangboek van de Evangelische Broedergemeente in Nederland in 1969.
In Suriname werkten de Evangelische Broedergemeente, de Hervormde en de Evangelisch-Lutherse Kerk samen aan een nieuw, gezamenlijk Liedboek van de Kerken, dat vorig jaar in gebruik werd genomen. Dit bundel bevat 150 psalmen en 625 gezangen. Hoewel het nieuwe liedboek goed is ontvangen in de Hervormde en Lutherse kerken, ondervindt de Broedergemeente enige terughoudendheid bij leden om hun oude gezangboeken los te laten. Desondanks neemt de Broedergemeente in Suriname een aanzienlijk aantal van deze nieuwe bundels af.
Ook in Duitsland heeft de Broedergemeente haar gezangboek herzien. Een commissie beoordeelt momenteel de liederen uit het oude gezangboek uit 1967, met het oog op behoud of verwijdering. Vervolgens worden nieuwe liederen geselecteerd, en er wordt besloten of de Broedergemeente een eigen gezangboek uitgeeft of een aanhangsel bij het Evangelisches Gesangbuch van de Evangelische Kerk in Duitsland (EKD) zal hanteren. In het geval van een nieuw, eigen gezangboek, zullen de melodieën bij de liederen worden opgenomen. Dit is in lijn met de hernhutter traditie, waarin het zingen zo'n centrale plaats inneemt dat alle melodieën geacht worden bekend te zijn. Om gasten het meezingen te vergemakkelijken, is een gezangboek met melodieën wenselijk geacht.
Analyse van Liedboek 415: "Moge de Heer u zegenen"
Een specifiek lied dat in het Nederlandse Liedboek voor de Kerken is opgenomen, is het bekende gezang "Jezus, ga ons voor". Echter, het Liedboek 415, dat een liturgisch zegenlied betreft, wijkt qua oorsprong af.
Tekstuele Analyse
De tekst van Liedboek 415, met de oorspronkelijke titel "Segne und behüte", is afkomstig van de Duitse dichter Johannes Gossner (1773-1858). Dit lied werd geschreven in 1825, het laatste jaar waarin Gossner nog rooms-katholiek was. De tekst is eenvoudig en refereert in de eerste strofe aan de Aäronitische zegen uit Numeri 6:24-26: "Moge de Heer u zegenen en u beschermen, moge de Heer het licht van zijn gelaat over u doen schijnen en u genadig zijn, moge de Heer u zijn gelaat toewenden en u vrede geven". In het Duits komt deze zegen zowel in de eerste als in de laatste regel van het lied voor, terwijl deze in de Nederlandse vertaling in de derde strofe niet terugkeert.
De tweede strofe van het lied is een gebed om de Heilige Geest, en de derde strofe bevat een belijdenis van Jezus Christus. Hierdoor heeft het lied een trinitarisch karakter, met de volgorde Vader, Heilige Geest, Zoon.
De Nederlandse vertaling is van Jacqueline van der Waals (1868-1922) en verscheen voor het eerst in Oude en Nieuwe Zangen uit 1911. Vervolgens werd het lied opgenomen in de Honderdnegentien Gezangen uit 1964 en daarna in het Liedboek voor de kerken (1973) als gezang 456. Het is ook te vinden in publicaties als Op toonhoogte (editie 2005 en 2015) en Weerklank (2016).
De oorspronkelijke eerste twee regels van het lied luidden anders dan in het huidige Liedboek: "Wil, o Bron van leven, / ons uw zegen geven". Met deze regels staat het lied in het Gezangboek van de Evangelische Broedergemeente in Nederland (1968, gezang 145).
Melodie en Muzikale Context
Objectief gezien munt de melodie van Liedboek 415 uit in eenvoud. De structuur van de strofe kenmerkt zich door een herhaling van de eerste regel in de tweede, een gevarieerde herhaling in de derde, en een afsluiting in de vierde. De populariteit van dit gezang wordt niet alleen bepaald door de tekst, maar veel meer door de context van de Moravische Evangelische Broedergemeenschap.
De componist van deze melodie is, volgens het Gesangbuch der Evangelischen Brüdergemeine (2007), Johann Friedrich Francke (1717-1780). Hij werkte enige tijd als secretaris voor Nikolaus Ludwig von Zinzendorf en was later ook in Nederland actief, onder meer in Zeist en Heerendyk. In zijn geschrift Etliche Anmerkungen unser Singen und Spielen, Melodien und Choral-Buch betreffend (1763) gaf hij aanwijzingen voor de uitvoering van geestelijke liederen, zoals het zingen op een redelijk tempo en niet te luid, tenzij specifieke redenen dit rechtvaardigden.
