In onze postchristelijke cultuur kampen velen met gebedsverlegenheid. Drs. L. Boot, predikant verbonden aan de Protestantse gemeente Zeewolde, benadrukt dat bidden het hart van het geloof is. Het leven in de huidige tijd zet een vitale gebedspraktijk echter nogal eens onder druk. Dit geldt zowel voor het persoonlijk gebed, als voor het gebed binnen gezinnen en op kerkelijk terrein.
De vragen rondom gebed knagen, wat leidt tot aanzienlijke gebedsverlegenheid. Anderzijds zijn er binnen de kerk soms enthousiaste gebedsoplevingen, aangestuurd door bepaalde bewegingen. Hoewel sommigen hierdoor leren vrijmoedig te bidden, roept het bij anderen weerstand op. De vraag is of er een begaanbare weg bestaat voor mondige mensen in een seculiere tijd.
De Uitdagingen van het Moderne Gebedsleven
Veel gebedsverlegenheid hangt samen met de huidige tijd, die ons confronteert met de onvoorstelbaarheid van de God van de Bijbel. Velen kunnen zich nauwelijks een God voorstellen als een reëel bestaande Werkelijkheid. De vraag of God kan horen en dus het adres van ons gebed kan zijn, blijft hangen. Daarnaast bestaat er twijfel of God wel actief ingrijpt in onze wereld, wat sommigen doet afvragen of bidden niet slechts een menselijke behoefte is.
Het christelijk geloof lijdt bovendien aan referentieverlies. Vroeger leerden gelovigen binnen een veilige christelijke zuil hoe te bidden zonder dit kritisch te bevragen. Tegenwoordig biedt het dagelijks leven veel minder referentiepunten en kaders die vanzelf naar God verwijzen. Ten slotte is er relevantieverlies: de wereld is onttoverd en mensen lijken prima te kunnen leven zonder God. Dit alles kan als een verlies worden ervaren, wat verdrietig kan maken, maar ook nieuwe ruimte naar de toekomst kan openen.
Ruimte voor Spontaan Gebed en de Valkuilen
Binnen de kerk zijn er evangelische of charismatische bewegingen die ruimte voor spontaan gebed hebben aangewakkerd, wat vaak een positieve impuls heeft gegeven aan gemeentes. Gemeenteleden hebben hierdoor geleerd op een open, vrijmoedige en hardop te bidden. Dit is een zegen, zeker waar het heeft geleid tot een warme en evenwichtige plek in het kerkelijk en persoonlijk leven.
Soms gaat dit echter de boeg over. Vurige verlangens kunnen leiden tot gebedstriomfalisme, met een hang naar geraaktheid en extatische uitingen. Deze verschijnselen zijn verklaarbaar in een post-christelijke tijd. We komen de gebedsverlegenheid niet voorbij door vragen te overschreeuwen; het is goed om persoonlijke aarzelingen te erkennen.
Bidden als Oefening: Een Begeleide Weg
Als we het gebed beschouwen als het hart van het geloof, is stoppen met bidden geen optie. Nu vaste kaders zijn weggevallen, kunnen we mogelijk zonder oordeel weer opnieuw met elkaar oefenen. Het voordeel van een rustige en trouwe discipline van oefenen is dat we minder afhankelijk worden van tijdelijke gevoelens, drukte in onze agenda, of andere hobbels.
Oefenen is een concept dat we kennen uit de sportschool, bij pianoles en ook in onze gebedspraktijk. Het veronderstelt een commitment, een afspraak met onszelf, een ontspannen toewijding en trouw. We kunnen vaste tijden in ons dagritme vrijmaken voor gebed en vaste momenten met elkaar afspreken. Zo worden we gedragen door een rustige gebedscadans die ons over de hobbels van verlegenheid heen helpt.
In de christelijke traditie voltrekt bidden zich binnen de ruimte van een relationele verhouding tot God. Dit vraagt een sprongetje in geloof, over tijdelijke twijfels heen, een sprong in vertrouwen. Met het woord 'God' verwijzen we naar een transcendente Werkelijkheid; God valt niet zomaar samen met onszelf of de wereld om ons heen. In een relatie is er tussenruimte; we vervloeien niet, maar verhouden ons tot elkaar.
