Sinds 2 mei van dit jaar bestaat de Lutherse Kerk in ons land niet meer als zelfstandig kerkgenootschap. Dit markeert een significante verandering in de kerkelijke structuur van het lutheranisme in Nederland.
De Lutherse Kerk in Wittenberg: De Lutherhal en het Katharinapoortje
De toegang tot de Lutherhal, de voormalige woning van Maarten Luther in Wittenberg, wordt gevormd door een elegant, in zandsteen uitgehouwen poortje. Het verhaal gaat dat Luther dit poortje op zijn verjaardag cadeau kreeg van zijn vrouw, Katharina von Bora, die het in 1539 liet vervaardigen. Zij gaf de opdracht dat zowel de beeltenis van haar man als de Lutherroos erop moesten worden weergegeven.
Het werkstuk werd in 1540 op de plaats van de bestaande ingang in de kloostermuur ingemetseld en sindsdien spreekt men van het Katharinapoortje. Dit poortje is, na de bronzen deur van de slotkapel, een van de meest gefotografeerde deuren in Wittenberg. Op de foto's is echter zelden de beeltenis van Luther of de Lutherroos te zien, aangezien deze bijna verborgen zijn in de koepels van de gebeeldhouwde baldakijnen aan weerszijden van de deur. Voor een gedetailleerdere blik op de Lutherroos, met name in zijn kleurrijke vorm, kan men terecht in het museumgedeelte binnen het gebouw.
De Lutherroos: Een Symbolisch Waarmerk
De Lutherroos is een herkenbaar symbool dat wereldwijde bekendheid geniet binnen lutherse kringen. De kenmerkende vorm bestaat uit een rood hart met een zwart kruis in het midden, omgeven door witte kroonbladeren van een roos op een blauw veld, en dit alles ingesloten door een goudkleurige ring. Dit embleem is terug te vinden in kerken, gebouwen, op gedenktekens, in boeken en geschriften, en is door kunstenaars en ambachtslieden in diverse materialen zoals steen, hout, glas en beton uitgebeeld. Hoewel de vormen enigszins kunnen variëren, blijft de grondvorm altijd dezelfde.
Maarten Luther gebruikte de Lutherroos onder meer op de titelpagina's van zijn gepubliceerde werken, wat fungeerde als een soort waarmerk en bewijs van echtheid. Opmerkelijk is dat anderen die Luthers geschriften opnieuw uitgaven, dit symbool respecteerden en er geen misbruik van maakten.
Een bijzonder fraaie liturgische toepassing van de Lutherroos is te zien in de Lutherkirche in Worms, waar de roos als kanselkleed hangt onder een geopende Bijbel, met daarboven de openingsregel van het bekende lutherlied "Ein feste Burg ist unser Gott".
De Oorsprong en Betekenis van de Lutherroos
De oorsprong van de Lutherroos ligt in het wapen van de familie Luther uit het dorpje Möhra, dat een wapen voerde met twee rozen en een handboog. Maarten Luther liet zich waarschijnlijk door dit familiewapen inspireren, maar gaf er een eigen, symbolische betekenis aan, in dienst van de boodschap van de Reformatie.
In een bedankbrief aan keurvorst Johann Friedrich von Saksen, die hem een gouden zegelring met de Lutherroos cadeau had gegeven, schreef Luther dat zijn zegel een merkteken van zijn theologie was. Hij lichtte dit toe met het rijmpje:
Des Christen Herz auf Rosen geht,
wenn s mitten unterm Kreuze steht.
(Het hart van een christen gaat op rozen, als het midden onder het kruis staat.)
Luther legde uit dat het centrale kruis op het rode hart herinnert aan de zaligmakende kracht van het geloof in de Gekruisigde. Zelfs een zwart kruis, dat pijn en marteling symboliseert, laat het hart zijn kleur behouden, wat betekent dat het ons leven behoudt in plaats van ons doodt. Een dergelijk hart, aldus Luther, moet te midden van een witte roos staan om aan te geven dat geloof vreugde, troost en vrede schenkt. De witte kleur van de roos symboliseert de hemel en de engelen. Het hemelsblauwe veld rondom de roos duidt op de geestelijke deelname aan de toekomstige hemelse vreugde, en de gouden ring staat voor de eindeloze duur van de hemelse zaligheid.
Soms wordt in het blauwe gedeelte de letters VIVIT aangetroffen, wat in het Latijn "Hij leeft" betekent en waarschijnlijk verwijst naar de opstanding van Christus.
Lutherroos in Nederland: Bodegraven
Ook in Nederland heeft het lutheranisme de Lutherroos in diverse vormen geïntroduceerd. Een opmerkelijk voorbeeld is te vinden in Bodegraven, een van de oudste lutherse gemeenten in Nederland. Op de voorgevel van het kerkgebouw aan de Noordstraat is een gestileerde Lutherroos afgebeeld. De lokale bewoners waren echter niet direct bekend met de betekenis ervan, en beschouwden het waarschijnlijk als een eenvoudige versiering.
De Lutherzwaan: Een Symbool van Maarten Luther
De zwaan is voor lutheranen een belangrijk symbool, dat Maarten Luther vertegenwoordigt. In Nederland is de zwaan dan ook op veel lutherse kerken te vinden, zowel aan de buitenkant als binnenin.
