Billy Graham heeft de leer van Christus gepropageerd aan velen die er nog nooit van gehoord hadden en er misschien nooit meer van zullen horen. In tegenstelling tot wat velen gehoopt hadden, werd Billy Grahams reis naar Moskou, in plaats van een climax in zijn loopbaan als verkondiger van het evangelie, een mislukking, zowel voor zijn vrienden als voor zijn vijanden. Graham was nauwelijks in Moskou aangekomen of de stille waarschuwingen van verschillende personen breidden zich uit tot een openlijke storm van protest. Nog nooit tevoren in zijn publieke loopbaan is de evangelist op zo'n manier afgekraakt door de Amerikaanse pers en de evangelische leiders.
Natuurlijk is het laatste woord in deze zaak nog niet gevallen. Uit de aanhoudende controverse kunnen twee vragen worden onderscheiden: had Graham naar Moskou moeten gaan, en heeft hij zijn taak verknoeid door bepaalde dingen gezegd of verzwegen te hebben tijdens zijn verblijf in Moskou? Deze twee vragen kunnen niet los van elkaar worden gezien. Als dit zo noodzakelijke bezoek op deze manier werd ontvangen, dan is het antwoord op de eerste vraag: Graham had niet moeten gaan.
Toch was het niet vanzelfsprekend dat zijn initiatief zo zou worden aangevallen. Vele religieuze leiders, zoals leden van de Nationale Raad van Kerken, extreem liberale theologen, gewone liberalen, Baptisten uit het zuiden van de Verenigde Staten (president Bailey Smith bijvoorbeeld), onafhankelijken, en para-kerkelijke leiders (zoals Billy Bright) hebben allen de Sovjet-Unie bezocht. Veel kerkelijke leiders hebben dezelfde conferentie over nucleaire oorlogvoering bijgewoond. In het verleden heeft nooit iemand geprotesteerd tegen zulke initiatieven. Men moet hieruit concluderen dat er in principe niets fout of onverstandigs was aan Billy Grahams reis naar Moskou.
Als we Grahams intenties, zijn belangen, en de beloften die hem gedaan waren in ogenschouw nemen, kunnen wij ervan overtuigd zijn dat hij de juiste keuze heeft gemaakt. Elke evangelist die dezelfde intenties en belangen nastreefde en dezelfde verwachtingen koesterde, zou - en moest zelfs - hetzelfde besluit hebben genomen. Maar wat wilde Graham precies bereiken? En welke garantie kreeg hij van de Russen voordat hij ging?
Grahams intenties en doelstellingen in Moskou
Om te beginnen was Graham geenszins blind of naïef toen hij ging. Hij wist dat men gebruik van hem zou maken. In een interview zei hij: "Ik wist dat deze missie bepaalde risico's inhield. Ik wist dat men mij misschien niet zou begrijpen en zelfs misbruiken, maar ik vond het de moeite waard het risico te nemen."
Wat Graham wilde bereiken:
- Het evangelie verkondigen: Graham wilde het evangelie verkondigen in het openbaar op de conferentie over nucleaire bewapening, in de orthodoxe cathedraal, in de Baptistenkerk en ook wilde hij bepaalde Russische politici en kerkelijke leiders persoonlijk benaderen. Deze voornemens kon hij ook ten uitvoer brengen. Graham verkondigde de leer van Christus aan velen die daar nog nooit van gehoord hadden en daar misschien nooit meer van zullen horen.
- Pleidooi voor godsdienstvrijheid: Hij wilde een pleidooi houden voor de vrijheid van godsdienstuitoefening door persoonlijk met hoge Russische ambtsbekleders te spreken. Graham was er zeker van dat hij de mogelijkheid zou hebben om een pleidooi te houden voor de Siberische Zes, de niet-geregistreerde evangelisten, de geregistreerde evangelische kerken, en voor de vrijheid van godsdienst in het algemeen. Deze wens werd ingewilligd. Hij hield een pleidooi voor deze kwesties bij verschillende personen en het resultaat daarvan is nog niet bekend. Hoewel directe confrontatie soms zijn uitwerking heeft gehad, is het niet de enige manier om de Russen tot actie te bewegen. Het zou een daad van liefde en wijsheid zijn om Graham toe te staan achter de schermen diplomatie te voeren in een poging degenen die in Rusland worden vervolgd voor het uitoefenen van hun religieuze overtuiging te helpen.
