Rouwverwerking binnen het pastoraat: een handleiding voor predikanten en jeugdleiders

De behoefte aan rouwbegeleiding in het pastoraat

In het pastorale werk en in het werkveld komen predikanten en andere geestelijken veel mensen met een verlieservaring tegen. Deze verlieservaringen kunnen variëren van niet afgeronde eerdere verlieservaringen tot levensverliezen. Er is in de optiek van sommigen echter niet genoeg aandacht voor deze verlieservaringen binnen het pastoraat. Om deze lacune te adresseren, is nagedacht over een bruikbaar instrument, wat heeft geleid tot het ontwerp van de Pastorale Rouwdriehoek.

In het pastoraat zijn er diverse intermenselijke contacten, maar het is mogelijk dat hierbij de spreekwoordelijke ‘boot gemist’ wordt. Mensen met verdriet en verlies kunnen hierdoor onderbelicht blijven en veelal onder het maaiveld blijven. De Pastorale Rouwdriehoek beschrijft welke contacten er kunnen zijn en welke stappen er gezet kunnen worden, met speciale aandacht voor de rol van het ‘Pastoraat’. Een signalerende rol zou ik willen benadrukken voor het ‘Pastoraat’. Predikanten, ambtsdragers en pastoraalwerkers, zijn zij zich bewust van hun signalerende rol en daaropvolgende verwijzende rol?

Sommige kerken hebben de beschikking over een professionele hulpverlener. In overleg kan bekeken worden welke begeleiding er nodig is en hoe dit uitvoerbaar is. De gehanteerde rouwbegeleiding ‘Rouwsensitief begeleiden’ is gestoeld op de joods-christelijke mensvisie.

Jongeren en kerkbezoek: motivatie en betrokkenheid

Het valt te verwachten dat jongeren een andere kijk op de liturgie hebben. De liederen die doorgaans in de samenkomst gezongen worden, behoren niet altijd tot het repertoire dat zij in het dagelijks leven beluisteren. Dat is geen verrassing. De redenen die jongeren noemen om naar de kerk te gaan, stemmen hoopvol. Zij noemen hun ouders, de ontmoeting met God, deel uitmaken van een gemeenschap, en een (goede) gewoonte. Deze elementen worden ook in de Schrift benadrukt.

De rol van ouders en leidinggevenden

Ouders zijn de eerst aangewezen personen om jongeren de goede gewoonte bij te brengen om naar de samenkomst te gaan. Los van het feit of kinderen alles begrijpen, moet het aan de ouders zichtbaar zijn dat zijzelf de eredienst belangrijk vinden. Dat wekt de interesse bij de jongeren op. Als ouderen al vol kritiek uit de samenkomst thuiskomen, moeten we niet verwachten dat de kinderen daar positief in staan. Dat geldt ook voor hen die leidinggeven in het jeugdwerk. Zij mogen geestelijke vaders en moeders voor de jongeren zijn.

Jongeren moeten ingewijd worden in hoe dingen in de kerk gaan. Dat betekent eveneens goede gewoonten aanleren. Dit vraagt oefening, discipline en ook moed. Waarom leren we de nieuwe generatie niet gewoon weer trouw ergens naar toe te gaan, je ergens mee te verbinden? En daarvoor te gaan.

Motivaties voor kerkgang

Het werd als opmerkelijk ervaren dat vrienden bij de motivatie voor kerkgang een minder grote rol spelen dan meestal gedacht wordt. Zijn vrienden meer voor ontspanning en voor leuke dingen doen? Wordt de eredienst dan toch als iets anders, van een andere orde gezien? Dit verdient aandacht om verder te onderzoeken.

De ontmoeting met God als kern

Het is mooi dat jongeren aangeven dat een van de redenen om naar de kerk te gaan, de ontmoeting met God is. Dat is ook precies de kern van de samenkomst. Daar mag de gemeente op bijzondere wijze tot ontmoeting met God komen. Dat vraagt dus van de samenkomst dat die ook een geestelijk gehalte heeft en houdt. Samenkomsten zijn geen politieke bijeenkomsten of cursussen ‘omgaan met het klimaat’. Het zijn in de eerste plaats godsdienstoefeningen, plaatsen waar we getraind worden in de omgang met God.

Daar moet de liturgie (welke vorm we ook kiezen) altijd aan beantwoorden. Dat is het doel van de orde van de dienst, een geleiding naar een ontmoeting met God. Wanneer jongeren aangeven dat votum en groet en de zegen voor hen waardevol zijn, noemen ze momenten die echt uniek zijn voor een eredienst. Alleen dáár gebeuren die. Ze vormen momenten van ontmoeting met en spreken van God in het leven hier en nu.

Rouwverwerking bij kinderen en jongeren: de rol van de kerk

Als kinderen, tieners en jongeren te maken krijgen met rouw, bijvoorbeeld door het overlijden van een ouder of grootouder, dan hebben ook zij zielzorg nodig. Om gemeenten en jeugdleiders hiervoor toe te rusten, organiseert de HGJB (Hervormd-Gereformeerde Jeugdbond) pastorale thema-avonden over rouwverwerking.

‘De gemeente kan bij deze rauwe werkelijkheid van groot belang zijn’, weet ds. A.S. de Winter, predikant te Nigtevecht en toeruster voor de HGJB. Hij verzorgt de avond, bedoeld voor pastoraal medewerkers, predikanten, jeugdouderlingen en jeugdleiders, samen met HGJB-jeugdwerkadviseur Rick van Elk. De thema-avond, die begint om 19.30 uur, staat gepland op 24 november in Hattem en 8 december in Sliedrecht.