Een oud Hollands rijmpje illustreert dit:
De roomsen hebben een kruis,
de mennonieten een houten huis,
de calvinisten hebben een haan,
de luthersen hebben een zwaan.
De Legende van Johannes Hus en de Zwaan
De symboliek van de zwaan vindt zijn oorsprong in het begin van de vijftiende eeuw en is verbonden met Johannes Hus, een predikant uit Praag. Zijn achternaam, 'Hus', betekent in het Tsjechisch 'gans'. Hus, die beschouwd wordt als een voorloper van de Reformatie, preekte tegen de misstanden binnen de kerk en werd in 1415 door het concilie van Konstanz veroordeeld tot de brandstapel.
Volgens de legende zou Hus bij zijn terechtstelling hebben gezegd: "Heden braadt gij een gans, maar over honderd jaar zult ge een zwaan horen zingen. En die zult ge niet te pakken krijgen." Met deze zwaan zou hij Maarten Luther hebben bedoeld.
Hoewel er verschillende lezingen bestaan over de connectie tussen Hus en Luther, werd Luther, die honderd jaar na Hus optrad, na zijn dood steeds vaker met de zwaan in verband gebracht. Vooral in Nederland en Noord-Duitsland werd de zwaan het symbool van de lutheranen.
De Zwaan als Symbool in Nederlandse Lutherse Kerken
De zwaan verscheen als windwijzer op kerkgebouwen, als versiering van kansels en lessenaars, en als waarmerk op stempels en zegels. Elke zwaan op een kerkgebouw heeft vaak zijn eigen verhaal.
- In de Lutherse Kerk in 's-Hertogenbosch is een klein zwaantje te vinden als lessenaarsteun aan de kansel. Dit object is afkomstig uit de oorspronkelijke lutherse kerk die moest wijken voor een bankgebouw.
- De Ronde Lutherse Kerk in Amsterdam heeft de grootste zwaan van Nederland op de koepel. Na een brand in 1993 werd de windwijzer, die manshoog is en ongeveer 70 kilo weegt, in 1994 gerestaureerd.
- De Lutherse Kerk in Heusden verloor haar zwaan tijdens gevechtshandelingen in november 1944, maar een nieuwe zwaan werd na de wederopbouw van de kerk geplaatst.
- De Lutherse Kerk in Woerden, de oudste lutherse gemeente van Nederland, siert het dak met twee zwanen.
De Lutherse Kerk in Amersfoort
De Lutherse Kerk in Amersfoort, gelegen aan de Langestraat, is in gebruik door de lutherse gemeenschap. Het gebouw, waarschijnlijk daterend uit de 13e eeuw, diende oorspronkelijk als Heilige Geestkapel. Vanaf 1447 stond het gasthuis onder beheer van de broeders van de Heilige Geest, ook wel Pothbroeders genoemd. In 1686 kreeg de lutherse gemeente de kapel in gebruik.
Vanwege instortingsgevaar van de oude toren kreeg de kerk in 1837 een nieuwe gevel in neoclassicistische stijl, ontworpen door stadsarchitect Ruitenberg. In 1903 werd het gebouw voorzien van een houten vloer boven de grafzerken. De Evangelisch-Lutherse Gemeente Amersfoort-Baarn-Soest ging in 2004 op in de Protestantse Kerk in Nederland, maar de Amersfoortse lutheranen hielden aanvankelijk vast aan hun eigen zelfstandige plaatselijke kerkelijke gemeente.
Op de toren van de kerk staat, zoals bij veel andere lutherse kerken, een zwaan, waardoor de kerk ook wel de Amersfoortse Zwaan wordt genoemd. Deze zwaan verwijst naar de vermeende uitspraak van Johannes Hus. Het orgel, gebouwd in 1766 door Johann Heinrich Hartmann Bätz, is het oudste orgel van Amersfoort en is in 2013 gerestaureerd door orgelbouwer Flentrop.
De Zwaan als Confessionele Signatuur
De zwaan fungeerde in de vroege ontwikkeling van de lutherse gemeenschap als een confessionele signatuur, die de lutherse identiteit versterkte en een duidelijke profilering bood ten opzichte van andere protestantse geloofsgemeenschappen. Door de zwaan als windwijzer bovenop kerkgebouwen te plaatsen, presenteerde de lutherse confessie zich in de openbare ruimte. Later werd de zwaan ook geïntegreerd in het interieur van lutherse kerken.
De legende van Johannes Hus en de zwaan, hoewel mogelijk ontstaan door een constructie uit de 16e eeuw en niet letterlijk uit Hus' brieven, heeft een blijvende impact gehad op de symboliek van het lutheranisme. De connectie tussen Luther en de zwaan werd definitief gelegd vanaf ongeveer 1600, mede omdat het familiewapen van de familie Luther ook een zwaan bevatte. Luther zag zichzelf in de traditie van Hus en gebruikte de zwaan om zijn theologische standpunten te onderstrepen, met name de centrale gedachte dat alleen Christus het hoofd van de kerk is.
De ontdekking van Maarten Luther
In de gevelbekroning van de Lutherse kerk in Groningen is bijvoorbeeld in geverfd stucwerk een witte zwaan aangebracht, zwemmend in donkerblauw water tegen de achtergrond van een lichtblauwe lucht. De zwaan is hier het symbool van de Lutherse kerk in Nederland en het beeld, waarvan de maker onbekend is, dateert uit 1874, het stichtingsjaar van de kerk.