Voordat hij het besluit nam om de reis te ondernemen, raadpleegde hij veel internationale vooraanstaande personen, mensen die zeer goed op de hoogte zijn van Sovjet-zaken, zoals Henry Kissinger, de Paus, geleerden, diplomaten en vele religieuzen. Zij waren allen van mening dat indirecte diplomatie achter de schermen veel meer resultaat zou opleveren voor de vervolgden in het desbetreffende land dan directe confrontatie met regeringen en nieuwsmedia.
- Waarschuwen tegen nucleaire oorlogvoering: Hij wilde waarschuwen tegen de desastreuse gevolgen die het bezit van nucleaire wapens en de bewapeningswedloop met zich mee kunnen brengen. Graham is meer en meer overtuigd van de weerzinwekkendheid van nucleaire oorlogvoering. Hij hoopte uit de grond van zijn hart dat hij iets teweeg kon brengen dat de hele wereld tot bezinning zou brengen, zodat miljoenen mensen niet zouden omkomen in een nucleaire holocaust. Graham is geen pacifist. Hij heeft geen woord gerept over algehele nucleaire ontwapening. Hij waarschuwde alleen voor de verschrikkelijke gevolgen als de verschillende landen doorgaan met het uitbreiden van hun wapenarsenaal en de bewapeningswedloop tot in het oneindige voortzetten. Hij spoorde aan om te onderhandelen over het verminderen en eventueel opheffen van nucleaire en andere wapens. Zo'n ontwapening zou moeten plaatsvinden met instemming van beide partijen en onder strenge controle. Het is een gezonde, redelijke en zeer noodzakelijke aanpak van de huidige wapenwedloop. Het zou onschuldige mensen beschermen en een grote opluchting betekenen voor onze hele planeet. Het zou bovendien de Russische, Westeuropese en Amerikaanse belastingbetalers aanzienlijk ontlasten.
- Prediken in grote steden: Graham hoopte eventueel toestemming te krijgen om in de grote steden in de hele Sovjet-Unie te prediken. Vanaf het begin was dit programmapunt van minder betekenis voor Graham dan in de publiciteitsmedia naar voren kwam. Toch is hij er van overtuigd dat Russische leiders open staan voor de mogelijkheid van zo'n onderneming. Hij is er nog steeds van overtuigd dat hij vijftig procent kans heeft om dit plan ten uitvoer te brengen. Hoewel Graham zich er van bewust is dat er een groot risico aan zo'n evangelische rondreis verbonden is, weet hij ook dat tot dusver zijn publiek en zijn persoonlijke boodschappen niet gecensureerd werden. Hij weet ook dat veel religieuze Sovjet-leiders zo'n missie wensen. Deze initiatieven hebben zeker hun waarde. Geen enkel redelijk mens en zeker geen enkele evangelische christen kan hier enig bezwaar tegen maken.
De prijs van Grahams doelstellingen
Maar welke prijs heeft Graham moeten betalen om zijn doel te bereiken? Heeft hij teveel moeten prijsgeven? Moest hij op deze manier zijn ziel verkopen om zijn doel te bereiken? Of om precies te zijn, moest hij zijn eigen integriteit als christen, als gerechtigheids- en vredelievend mens compromitteren, hij die godsdienstvrijheid boven zijn leven zelf acht en die een loyale Amerikaan wil zijn?
Hij was vrij om zijn evangelische boodschap te verkondigen. Hij hoefde zijn eigen vrijheidsovertuiging niet te verloochenen. Het werd zonder twijfel door beide partijen aangenomen dat hij niet openlijk de Russische politiek zou aanvallen, ook niet de repressie die het regime uitoefent op politieke en religieuze vrijheden. In persoonlijke gesprekken hield hij een pleidooi voor de Siberische Zes en voor de 150 gevangen priesters. In zijn publieke toespraak riep hij zonder omwegen alle landen van de wereld op om de Helsinki-overeenkomsten op te volgen. Hij kwam speciaal op voor de volledige vrijheid van godsdienstuitoefening, want zonder vrijheid en gerechtigheid zal er geen vrede zijn. Ware gerechtigheid is de enige basis voor vrede.