De Bijbel kent God persoon-achtige trekken toe. God en mens trekken samen op in een verbondsrelatie van liefde en trouw, waarbij God de eerste stap zet als verlokker tot gebed. De bidder is zich hiervan bewust en strekt zich antwoordend uit naar God. Dit gevoel is niet altijd aanwezig; we leven in een tijd waar emotie een belangrijke rol speelt, maar dit kan niet de maatstaf zijn voor het gebedsleven.
Het Ritueel en de Performance van het Gebed
De cadans van discipline en oefening is de ware maatstaf. In het oefenen in gebed strekt de bidder, of de gemeente, zich uit. Dat 'uitstrekken' is een ritueel met eigen vormen en gewoonten. De geschiedenis toont een brede waaier aan stromingen. Er zijn vele goede boekjes met gebedsteksten in gevarieerde vormen die we kunnen uitproberen.
Het ritueel van het gebed kent een zogenaamde performance. Er is een gestileerde vormgeving, een bepaalde intonatie en stijl. Iedereen heeft een eigen manier om een gebedstekst te lezen of een vrij gebed uit te spreken. Er vallen stilten, er is een voelbare sfeer. In deze performance wordt iets van het heilige present gesteld. Aansluitend bij de joodse traditie begint ook het christelijk gebed doorgaans met het grootmaken, lofprijzen en verheerlijken van God. Daarmee bereiden we een atmosfeer om zelf open te kunnen worden voor Gods aanwezigheid.
Vanuit onze menselijke kant gezien is bidden een religieus ritueel. Bidden voltrekt zich binnen een levende relatie, waarin er verbinding is in een wederzijdse levensstroom. Een gebedspraktijk kent van tijd tot tijd doorbraakervaringen naar die stroom. Deze kunnen niet georganiseerd, laat staan geforceerd worden. Ze kunnen je overkomen in een kerkdienst of op een onverwacht moment in je stille tijd, wanneer wij doortrokken worden van God en omgevormd in liefde.
Oefenen in Gebed: Praktische Stappen
Met de nadruk op bidden als oefening, pleit ik voor vrijmoedig bidden op vaste momenten en plaatsen. Oefenen betekent simpelweg doen: een commitment om de weg van het gebed te gaan, met vallen en opstaan, uitproberen en experimenteren. Gebruik in alle vrijheid boekjes met gebedsteksten; in het Dienstboek van de kerk staan er veel. Zoek vooral wat bij je past, en probeer zelf gebeden te schrijven.
Bij het hardop bidden in een groep gaan we elkaar niet de maat nemen. Deze eeuwenoude praktijk betekent ook gewoon doen: trouw en met enige toewijding, evenwichtig, zonder te zoeken naar extatische beleving. Ons persoonlijk gebed hoeft niemand te horen; dat vindt plaats in de stille binnenkamer van ons hart en huis, of misschien wel op de fiets. Het is niet afhankelijk van plaats en tijd.
Hoewel er ruime mogelijkheden zijn, kan juist de praktijk van het persoonlijk gebed verdampen. Naast de genoemde verlegenheid is er vandaag een overkill aan prikkels en grote druk op onze agenda's. Kloosterretraites zijn populair omdat velen hierin spirituele ademnood ervaren. Echter, bidden als geestelijke oefening vraagt juist om een plek ín en te midden van onze gewone dagelijkse tred. Oefenen in gebed vraagt om ruimte maken in je agenda, en indien mogelijk ook in je huis.
De Huisliturgie: Een Typisch Protestantse Traditie
Naast het persoonlijk gebed van de leden van een gezin of woongroep is er de dagelijkse huisliturgie aan tafel. Dit is typisch protestants! Naast het laten klinken van de Bijbel was bidden jarenlang een vanzelfsprekende praktijk. Hoewel het in sommige kringen nog trouw wordt beoefend, is het in een brede dwarslaag binnen enkele decennia verdwenen.
Maar waarom zouden we het niet oppakken? Gewoon weer hardop bidden voor het eten, niet als een 'terug naar vroeger', maar als mondige mensen. Niet alleen 'zegen deze spijze', maar het hele leven bij God brengen. Oefen erin en laat je (klein)kinderen ook hardop bidden. Om de drempel te verlagen, zou je kunnen beginnen met gebeden die op papier staan.
