Bastiaan Jan Ader (30 december 1909 - 20 november 1944) was een Nederlands-hervormde predikant te Nieuw-Beerta van 1938 tot november 1944. Hij wordt herinnerd als een begaafd mens, een toegewijde predikant en een moedige verzetsstrijder tijdens de Tweede Wereldoorlog.
Vroege Leven en Roeping
Bastiaan Jan Ader werd geboren in 's-Gravenzande. Zijn vader was schoolhoofd Bastiaan Ader en zijn moeder Antje van der Schaaf. Oorspronkelijk toonde de jonge Bastiaan veel interesse in techniek en droomde hij ervan bij de Spoorwegen te gaan werken, zelfs de besturing van een stoomlocomotief behoorde tot zijn wensen. Echter, hij voelde een roeping om predikant te worden. Na het gymnasium begon hij in 1931 met zijn studie theologie in Utrecht. Naast zijn academische studies bleek Ader ook zeer muzikaal te zijn; hij componeerde en speelde orgel.
Tijdens zijn studententijd ondernam Ader in 1936 een bijzondere reis: hij fietste alleen naar Palestina, een tocht die hij beschouwde als een soort pelgrimage. Deze reis voerde hem door diverse landen en ondanks tegenslagen zoals tyfus en een valpartij, voltooide hij zijn reis. Na zijn terugkeer studeerde hij nog theologie in Amsterdam.
Op 25 september 1935 trouwde Bas met Johanna Adriana Appels (Jo) in Amsterdam. In hetzelfde jaar hield Bas zijn proefpreek in de Pieterskerk in Utrecht, over Mattheüs 5:16: “Laat uw licht alzo schijnen voor de mensen, dat zij uw goede werken mogen zien, en uw Vader, Die in de hemelen is, verheerlijken.” In deze preek benadrukte hij dat wie door God wordt aangeraakt, vanzelf goede werken voortbrengt.
Predikant te Nieuw-Beerta
In 1938 werd Bastiaan Jan Ader predikant in de Hervormde Gemeente van Nieuw-Beerta, in Oost-Groningen. Dit was een uitdagende gemeente, waar veel kerkgangers vervreemd waren geraakt van de kerk door de grote sociale tegenstellingen tussen boeren en arbeiders. Ondanks deze moeilijkheden wist Ader, met zijn organisatorische talenten en hartstochtelijke opvatting van zijn taak, velen, met name jongeren, aan zich te binden. Zijn vrouw, Johanna Adriana Ader-Appels, beschreef de overgang van stad naar platteland in haar latere boek "Een Groninger pastorie in de storm".
Verzet en Hulpverlening tijdens de Oorlog
Vanaf het begin van de Tweede Wereldoorlog raakten Ader en zijn vrouw betrokken bij het verzet. Hun pastorie in Nieuw-Beerta werd een centrum voor hulp aan Joden, onderduikers en neergestorte geallieerde piloten. Het echtpaar bood zelf onderdak aan tientallen mensen, waaronder acht Joodse onderduikers. Daarnaast hielp Ader, die opereerde onder de schuilnaam 'Van Zaanen', honderden Joden in Amsterdam aan een onderduikadres en regelde hij distributiebonkaarten, zelfs ver buiten de grenzen van Nieuw-Beerta.
Bastiaan Jan Ader werd onderscheiden met het Verzetsherdenkingskruis. Postuum werd aan het echtpaar Ader in 1967 door het Israëlische herdenkingscentrum Yad Vashem de onderscheiding 'Rechtvaardige onder de Volkeren' toegekend, voor hun inzet bij het in veiligheid brengen van twee- tot driehonderd Joodse landgenoten.