Het was niet zijn bedoeling in het bijzonder de Sovjet-Unie aan te vallen en zijn gebrek aan godsdienstvrijheid te veroordelen. Van dit alles was Graham zich duidelijk bewust. Hij was ervan overtuigd dat hij meer kon bereiken door indirecte diplomatie te voeren en in het openbaar het evangelie te verkondigen dan door de Sovjet-Unie openlijk aan te vallen vanwege zijn beperkte godsdienstvrijheid. Was dit een te hoge prijs? Billy Graham dacht van niet en wij zijn het met hem eens. De besluitvorming van anderen zal afhangen van de waarde die eenieder toekent enerzijds aan de verkondiging van het evangelie, de mogelijkheid om indirecte diplomatie over godsdienstvrijheid te voeren en de noodzaak om tegen nucleaire oorlog en de bewapeningswedloop in opstand te komen en anderzijds om openlijk schendingen van politieke en religieuze vrijheden in de Sovjet-Unie te veroordelen.
Kritiek op Billy Graham
Het zou ons niet moeten verwonderen dat veel mensen het niet eens zijn met Graham. Een vooraanstaand journalist die fel reageerde tegen Graham bekritiseerde hem op de volgende wijze: "Graham werd de dupe van zijn eigen idealisme; hij was een dwaas. Het was volkomen tijdverspilling om het evangelie te verkondigen aan Sovjetleiders en ze persoonlijk aan te sporen om tegen hun principiële overtuigingen te handelen. Hij kon natuurlijk wel zijn evangelie verkondigen en de Russen zeggen dat ze hun restricties tegen godsdienstvrijheid moesten afzwakken, maar denk je nu echt dat Graham communisten zal bekeren of ze er toe te bewegen hun tirannieke greep te verminderen? Natuurlijk niet. Het is dwaas van Graham om zoiets te denken. De Sovjets hebben hem gebruikt voor hun eigen propaganda en hun Marxistische programma en hem er niets voor in de plaats gegeven."
Dit vat samen wat men in het algemeen tegen Graham heeft. Maar Billy Graham zelf blijft ervan overtuigd dat God onze zwakke menselijke gaven zoals het verkondigen van het evangelie kan gebruiken om mensen te bekeren. Het gaat er bij hem niet om alleen het evangelie te verkondigen aan hen die hem goedgezind zijn, maar aan elk levend wezen. Graham ziet zijn leven en zijn ambt verspreid over een lange periode. Het evangelie is een tijdbom. Gods geest werkt er ongemerkt in en kan er hele naties en beschavingen mee bereiken en bekeren. De eerste christenen hadden het zelden over slavernij, vrouwenrechten, gladiatorenspelen en de directe invloed van de overheid op de morele chaos. Met de tijd echter is het evangelie doorgedrongen in het gehele Romeinse rijk.
De vraag of Graham er goed aan heeft gedaan om naar Moskou te gaan, hangt er vanaf hoe groot men de kracht van de verkondiging van het evangelie acht. Alleen tijd en eeuwigheid zullen het ware antwoord kunnen onthullen. Maar wij willen Graham op dit punt niet aanvallen.
Misinterpretaties en Grahams reactie
De tweede vraag die net zo belangrijk is, behelst wat Graham in feite gezegd heeft tijdens zijn zesdaagse bezoek aan Moskou. Heeft hij in zijn onderhandelingen met de pers zijn eigen zaak en de vrijheidskwestie dwaas en onbedachtzaam behandeld? Om kort te zijn, heeft hij zijn tijd in alle opzichten juist en handig benut?
Billy Graham zou de laatste zijn om zichzelf als onfeilbaar te zien. Als reactie op het protest dat hem bij zijn terugkeer verwelkomde, gaf hij als commentaar: "Ik ben een evangelist, geen expert in de verhoudingen tussen kerk en staat in de Sovjet-Unie. Het spijt mij dat sommige uitspraken die ik betreffende mijn bezoek aan de Sovjet-Unie heb gedaan verkeerd zijn opgevat of geïnterpreteerd door de media. Ik ben diep begaan met de conditie en het leed van gelovigen overal ter wereld waar godsdienstvrijheid aan banden is gelegd, met inbegrip van de Sovjet-Unie. Ik betreur oprecht elke publieke uitspraak die ik heb gemaakt die iets anders op het oog zou kunnen hebben."