Gebed in het Gemeenteleven
Naast het persoonlijk gebed en de liturgie aan tafel mag bidden ook weer een betekenisvolle plek krijgen in het gemeenteleven. Natuurlijk bidden we samen in kerkdiensten. Het gedicht aan het einde van de vergadering is prachtig en goed bedoeld. Echter, in een geloofsgemeenschap oefenen we met elkaar ook in het leren opmerken van wat de Geest in de gemeente aan het doen is.
Dit vraagt bijvoorbeeld in de kerkenraad en werkgroepen om gezamenlijk gebed en stilte om Gods stem te beluisteren. Maak hiervan, met dit blad in de hand, eens een thema voor de kerkenraad of voor een gemeenteavond! En verder, gewoon oefenen.
'Genoeg': Een Tijd van Vertragen en Oefenen
Het woord 'genoeg' roept tegelijk rust en onrust op. We zeggen het tegen een kind dat te veel snoep pakt, en tegen onszelf als de agenda weer eens uitpuilt. Maar eerlijk is eerlijk: wanneer is het eigenlijk genoeg? Als je al veel hebt, wil je dan niet stiekem nog meer?
We staan aan het begin van de veertigdagentijd, een tijd van vertragen, versoberen, oefenen in aandacht. Niet omdat God van kale boterhammen houdt, maar omdat wij soms vergeten wat ons werkelijk voedt. Jezus zegt in de Bergrede: 'Waar je schat is, daar zal ook je hart zijn' (Mattheüs 6:21). Dit is geen dreigement, maar eerder een liefdevolle diagnose.
Op 1 maart stonden we in de themadienst stil bij armoede, bij mensen voor wie 'genoeg' geen filosofische vraag is, maar dagelijkse stress. Genoeg geld voor boodschappen, genoeg warmte in huis, genoeg perspectief. Dat schuurt. Want terwijl de een vasten ziet als spirituele oefening, vast de ander noodgedwongen het hele jaar door. Dat besef mag ons ongemakkelijk maken.
De Bijbel is opvallend nuchter over genoeg. In Spreuken 30 bidt Agur: 'Geef mij niet te veel, maar ook niet te weinig.' Geen villa, geen bedelnap, maar gewoon dagelijks brood. Dit klinkt verdacht veel als het Onze Vader. Jezus leert ons niet te bidden om een voorraad voor vijf jaar, maar om brood voor vandaag.
Toch leven we in een cultuur van 'meer': meer keuzes, meer spullen, meer prikkels. Zelfs in de supermarkt kun je verdwalen in de opties. Paulus schrijft vanuit de gevangenis: 'Ik heb geleerd tevreden te zijn in alle omstandigheden' (Filippenzen 4:11). Dat is geen goedkope slogan; Paulus kende zowel overvloed als tekort.
De veertigdagentijd nodigt ons uit om te oefenen met genoeg. Misschien door iets te laten staan, niet om stoer te doen, maar om ruimte te maken: ruimte voor God, ruimte voor de ander, ruimte om te delen. Want genoeg wordt pas echt genoeg als het gedeeld wordt. In Exodus krijgt het volk manna, elke dag precies voldoende; wie hamstert, komt bedrogen uit.
Dit betekent concreet dat we deze weken eerlijk mogen kijken naar onze overvloed én onze angsten. Dat we bidden voor wie structureel tekort komt. Dat we geven, niet vanuit schuld, maar vanuit verbondenheid. En dat we mild zijn voor onszelf. De vastentijd is geen harde opdracht, maar een uitnodiging. Adem in. Adem uit. Kijk naar wat er al is. En hoor God zachtjes zeggen: het is genoeg. Jij bent genoeg.
Misschien helpt het om deze weken één simpele vraag mee te nemen bij elke keuze: wat heb ik nodig om mens te zijn voor God en voor anderen? Dat antwoord verschilt per persoon, per fase, per dag. En dat is oké. Genoeg is geen meetlat om elkaar langs te leggen, maar een kompas dat richting geeft. Laten we samen zoeken, struikelen, lachen om onze eigen hebberigheid, en steeds weer terugkeren naar de Bron.
Catechisatie: Geloofsontwikkeling voor Kinderen en Jongeren
Catechisatie speelt een belangrijke rol in de geloofsontwikkeling van kinderen en jongeren. Het helpt hen na te denken over vragen als: Hoe moet ik leven? Welke waarden zijn belangrijk voor mij? Catechisatie, waar kinderen en jongeren onderwijs in de geloofsleer ontvangen, gaat niet alleen om het leren van theorie, maar ook om het toepassen van deze lessen in het dagelijks leven.