Het thema rouwverwerking is door verschillende jeugdwerkers en -ambtsdragers bij de HGJB aangedragen, vertelt Van Elk. „Ieder halfjaar kiezen we een ander thema. Dit voorjaar was het homoseksualiteit. Nu kiezen we voor rouwverwerking, omdat er veel verlegenheid is onder jeugdambtsdragers als het over dit onderwerp gaat.”

Bij rouwverwerking denk je allereerst aan het verwerken van een verlies na overlijden, maar je kunt meer onder de noemer verlieservaring scharen, aldus Van Elk. „Denk aan het verwerken van een scheiding van ouders of het uitgaan van een relatie.”

Praktische handvatten en benadering

Zaak bij rouwverwerking is in de eerste plaats dat de kerk laat zien dat zij er is, vindt Van Elk. Zo denkt ook ds. De Winter erover. „Mijn vrouw en ik hebben afgelopen zomer ons eerste kindje verloren tijdens de zwangerschap. Op zo’n moment ervaar je hoe heilzaam het is als er met je wordt meegeleefd.”

Het gevaar bestaat, vervolgt hij, dat er mensen buiten de boot vallen als er geen duidelijke afspraken gemaakt worden over wie met wie meeleeft. „Je kunt bijvoorbeeld een gezin hebben waarin sommige kinderen worden opgevangen door buren of vrienden terwijl andere kinderen juist niet gezien worden. Als je als gemeente niet weet hoe het precies geregeld is, gaat het al snel mis.”

Gaat het vaak niet goed? Ds. de Winter: „Dat wisselt. Ik ben voor 20 procent van mijn werktijd actief als verliesbegeleider bij mijn eigen Praktijk Pauwenveer. In die hoedanigheid bezocht ik pas een bijeenkomst voor nabestaanden georganiseerd door uitvaartorganisatie Monuta. Daar kregen mensen de vraag wie of wat zij het meest gemist hadden na het overlijden van hun dierbare. „De huisarts en de kerk”, was het antwoord. Daar schrok ik van. Tegelijk stonden er ook mensen op die zeiden dat de kerk er juist wel voor hen geweest was.”

Kinderen en rouw: een andere aanpak

Hoe kun je een jongere die een verlies moet verwerken het beste benaderen? „De verleiding is groot om na enkele weken weer over te gaan tot de orde van de dag. Voor sommigen kan dat goed zijn, maar de jongere moet wel weten dat hij gezien wordt. Een simpel ‘Hoe gaat het?’ is soms al genoeg. Laat weten dat je er voor hem bent.

Iedere leeftijdsgroep vraagt ook weer om een andere benadering. Een kind is nieuwsgierig en sluit zichzelf niet zo snel op als een tiener. Een kind is ook niet bang om de overledene te zien of zelfs aan te raken, heb ik gemerkt. En dat terwijl hun ouders juist vaak denken dat ze hen bij de overledene vandaan moeten houden. Kinderen moeten ook veel meer uitgelegd krijgen. Hoe verloopt een begrafenis? Wat is precies een kist? Daar hebben ze een heel ander beeld bij dan wij.”

De rol van jeugdleiders als identificatiefiguren

Hoe bent u zelf op dit onderwerp betrokken geraakt? „Als tiener heb ik veel gehad aan de leidinggevenden op de jeugdvereniging. Zij waren identificatiefiguren voor mij. Je neemt als tiener niet alles van je ouders zomaar aan. Daarom kan een jeugdpastor of jeugdwerker juist heel veel betekenen.

We hebben in de gemeenten goud in handen met mensen die naar elkaar willen omzien. Alleen moet dit soms wel even gecoördineerd worden.

Er is een aparte handreiking voor kinderen en voor jongeren beschikbaar. Ga voor meer informatie over het thema 'rouw en verdriet' naar de themapagina.

Overige pastorale thema's en activiteiten

De HGJB organiseert diverse activiteiten en biedt ondersteuning aan predikanten en jeugdleiders op verschillende pastorale gebieden. Zo is er aandacht voor de opvoeding, waarbij ouders geholpen worden bij het opbouwen van het zelfvertrouwen van hun kind en hoe om te gaan met peuters. Er is ook een oproep om kinderen te helpen sterk te staan in de wereld en een goede weerbaarheid te hebben, met behulp van concrete tips en vragen.

Daarnaast worden er themadagen georganiseerd, zoals een themadag voor mannen over ‘Tegenstand, maar van welke kant?’, met sprekers over geestelijke tegenstand van binnenuit en van buitenaf. Ook zijn er aangepaste diensten, zoals een dienst speciaal bedoeld voor anders begaafden.

Verder is er aandacht voor de verjonging van het ledenbestand van de Hervormd-Gereformeerde Jeugdbond, waarbij de helft van de leden uit kinderen bestaat. Er wordt ook gesproken over vernieuwingsprocessen binnen religieuze gemeenschappen en de rol van ambtsdragers bij psychische nood, waarbij benadrukt wordt dat ambtsdragers er juist mee moeten omgaan.

De methoden van de HGJB helpen kinderen, tieners en jeugd om op een eigentijdse en persoonlijke manier de Bijbel te ontdekken. Vanuit hun eigen leefwereld en vragen gaan ze zelf op zoek naar wat God tot hen wil zeggen.

tags: #rouwverwerking #predikant #hgjb