Inleiding: De Bijbel als Zoektocht, Niet als Handleiding
Soms droom je van een Bijbel die gewoon antwoord geeft: Zeg het maar, wat moet ik doen? Hoe leef ik goed? Maar wie eerlijk leest, merkt al snel: de Bijbel is geen handleiding, maar een verzameling stemmen. Geen systeem, maar een zoektocht.
De Eer en Glorie van de Mens: Een Oude Interpretatie
De schrijver kijkt omhoog, naar de maan en de sterren. En het antwoord verrast: de mens is bijna goddelijk gemaakt, met eer en glorie bekleed, boven alle andere levende wezens geplaatst. De mens krijgt een opdracht: om te heersen over alles wat leeft. Eeuwenlang is die opdracht opgevat als een roeping: de mens als rentmeester - verantwoordelijk, krachtig, werkend. De aarde werd bewerkt, benut en gecultiveerd. En daar kwam veel goeds uit voort: beschaving, voedsel, medische vooruitgang en welvaart. Die lezing maakte de mens tot bouwer.
Psalm 8 Vandaag: Een Bron van Ongemak en Nieuwe Interpretaties
Vandaag klinkt er een andere toon. Psalm 8 is voor velen ongemakkelijk geworden. In de zogenaamde groene theologie wordt deze tekst gelezen als een waarschuwing. "Zie je wat er gebeurt als de mens zichzelf goddelijk waant?" Er zit waarheid in dat geluid. Maar laten we eerlijk zijn: het lijkt soms ook verdacht veel op het programma van felle milieuactivisten - inclusief enige drammerigheid. Alsof je met een biologisch groentepakket en wat permacultuur de planeet kunt redden. Maar doet dat recht aan de tekst? Aan haar tijd?
Want het is ook waar: we voeden vandaag geen volk van herders en vissers, maar bijna 8 miljard mensen. Dat lukt niet zonder landbouwtechnologie, gewasverbetering, transport en schaalvergroting. Of we het nu leuk vinden of niet: zonder moderne middelen, zonder intensivering, stort het systeem in.
Psalm 8 laat zich niet eenvoudig kapen. Niet door degenen die heersen en uitbuiten, maar ook niet door hen die de menselijke verantwoordelijkheid reduceren tot schuld en boete.
Het Kind als Spiegel: De Kwetsbaarheid en het Aanspreken van God
Misschien wel dit: dat zelfs het kwetsbaarste stemgeluid betekenis heeft. Maar het roept ook een ander beeld op. Het ideaalbeeld is dat van baby's en kleine kinderen die God toezingen. Maar wie ooit een baby heeft verzorgd, weet het: baby's zijn geen engeltjes. Ze zijn miniatuur dictators. Ze schreeuwen zonder schaamte. Het maakt ze niet uit of je moe bent, uitgeput of aan het eind van je Latijn.
Zo gedragen wij ons misschien ook. De mens als schreeuwende zuigeling die denkt dat alles om hem draait. Die zich goddelijk voelt en zich er ook naar gedraagt. Misschien houdt Psalm 8 ons die spiegel voor. Niet als beschuldiging, maar als uitdaging. Om niet alleen te nemen, maar ook te geven. Niet bescheidenheid preken en ondertussen toch vliegen, bestellen en consumeren - maar echt nadenken over onze plek.
Het Refrein van Psalm 8: Het Kader van Gods Naam op Aarde
De psalm begint en eindigt met hetzelfde refrein: “Heer, onze Heer, hoe heerlijk is uw naam op de hele aarde.” Dat is het kader. Als we dat serieus nemen, dan is Psalm 8 niet een lied over heersen of schuld, maar een uitnodiging tot balans. Tot verantwoordelijkheid, in een wereld die complex is, vol van tegenstrijdigheden. Misschien juist daar - in dat spanningsveld - zit de ware eer van de mens.
De Oproep tot God: Een Moment van Verwarring en Verwondering
De tweede zondag van januari is de oecumenische zondag van de Remonstrantse Gemeente Rotterdam. De Arminiuskerk nodigt dan altijd een predikant uit van buiten eigen kring. Dit jaar viel mij die eer te beurt. De preek gaat over het aanroepen van God. (Wanneer) doe je dat - en wat betekent dat? Op de verkiezingsavond van 22 november jl. ging ons politieke landschap flink op de schop. Het spannendste moment is 21u. Dan komt de eerste exitpoll. Direct daarna ging het los op social media. Steeds minder mensen in Nederland geloven in God. Hoe is dit op te vatten?
Sommige gelovigen of verdedigers van het geloof menen dat in ieder mens een besef van God bestaat (sensus divinitatis, Calvijn, Plantinga e.a.). Een belangrijke notie. Maar wel een die je, denk ik, goed dient te hanteren. Die notie is niet bedoeld om op iedere kreet over God of het hogere het stempel ‘religieus’ te drukken. Zeker niet in post-christelijk Nederland. Ik ben er in ieder geval beducht voor om dat te doen. Voordat je het weet is God dan namelijk ‘de God van de gaten’.