Wij dringen er op aan dat dit wordt rechtgezet. Door Grahams woorden uit hun context te halen waarin ze werden uitgesproken en door ze in een andere context te plaatsen die hun eigen belangen beogen, hebben sommige persmensen, bewust of onbewust veel van Grahams uitspraken vervalst. Ze hebben hem verkeerd afgeschilderd als zijnde ontrouw aan zijn diepste overtuigingen. Graham is bijvoorbeeld geen voorstander van het terugtrekken van Amerikaanse troepen vóór een Russische aanval heeft plaatsgehad. Hij heeft alleen gewaarschuwd voor de afschuwelijke gevolgen die de nucleaire wapenwedloop met zich meebrengt en propageerde om van beide kanten over ontwapening te onderhandelen en deze onder adequate controle uit te voeren. Evenzo bracht hij in het openbaar het belang van politieke en sociale religieuze vrijheid onder aandacht. Hij riep alle naties van de wereld op om te strijden voor gerechtigheid en vrede. Hij deed dit op een manier dat men kon begrijpen dat allen schuldig waren aan het falen van de Sovjet-Unie in dit opzicht.
Hij kreeg geen applaus toen hij dit opmerkte op het Sovjet-congres. Men ontving hem alleen met een koude stilte. In antwoord op directe vragen verklaarde hij niet dat Rusland geen land is waar religieuze vrijheid heerst. Hij gaf toe - wat dus het omgekeerde impliceert - dat er meer vrijheid was dan hij gedacht had voordat hij kwam, en meer dan in het huidige China, al is het niet zoals in de Verenigde Staten. En het is nauwelijks een compliment te noemen van een politiek leider te zeggen dat hij nog niet zo slecht is als Hitler.
Graham zei ook niet dat er meer godsdienstvrijheid in Rusland bestaat dan in Engeland. Hij behandelde niet de godsdienstvrijheid maar de kerk-staatstructuren, toen hij uiteenzette dat Engeland, in tegenstelling tot Rusland en de Verenigde Staten, een staatskerk heeft waarvan de koningin het hoofd is. Toen iemand hem er op attent maakte hoe zijn woorden geïnterpreteerd waren, was zijn antwoord: "belachelijk, je kunt de godsdienstvrijheid in Rusland en Engeland niet met elkaar vergelijken."
Een van de meest verwarrende commentaren die in het nieuws verschenen is, was Grahams verklaring: "Ik heb geen religieuze vervolging gezien tijdens mijn verblijf in Rusland." Uit zijn context gelicht, klinkt deze opmerking als een algemene uitspraak over godsdienstvrijheid in Rusland. Het was echter een antwoord van Graham op een zeer specifieke vraag: "Bent u persoonlijk getuige geweest van enige religieuze vervolging terwijl u hier was?" Graham betreurde het later ten zeerste dat hij de Siberische Zes niet had genoemd. Hij voegde eraan toe: "Ik constateer dat er een verschil is tussen belangstelling voor godsdienst en godsdienstvrijheid in de Sovjet-Unie, waar een zeer strenge censuur heerst. De Sovjet-Unie is officieel een atheïstische staat en veel gelovigen moeten tol betalen om Christus na te volgen."
Hetzelfde kan men zeggen over zijn standpunt dat een christen hard zou moeten werken, een betere staatsburger zou moeten zijn, en zijn regering zou moeten gehoorzamen. De Schrift zegt hier alles over. Maar Graham is er zelf achter gekomen dat als hij het over moest doen, hij deze bijbelse waarheden niet had aangehaald in een context waarin deze heel anders geïnterpreteerd konden worden dan ze in feite betekenen.
Wij kunnen ons allemaal wel momenten herinneren waarop we meer over iets hadden moeten zeggen, of minder, of iets anders. Maar wij die slechts toeschouwers zijn bij deze strijd, zouden de laatsten moeten zijn om Billy Graham te veroordelen omdat hij geen verkeerde interpretaties heeft...