Niet alleen worden we in de Bijbel, bijvoorbeeld in Psalm 78, opgeroepen om de nieuwe generaties bekend te maken met geloven. Veel jonge mensen hebben ook zingevingsvragen. Door kinderen en tieners tijdens catechisatie toe te rusten naar aanleiding van bijbelverhalen, vormen zij een eigen referentiekader om vanuit de Bijbel na te denken over deze vragen. Hoe moet ik leven? Welke waarden vind ik belangrijk? Welke waarden uit de kerkelijke traditie en de Bijbel kunnen mij helpen bij het leiden van mijn leven en het zijn van een goede naaste?
Deze wezenlijke vragen komen bij catechisatie direct of indirect aan de orde. Daarnaast zijn de catechesemethoden van nu aangepast aan de leerstijlen van kinderen en aan het ervaringsgerichte leren op school.
Leeftijd en Inhoud van de Catechisatie
Traditioneel werd catechese gegeven vanaf de leeftijd dat tieners naar het middelbaar onderwijs gaan. Echter, kijkend naar de ontwikkeling van kinderen en jongeren, is het aan te raden om wat eerder te beginnen. Kinderen van de bovenbouw van de basisschool hebben vaak meer tijd en zijn nog heel geïnteresseerd in feiten en verhalen.
Tienercatechese ziet er anders uit dan catechese voor basisschoolkinderen. Deze is vooral gericht op het hoe en waarom van het geloof en op de vraag: wat heb ik aan die verhalen in mijn eigen leven? Welke waarden heb ik, en hoe kan ik de bijbelverhalen die ik geleerd heb daaraan linken? Daarbij is het van belang dat tieners én kinderen uitgedaagd worden zelf na te denken over wat bijbelteksten hen te zeggen hebben. God spreekt door zijn woord immers net zo goed tot kinderen als tot volwassenen.
In dat kader is het ook zinvol en relevant om vanuit de catechisatie lijnen te leggen naar de rest van de gemeente en naar het gezin. Bijvoorbeeld door over de thematiek die in de catechisatie aan de orde komt een intergeneratieve kerkdienst te organiseren, en de kinderen en tieners daar thuis al over na te laten denken.
Methoden en Praktische Toepassing
Leren gaat niet alleen om kennis, maar ook om betrokkenheid van het hart en de handen. Daarom is het belangrijk om ook bij de catechisatie in te zetten op hoofd én hart én handen. Kies een catechesemethode en werkvormen die ook inzetten op creativiteit, spel, verbeelding en actief dingen doen. Praktisch betekent dat letterlijk oefenen met bijvoorbeeld delen en geven aan anderen, bidden en vieren.
Ook wanneer er weinig kinderen en tieners in de gemeente zijn, kan catechisatie vormgegeven worden. Dit kan door de kinderen of tieners die komen niet alleen met elkaar in gesprek te brengen, maar ook met andere generaties in de kerk. Zie bijvoorbeeld 'Kerk als thuisplek' voor meer informatie over de ontmoeting tussen de verschillende generaties. Zijn er juist veel kinderen en tieners, dan is het goed om te kiezen voor een variant waarbij de grotere groep in kleinere groepjes verdeeld wordt. Zo kun je kiezen voor een vorm van mentorcatechese: vaste groepjes van catechisanten die samen eerst naar een plenair gedeelte luisteren en dan in hun groepje met een vaste vrijwilliger doorpraten, denken en oefenen rond het thema.
Jeugdwerk mag nooit op zichzelf staan, maar is altijd verbonden met de rest van de gemeente. Dit geldt ook voor de catechisatie. Je kunt hier als gemeente op diverse manieren vorm aan geven. Heel simpel kun je bijvoorbeeld met de opvoeders (ouders, grootouders, leerkrachten) of zelfs met de hele gemeente delen welk thema steeds centraal staat bij de catechisatie. Of nodig gemeenteleden met enige regelmaat uit op de catechisatie-avonden, bijvoorbeeld door een gemeentelid iets te laten delen of door met gemeenteleden in gesprek te gaan. Ook mooi is het om belangrijke thema's uit de catechisatie terug te laten komen in bijvoorbeeld de zondagse kerkdienst. Het is goed als ouders/verzorgers weten wat er op catechisatie wordt besproken; zij kunnen dan doordeweeks verder praten over dit thema.
