Dit artikel belicht het leven en de invloed van dominee Wisse, een figuur die zowel bewondering als controverse opriep, met specifieke aandacht voor zijn rol in Elspeet en zijn bredere impact op het religieuze en maatschappelijke debat in Nederland.
De Vroege Jaren en Opleiding van Jacobus Wisse
Jacobus Wisse werd geboren in 1843 in Oostkapelle, als zoon van Cornelis Wisse, een tuinman op kasteel Westhove. Van jongs af aan was hij diepgaand beïnvloed door zijn geloof, mede dankzij zijn vrome moeder. Zijn toekomstige echtgenote, Jozina de Vogel, die 25 jaar ouder was, speelde een cruciale rol in zijn opleiding tot predikant; zij wilde de studiekosten betalen op voorwaarde van hun huwelijk. Wisse studeerde aan de Theologische School van de Christelijke Gereformeerde Kerk in Kampen.
Carrière als Predikant: Van Dordrecht tot Zierikzee
Na zijn opleiding werd Wisse in 1873 predikant in Dordrecht. Twee jaar later verhuisde hij naar Sliedrecht, gevolgd door Den Haag in 1879. In 1892 ontstond er een conflict toen zijn kerk wilde fuseren met de Nederduits Gereformeerde Kerken, een beweging geleid door onder anderen Abraham Kuyper. Wisse had hiertegen sterke bezwaren en bleef, samen met gelijkgezinden, de oorspronkelijke kerk voortzetten. Hij ging samen met ds. F.P.L.C. van Lingen de lessen verzorgen aan de nieuwe Theologische School van hun voortgezette kerk, een docentschap dat hij in 1906 beëindigde vanwege onvrede over genomen besluiten.
Wisse nam vervolgens een beroep aan naar Zierikzee, een van de weinige gemeenten die niet deelnam aan de fusie. Hier werd hij de opvolger van zijn studievriend ds. Wessels. In Zierikzee werd hij gewaardeerd om zijn prediking, mensenkennis, schrijfarbeid (hij redigeerde het landelijke kerkblad) en vooral om zijn onwankelbare geloof. Gedurende zijn vijftienjarige verblijf in Zierikzee overleed zijn echtgenote. Zijn dienstbode, Janke Rijnsma, bleef hem tot zijn dood trouw.
De Controversiële Rol van Ds. C. Wisse in Elspeet
Een ander prominent figuur, ds. C. Wisse, predikant van de Gereformeerde gemeente in Elspeet, kwam in 1966 in het nieuws vanwege zijn standpunt over de polio-epidemie. Hij adviseerde zijn gemeenteleden om geen medewerking te verlenen aan de vaccinatie tegen polio. Dit leidde tot aanzienlijke opschudding in Elspeet, mede aangewakkerd door demonstranten, waaronder provo-achtige jongeren uit Leeuwarden, die met spandoeken als "Herodes in Elspeet" protesteerden. Sommige berichten suggereerden dat een man in een rolstoel, die beweerde een polioslachtoffer te zijn, de demonstranten aanvoerde, hoewel men in Elspeet twijfelde aan de oprechtheid van zijn intenties.
Ondanks de druk en de demonstraties, gaf ds. Wisse geen gehoor aan het politieadvies om de kerkdienst af te gelasten. De pers reageerde scherp op de terughoudendheid om te vaccineren. Elsevier omschreef de kinderen als "het slachtoffer van een handelswijze van hun ouders", "dwingend aangepraat" door predikanten. Een hoogleraar stelde in Trouw dat de staat desnoods met dwang moest ingrijpen. Opinieblad De Nieuwe Linie sprak over de "zondebok-zoekende sensatiezucht" van journalisten.
De gebeurtenissen in Elspeet toonden de blijvende spanning tussen religieuze overtuigingen en volksgezondheid. Hoewel de vaccinatie op de hervormde school sporadisch werd geweigerd, weigerde de gereformeerde gemeente grotendeels de vaccinatie. Dit illustreerde de diepe kloof die ontstond in de maatschappij, waarbij de pers en religieuze leiders tegengestelde standpunten innamen.
Dominee Wisse en de Media: Een Wederzijdse Kritiek
De relatie tussen dominee Wisse en de media was complex. Henk de Koning, zoon van een voormalig schoolhoofd, herinnerde zich hoe hij als lid van de jongelingenvereniging van de Gereformeerde Rehobothkerk de Christelijk gereformeerde kerk aan de Muidergracht bezocht. Daar preekte professor Wisse, een man met een groot retorisch talent, die vaak nationale en internationale misstanden bekritiseerde. De Koning en zijn medeleden noteerden Wisse's uitspraken om ideeën op te doen voor eigen voordrachten en debatten. Wisse zelf merkte hun aanwezigheid op en riep luidkeels: "Ik zie dat de schrijvende pers weer aanwezig is."
Professor Wisse was een gedreven spreker die geen blad voor de mond nam. Tijdens een tijdpreek in 1939 fulmineerde hij tegen de Russische invasie in Finland, die hij "goddeloos en genadeloos" noemde. Hij liet zelfs een collecte houden "om de lichamelijke Wisse in stand te houden". Hij stond bekend als een ijdel mens die zich graag liet omringen door discipelen. In plaats van water, dronk hij tijdens zijn krachtige preken een glas geklutst ei om zijn dorst te lessen.
De oprichting van het Reformatorisch Dagblad (RD) in 1971 werd deels ingegeven door de "onevenwichtige beeldvorming in de media" tijdens de polio-epidemie in Elspeet in 1966. De oprichters formuleerden het in de eerste editie: "Zo formuleerden de oprichters van het Reformatorisch Dagblad het in de eerste editie, 1 april 1971, vandaag een halve eeuw geleden." De omstandigheden rond de oprichting van het RD vertoonden volgens de tekst een "treffende overeenkomst" met die van de week van publicatie. Vijftig jaar later concludeerde men dat er "weinig veranderd" was en de noodzaak voor een reformatorisch dagblad "onverminderd groot" bleef.
De Laatste Jaren en Nalatenschap van Jacobus Wisse
In 1920 ging ds. Wisse met emeritaat, maar bleef de pastorie in de Meelstraat in Zierikzee bewonen en preekte nog regelmatig. Zelfs vier zondagen voor zijn overlijden sprak hij over de langdurige droogte, verwijzend naar Jeremia 14:20-22, met de boodschap dat de Heere regen kan geven. Op zondagavond 21 augustus 1921 overleed de verzwakte predikant. Een van zijn laatste woorden waren: "Ik ga naar huis."
Voorafgaand aan de begrafenis sprak ds. J.J. van der Schuit uit Den Haag in het sterfhuis. Rouwdiensten waren destijds nog geen gebruik. Sprekers reflecteerden op de betekenis van ds. Wisse voor hen en de kerk. Zijn opvolger in Zierikzee, kandidaat S. van der Molen, sprak eveneens. De dienst werd afgesloten met het zingen van psalm 119:25, de lievelingspsalm van de overledene.
De tekst vermeldt ook een opsomming van predikanten, beroepen en vacatures binnen de Gereformeerde Kerk Rehoboth en andere gemeenten, wat een inkijk geeft in de organisatorische aspecten van het kerkelijk leven gedurende een langere periode. De gereformeerde gemeente in Elspeet werd geïnstitueerd op woensdag 10 september 1919, met de bevestiging van vier ambtsdragers: ouderlingen H. de Weerd en G. Bossenbroek, en diakenen J. van den Hardenberg Hzn. en J. Mulder. In 1938 werd een nieuw kerkgebouw in gebruik genomen.