De muzikale opvattingen van Von Zinzendorf, die sterk van invloed waren op Francke, legden de nadruk op eenvoud, helderheid en de natuurlijke dictie van de tekst. Dit stond in contrast met de barokke complexiteit van voorgaande periodes. Volgens Von Zinzendorf mocht de melodie de "goddelijke eenvoud, de graviteit en het natuurlijke karakter van de tekst niet belemmeren, maar diende deze juist te ondersteunen". Dit streven naar eenvoud diende ook om de stichtelijke boodschap van geestelijke liederen toegankelijk te maken voor theologisch minder onderlegde leken.
Hoewel Christian Gregor, een Moraviër, aanvankelijk als componist van deze melodie werd beschouwd, blijkt hij voornamelijk tekstdichter en bewerker van liedteksten te zijn geweest, met name van Von Zinzendorf.
Liederen en Componisten in de Evangelische Broedergemeente
De onderstaande lijst bevat een greep uit de vele lieddichters en componisten die verbonden zijn aan het liedrepertoire van de Evangelische Broedergemeente. Deze lijst is gebaseerd op de verstrekte gegevens en geeft een indicatie van de diversiteit aan auteurs en hun bijdragen.
- Joost van den Vondel - LiedDichterComponist
- Paul Gerhardt - LiedDichterComponist
- Johann Rist - LiedDichterComponist
- Thomas Selle - Componist
- Jaap Kunst - LiedDichter
- Wilhelm II von Sachsen Weimar - Componist
- Christian Gregor - LiedDichterComponist
- Nikolaus von Zinzendorf - LiedDichterComponist
- Klaas Heeroma - LiedDichter
- Douwe Annes Tamminga - LiedDichter
- Willem Barnard - LiedDichter
- Jan Wit - LiedDichter
- J. Hesta - LiedDichter
- J.C. de Puy - Componist
- Georg Weissel - LiedDichter
- Carl Wilhelm Osterwald - LiedDichter
- Johann Wolfgang Franck - Componist
- Isaac da Costa - LiedDichter
- Johann Schop - Componist
- Martin Luther - LiedDichterComponist
- Ernst Christoph Homburg - LiedDichter
- Johann Sebastian Bach - Componist
- Christian Fürchtegott Gellert - LiedDichter
- Johann Crüger - Componist
- Johann Heinrich Egli - Componist
- Erdmann Neumeister - LiedDichter
- Wolfgang Wessnitzer - Componist
- Caspar Diederich Viehoff - LiedDichter
- Johann Georg Ebeling - Componist
- Bonaventura - LiedDichter
- Johann Löhner - Componist
- Johann Adam Hiller - Componist
- Johann Heermann - LiedDichter
- Loys Bourgeois - Componist
- H. Euler - Componist
- Ludwig Helmbold - LiedDichter
- Kaspar Stolzhagen - LiedDichter
- Bartholomäus Gesius - Componist
- Ad den Besten - LiedDichter
- Christopher Wordsworth - LiedDichter
- John Bacchus Dykes - Componist
- Johannes Niedling - Componist
- Samuel Scheidt - Componist
- Johann Wolfgang Franck - Componist
- John Newton - LiedDichter
- Alexander Robert Reinagle - Componist
- William Whiting - LiedDichter
- Hans Leo Hassler - Componist
- John Henry Newman - LiedDichter
- Thomas Haweis - Componist
- Samuel Webbe the younger - Componist
- Thomas Helmore - Componist
- Heinrich Isaac - Componist
- Ambrosius - LiedDichter
- John Bishop - Componist
- A.J. - LiedDichterComponist
- G.D. Uhlenbroek - LiedDichter
- Louise Henriette van Oranje - LiedDichter
- Jan Scharp - LiedDichter
- W.C. - LiedDichterComponist
- Christian Gottlob Barth - LiedDichter
- Christoph Anton - Componist
- André Troost - LiedDichter
- Johann Andreas Böhringer - Componist
- William Croft - Componist
- Maria Sophia Herwig - LiedDichter
- Johann Christoph Bach - Componist
- Jan Jacob Lodewijk ten Kate - LiedDichter
- Hans Hugo Rapparlié - LiedDichter
- Wilhelm Hey - LiedDichter
- Joseph M. Scriven - LiedDichter
- Charles C. Converse - Componist
- Joachim Neander - LiedDichter
- Nicolaas Beets - LiedDichter
- Johannes Gijsbertus Bastiaans - Componist
- Johann Anastasius Freylinghausen - LiedDichter
- Jan Willem Schulte Nordholt - LiedDichter
- Gerben Brouwer - LiedDichter
- S. De - LiedDichter
- Johannes Gossner - LiedDichter
- Jacqueline van der Waals - Vertaler
- Van Woensel Kooy - Auteur bundel
- C.R. Setten - Auteur bundel
- A. Koppejan - Auteur bundel
- C. Mastenbroek - Auteur bundel
- H. Boer - Auteur bundel
- M.G. Schenk - Auteur
- H.M. Mos - Auteur
Liedboek lied 126a - Als God ons thuisbrengt uit onze ballingschap
tags: #liedboek #evangelische #broedergemeente