De Keuze van een Catechesemethode
Een goede methode is nuttig bij catechisatie. Goede methoden hebben een duidelijke theologische visie en een pedagogisch-didactische leerlijn die aansluit bij de leefwereld van kinderen en jongeren. Bij het kiezen van een methode is het goed om vooraf de methode goed te bekijken: past deze bij jouw gemeente? Past het bij wat jullie als kerk als leerdoelen willen meegeven aan de kinderen en jongeren? Welke thema's zouden de kinderen en jongeren aan de orde willen laten komen? Komen die thema's ook terug in de methode? Zit er een logische lijn in de methode?
Dankbaarheid: Een Dagelijkse Oefening
Opgroeiend in een gereformeerd gezin was ik als kind gewend om driemaal daags, na elke maaltijd, God te danken. Maar ergens in de loop van mijn tienerjaren stopte ik met bidden en danken voor en na het eten. Ik stoorde me aan het ritueel, dat ik vaak gedachteloos deed. Zó gedachteloos dat ik me tijdens mijn eerste boterham afvroeg: heb ik nou net gebeden of niet? Als puber was enig zwart-wit denken me niet vreemd: óf je doet het met volle aandacht, óf je doet het niet.
Daarnaast vroeg ik me af hoe het mogelijk was dat ik meer dan genoeg te eten had, terwijl elders in de wereld mensen stierven van de honger. Dat kon niet Gods keuze zijn; dat zou immers een heel wrede God zijn. Nu zie ik, meer dan toen, de waarde van het ritueel van bidden en danken voor en na elke maaltijd. Het is een driemaal daagse oefening in dankbaarheid. Een moment om je te verwonderen over wat je krijgt en dat niet voor zoete koek te slikken.
Gedurende mijn leven kwamen er andere dankbaarheidsrituelen in de plaats van het dankgebed aan tafel. Zo hield ik een tijdje een dankboek bij: elke avond schreef ik hierin dingen op waarvoor ik dankbaar was. Ook mediteren en luisteren naar Taizéliederen hebben me geholpen om stil te staan bij mijn eigen dankbaarheid. Laatst vertelde een vriendin mij dat ze elke avond met haar kind bespreekt wat er in de afgelopen dag fijn was (en daarnaast natuurlijk ook ruimte geeft om nare of verdrietige dingen te delen!).
Dankbaarheid vraagt om oefening. Want het leven gaat zo snel en voor ik het weet, leef ik voorbij aan veel moois en goeds. Ik vind het niet altijd bijzonder dat ik gezond ben, vrienden heb of een dak boven mijn hoofd. Maar het is niet altijd makkelijk om dankbaar te zijn, wanneer zorgen of verdriet je in beslag nemen. Als je dan ook nog dankbaar 'moet' zijn, voelt dat misschien als een extra opgave.
Ik bedoel zeker niet te zeggen dat het moet. Wel geloof ik oprecht dat dankbaarheid ons leven kan verdiepen en verrijken. Ik denk aan een vrouw die het vaak zwaar heeft als gevolg van haar trauma's. Het leven is voor haar geen vanzelfsprekendheid, eerder een strijd. Uitgerekend zij schrijft dagelijks drie lichtpuntjes op waarvoor ze dankbaar is. Dit dagelijkse ritueel is haar houvast. Zelfs in de donkerste dagen dwingt ze zichzelf om lichtpuntjes te zien en te benoemen.
Dankdag is een jaarlijks ritueel: een dag om samen stil te staan bij onze dankbaarheid. En het is ook bij uitstek een dag om ons af te vragen: hoe wil ik mij op alle andere dagen van het jaar oefenen in dankbaarheid? Welk ritueel past bij mij? Alleen of samen met anderen? Op welk moment van de dag of week? Misschien is het traditionele dankgebed na het eten zo gek nog niet. Misschien vind je een andere vorm om te danken. Misschien veranderen die vormen, net als bij mij, gedurende je leven. Persoonlijk probeer ik, in welke vorm dan ook, te blijven danken.
Wat is fotosynthese?
tags: #dagelijkse #protestantse #godsdienst #oefening