Ik werd wel aan het denken gezet door het ‘mijn God’ van de verkiezingsavond. Wat doe je als je verbaasd bent? Wat doe je als je in het leven de weg kwijt bent? Als je er alleen voor staat. Als je geen kant meer op kunt. Of als je juist een piekervaring hebt. En misschien vooral: wat doe je in de gewoonte of sleur van iedere dag? Roep je God aan?
De Spiritualiteit van de Psalmen: God in Alle Levenssituaties
Ik voel me thuis bij de spiritualiteit van de Psalmen. In die liederen is God ook trending, zogezegd. Maar het aanspreken van God beperkt zich niet tot een bepaald moment. De Psalmen roepen God erbij in alle levenssituaties. Ik wil vandaag stilstaan bij het eerste loflied van de Psalmen, Psalm 8. Het lijkt me mooi om dat aan het begin van het jaar te doen en zo een goede begintoon te vinden.
Gods Naam op Aarde: Zichtbaar in het Heelal en het Mensenkind
Hoor je!? God laat zich niet in gaten wegstoppen. Gods naam is zichtbaar op heel de aarde. En daar houdt het niet bij op. Kijk je naar het heelal dan ben je nog steeds onder de indruk. Wie blijft er onberoerd bij het zien van de beelden die de James Webb-telescoop naar ons toestuurt?
Ik kwam laatst iemand tegen die wel eens zeilt op zee, ook ’s nachts. Hij vertelde me dat de sterren dan je kompas zijn. Hij zei ook: ‘dan ga je vanzelf bidden.’ Dat is Psalm 8. Psalm 8 getuigt van de grootheid van de Schepper van hemel en aarde. Het lied draait de ons bekende (volg)orde om. God past niet in onze kieren. Het is waar. Je moet het willen zien. Er schuilt een geheim in dit lied.
De Kracht van het Kinderlijke: Gods Macht in het Gebrabbel
Het andere voorbeeld (naast de sterrenhemel) dat Psalm 8 geeft is veelzeggend. Gods grootheid wordt niet kenbaar gemaakt door influencers van formaat. Gods macht wordt hoorbaar in het gebrabbel uit de mond van kinderen en baby’s (Psalm 8:3). Taal waar wij soms geen touw aan kunnen vastknopen gebruikt God blijkbaar als fundament voor het bouwwerk van zijn koninkrijk. Hoe kan dit?
Ik denk aan het moment dat Jezus dit lied aanhaalt als hij bekritiseerd wordt door zijn tegenstanders (Matteüs 21). De kinderen bejubelen Jezus. Jezus heeft net in de heilige tempel de boel hardhandig rechtgezet. Dat is nogal wat. De tempel is het symbool bij uitstek van God (zijn aanwezigheid) en zijn heiligheid. De tempel van toen was ook een van de wereldwonderen. En dan gaat die rabbi uit dat dorp van niks daar tekeer? De religieuze leiders zijn woest. De kinderen vinden het blijkbaar prachtig. Ze zingen Jezus toe met de taal van de Psalmen; ‘Hosanna voor de Zoon van David’ (Matteüs 21:15, Psalm 118). Zulke taal is niet alleen veel te pretentieus voor die rabbi Jezus uit het nietszeggende Nazaret. Het is politiek gezien ook nog eens erg onverstandig. Er zouden ongelukken van kunnen komen. Die kinderen weten niet waar ze het over hebben! Maar Jezus kijkt en luistert anders.
Je zou kunnen denken dat Jezus’ citaat van Psalm 8 op dat bijzondere moment betekent dat het belangrijk is om oog te hebben voor ieder en alles - hoe marginaal ook. Die gedachte lijkt me o.k. Ik zou Jezus’ woorden wel allereerst willen betrekken op hemzelf. Kinderen stelden in die tijd niets voor. Je moest maar eerst maar eens zien of je je kindertijd überhaupt overleefde (bij gebrek aan goede medische zorg). Door juist kinderen op een voetstuk te plaatsen spreekt Jezus op een verborgen manier over zichzelf. Inderdaad; afkomstig uit een dorp van niks. En ja; zijn leven zou eindigen op een eindeloos afzichtelijke manier. Uitgerangeerd aan het kruishout van Golgota. Aanstootgevend en dwaas (1 Korintiërs 1:23). Ja, op het eerste gezicht wel. Maar zo belichaamt Jezus de omgekeerde orde van Psalm 8. De Almachtige laat zich kennen in het allerhoogste en tot in het meest onaanzienlijke aan toe. Psalm 8 houdt die twee bij elkaar. En dat maakt het tot een bijzonder lied.