Het Bevrijdingsplan voor Kamp Westerbork
Tijdens de oorlog werkte dominee Ader aan een gedurfd plan om de gevangenen van Kamp Westerbork te bevrijden. Dit plan behelsde het kapen van een deportatietrein, die Ader, met zijn achtergrond als treinliefhebber, zelf zou besturen. Met een team van ongeveer 200 verzetsmensen, sommigen gekleed in Duitse uniformen, zouden ze het kamp binnendringen. Er waren zelfs contacten met de Britten, die steun toezegden op voorwaarde dat het verzet een brug bij Ulsda zou vernielen om de spoorlijn naar Duitsland onklaar te maken.
Het plan was in een vergevorderd stadium, met betrokkenheid van zowel Nederlandse verzetsgroepen als Britse militairen. Echter, Ader werd gearresteerd voordat het plan kon worden uitgevoerd.
Arrestatie en Fusillade
Eind 1944, onderweg naar Haarlem in het kader van zijn verzetswerk, werd Ds. Ader op 22 juli 1944 gearresteerd door de politie. Tijdens een verhoor dat meer op foltering leek, waarbij zijn neusbeen werd gebroken, weigerde hij namen te noemen of informatie over zijn activiteiten prijs te geven. Hij werd aanvankelijk gevangen gezet in Haarlem en later overgebracht naar de gevangenis aan de Weteringschans in Amsterdam.
Als represaille voor een aanslag op een Duitse militair door het verzet, werd Ds. Bastiaan Jan Ader op 20 november 1944 bij Veenendaal gefusilleerd, samen met vijf andere verzetsstrijders. Aanvankelijk werd hij daar begraven, maar eind november 1944 werd hij herbegraven in Driebergen. Na de oorlog kreeg hij zijn definitieve rustplaats op Ereveld Loenen.
Nalatenschap en Herinnering
Na de oorlog zette zijn echtgenote, Johanna Adriana Ader-Appels, zijn werkzaamheden als evangeliste in Nieuw-Beerta en omgeving voort. In 1947 publiceerde zij het boek "Een Groninger pastorie in de storm", dat de belevenissen tijdens de oorlogsjaren beschrijft en vele malen werd herdrukt, ook in het Duits en Fins. De opbrengsten van dit boek waren belangrijk voor het Ds. Aderfonds, dat in 1950 in Drieborg werd opgericht met gelden om gesprekken tussen Nederlanders en Duitsers te bevorderen.
In de kerk van Nieuw-Beerta is een herinneringshoek ingericht ter ere van Bastiaan Jan Ader en zijn vrouw. In Nieuw-Beerta staat op de hoek van de Hoofdweg en de Molenweg een monument, 'Ongebroken 1940-1945', dat herinnert aan de Tweede Wereldoorlog en de verzetsstrijders uit de regio, waaronder dominee Ader.
In 2006 maakte Wiebe Klijnstra voor RTV Noord de bekroonde documentaire 'Taai en fel gestreden' over het echtpaar Ader. Tevens rijdt er in de provincie Groningen een trein die naar hem is vernoemd: de 'Bastiaan Jan Ader trein'.
Kunstproject familie Ader
De Familie Ader
Bastiaan Jan Ader en Johanna Adriana Ader-Appels kregen twee zonen: Bas Jan Ader (1942-1975) en Erik Ader. De oudste zoon, Bas Jan Ader, werd een internationaal bekend conceptueel kunstenaar, wiens werk vaak thema's als zwaartekracht, vergankelijkheid en de menselijke conditie verkent. Zijn verdwijning op de Atlantische Oceaan tijdens een solo-oversteek in 1975 is een mysterie dat tot op heden tot de verbeelding spreekt.
Erik Ader, de jongste zoon, heeft een carrière gehad als diplomaat en was onder andere ambassadeur van Nederland in Noorwegen. Hij heeft zich later ingezet voor de Palestijnse zaak, waarbij hij kritiek uitte op het Joods Nationaal Fonds vanwege de plaatsing van een bos ter nagedachtenis aan zijn vader op de locatie van een verwoest Palestijns dorp.