De Reikwijdte van het Aanroepen van God: Een Evenwicht Vinden
De uitroep ‘mijn God’ kan zomaar uit je mond komen. Psalm 8 leert je de reikwijdte van het aanroepen van God - de God van heel het leven. Er zit nog iets opvallends in Psalm 8. Het is niet de bedoeling om met deze uitspraak op de loop te gaan alsof je alles bent of juist niks. Waar het om gaat is dat je ook hierin een evenwicht vindt. God laat zich in Jezus kennen in het grootste en in het meest marginale. Het punt van Psalm 8 is dat daarin ook jouw bestemming ligt.
Er zit een ‘oer-neiging’ in de mens om God te willen zijn (Genesis 3). Jij zit dan op de troon. De troon van je gelijk. De troon van wat je hebt bereikt. De troon van je geloof. Wat ook maar. Maar de Koning, God, troont op een andere manier. Zijn majestueuze troon is gebaseerd op het gebrabbel van kinderen en de lofzang van zijn gemeente (Psalm 8:3, Psalm 22:4, cf. Filippenzen 2:5-11). Word daarin nou als God - is het advies van Psalm 8. Zie om naar de mensen om je heen. Denk vooral aan wie in onze maatschappij in de verdrukking komt. Begin niet met je gelijk maar heb, net als in Psalm 8, oog en oor voor de ander. Wie weet tot welke verrassing dat leidt.
Zo begint het leven met vallen en opstaan te lijken op een lofzang voor God (Psalm 8, cf. Filippenzen 2:5-11).
Het Begin van het Jaar: Lofprijzing en Verwondering
Ik rond de preek af. Ik begon met de uitroep ‘mijn God’ op de verkiezingsdag. Als je God aanroept, begin dan met het lof zeggen van zijn naam - zegt Psalm 8. Is het ingewikkeld om God aan te roepen? Zijn we dat in Nederland verleerd? Ik geloof er niks van. God is dichterbij dan je denkt.
Een voorbeeld. Laatst vertelde … in onze eredienst een indrukwekkend verhaal. Hij was met een groep op vakantie. Ze stonden ergens op een berg in een ruig gebied - zonder bereik. Ze hadden al een lange tocht achter de rug en waren de weg kwijtgeraakt. Vanwege mist hadden ze geen zicht. Ze begonnen de moed te verliezen. Wat nu? … vertelde dat hij in een opwelling besloot om te bidden. God aan te roepen. Daarna verdween er voor een kort moment iets van de mist. Net genoeg om de weg te zien.
Weet je wat ik het bijzondere vond aan … verhaal? Dat de mist even optrok? Nou, van kleine of grote wonderlijke dingen hoor je best wel eens. En dan kijk je even op. Je staat verwonderd. En eventueel betrek je God daarbij (‘mijn God’). Maar dan ga je over tot de orde van de dag. Wat mij bijbleef van …’s verhaal is het volgende. Toen … weer opgelucht bij de auto was, bedacht hij: ‘hier moet ik wat mee doen.’ Hij meldde zich bij een (remonstrantse) kerk en volgde een (interkerkelijke) introductie in het geloof. Je wilt gaan leven met dat moment. Het verhaal van … is een mooi voorbeeld van Psalm 8. Roep God aan! De Psalmen gaan je daarin voor. In alle toonsoorten. Te beginnen met de lofzang.
Psalm 8 vers 1 en 3 - Klassiek Eigentijdse Psalmberijming | Muziek Kind en Evangelie
Samenvatting van de Kernpunten van Psalm 8
- De Grootheid van God: Psalm 8 benadrukt de ontzagwekkende macht en majesteit van God, zichtbaar in de schepping, van de sterrenhemel tot het kleinste detail.
- De Plaats van de Mens: De mens is door God met eer en glorie bekleed, en heeft een unieke plaats gekregen om over de schepping te heersen, wat duidt op een grote verantwoordelijkheid.
- De Kracht van het Kwetsbare: Gods macht wordt op verrassende wijze getoond in het gebrabbel van kinderen en baby's, wat de mens uitnodigt om nederigheid en aandacht voor het kleine te tonen.
- Balans en Verantwoordelijkheid: De psalm roept op tot een evenwicht tussen heersen en rentmeesterschap, en waarschuwt tegen zowel uitbuiting als het reduceren van menselijke verantwoordelijkheid.
- Aanroepen van God: Het lied nodigt uit tot het aanroepen van God in alle levensomstandigheden, beginnend met lofprijzing en verwondering over Zijn naam op aarde.
- Christus als Vervulling: De menselijke eer en heerlijkheid worden in Christus volledig gerealiseerd, die de omgekeerde orde van macht en glorie belichaamt en ons een veilige toekomst biedt.