De Doopsgezinde Gemeente Bolsward: Een Rijke Geschiedenis
In het centrum van Bolsward bevinden zich meerdere kerken die elk hun eigen geschiedenis en karakter hebben. Eén daarvan is de Doopsgezinde kerk aan de Skilwyk. De kerk is herkenbaar aan de ruime voortuin en de neoclassicistische voorgevel.
Minder zichtbaar, maar minstens zo interessant, is de lange geschiedenis van de Doopsgezinde geloofsgemeenschap in de stad. De Doopsgezinde gemeenschap in Bolsward is een van de oudste protestantse kerken van de stad. Allerlei bronnen laten zien dat de eerste Dopers rond 1537-1550 actief werden. Tijdens de vervolgingsperiode verspreidde de gemeenschap zich in meerdere stromingen: zo bestonden er in 1657 maar liefst vier Doopsgezinde richtingen - Vlamingen, oude Friezen, nieuwe Friezen en Jan Jacobgezinden - elk met hun eigen samenkomstplek. In 1710 verenigden verschillende groepen, waaronder de Waterlanders, zich tot één gemeente met één ‘leeraar’.
De huidige kerk aan de Skilwyk 29 staat sinds 1810, maar de Dopers kwamen hier al sinds 1594 bijeen in een schuilkerk, verscholen achter de gevels van andere panden. Nadat de Franse bezetting tot erkenning van de Doopsgezinden leidde, konden de verborgen gevels verwijderd worden en kreeg het gebouw een zichtbare constructie.
Het gebouw is een neoclassicistische zaalkerk met een dakruiter, waarvan het fronton een Lodewijk XVI‑stijl fronton met eikenbladfestoenen toont. De ingang is omlijst met dorische halfzuilen uit 1808. Sindsdien is de buitenkant nauwelijks gewijzigd.
Het orgel, gebouwd in 1810 door Heinrich Hermann Freytag, is een waardevol onderdeel van het kerkinterieur. De huidige dispositie biedt een breed scala aan stops (Prestant, Fluit travers, Holpijp, Mixtuur, Dulciaan etc.), met een aangehangen pedaal, tremulant en een stemming van a¹ = 447 Hz.
Naast de kerk herinneren de Doopsgezinde Instelling van Weldadigheid - boven een steeg aan de Grote Dijlakker 38 prijkt een plateau dat herinnert aan een rusthuis voor weduwen en oudere dames, gesticht met een legaat van R.D. Mesdag begin 20e eeuw - en het verzorgingshuis It Menniste Skil aan de sociale rol van de gemeenschap. It Menniste Skil, oorspronkelijk een rusthuis uit 1951, kreeg in 1981 een nieuwe bebouwing.
De kerk is vandaag de dag meer dan een monument: elke eerste donderdag van de maand opent ze haar deuren voor iedereen die zoekt naar stilte, schoonheid en zingeving.
Samenwerking tussen Doopsgezinde Gemeenten: Joure, Sneek en Bolsward
De Doopsgezinde gemeenten Bolsward en Sneek zijn actieve kerkelijke gemeenten. Sinds 2012 is er een samenwerkingsverband tussen Bolsward, Joure en Sneek. In dit verband hebben de drie gemeenten gezamenlijk een predikant en een ouderenwerker in dienst.
De leden en belangstellenden van de gemeente Bolsward proberen het Doopsgezinde gedachtengoed in Bolsward en omgeving in de praktijk te brengen. Er worden regelmatig verschillende activiteiten georganiseerd, zoals een gespreksgroep en een quiltgroep. Vrijwel elke donderdag is er een koffieochtend waar gemeenteleden, maar ook toevallige passanten graag aanschuiven voor een praatje. Het Moment van Stilte en Bezinning dat elke eerste donderdagochtend van de maand wordt georganiseerd, wordt ook zeer gewaardeerd.
Door de centrale ligging van de Doopsgezinde kerk in het centrum van Bolsward wordt het gebouw ook regelmatig gebruikt voor concerten, exposities en lezingen.
De Doopsgezinde Gemeente Sneek: Traditie en Vernieuwing
De Doopsgezinde gemeente Sneek organiseert verschillende activiteiten voor jong en oud. Grote belangstelling is er voor de Verhalenclub de Westhill en Young & Dope. Voor leden en belangstellenden worden de gespreksgroep “Doperse Geluiden”, de Bijbel gespreksgroep en de leesclub georganiseerd.
De Stichting Doopsgezinde Gemeenten Gemeenschappelijke Predikanten (DGGP) is in 2012 opgericht als een samenwerkingsverband tussen de gemeenten Bolsward, Joure en Sneek. De DGGP combineert de benodigde uren per gemeente tot een totaal en treedt op als werkgever, waardoor de predikant en de ouderwerker een dienstverband met een reëel aantal uren kunnen krijgen. De leden van de DGGP komen twee keer per jaar bijeen om te overleggen over de samenwerking.
De vermaning aan de Singel in Sneek laat zien dat de doopsgezinde gemeente in het Friese stadje gegoede leden telde. De stoere kerk combineert soberheid met statigheid. De gemeente, die rond 1550 ontstond, behoorde al snel tot de rekkelijke stroming, in eigen kring bekend als „de Waterlanders”. Oud-architect Joute de Graaf (80) gebruikt bij voorkeur het woord ”ruimzinnig” voor deze stroming.
In de gloriejaren telde de gemeente zo’n 600 leden. Vanaf de 17e eeuw kregen de mensen met geld het meer en meer voor het zeggen. Na de opkomst van het socialisme namen veel leden uit de lagere maatschappelijke klasse daarom afscheid. Toch zat de kerk in 1960 nog vol, aldus Wieger Meijer, de boekhouder van de gemeente.
Anno 2023 telt de gemeente 35 leden en 17 belangstellenden, waarvan twintig boven de 80 jaar. De zondagse dienst, eens in de twee weken, vindt tegenwoordig plaats in de Mennozaal, onder toeziend oog van een in steen uitgehouwen portret van Menno Simons. Op een wandbord staat de bekende doperse leus: ”Dopen wat mondig is, spreken dat bondig is. Vrij in ’t christelijk geloven, daden gaan woorden te boven”.
De gemeente in Sneek deelt een predikant en een pastoraal werker met doopsgezind Bolsward (18 leden) en doopsgezind Joure (84 leden). Sneek en Bolsward hebben een gezamenlijk kerkblad en combineren jeugdwerk.
Al een aantal jaren geleden stelde de kerkenraad van Sneek vast dat het kerkgebouw op termijn niet in stand viel te houden. Alle bezittingen in landerijen en onroerend goed waren al te gelde gemaakt. Voorzitter Klaas Dik (78) geeft aan: „We hebben elk jaar meer uitgaven dan inkomsten. Dat houdt een keer op.”
Op 23 september 2021 viel het besluit onderzoek te doen naar de mogelijkheid van verkoop van de kerk. Het plaatselijke bouwbedrijf Friso toonde belangstelling en gaat in het rijksmonument negen appartementen realiseren. De preekstoel, kerkenraadsbanken en orgelfront blijven intact. De Mennozaal wordt om niet in bruikleen gegeven aan de gemeente, zolang die nog bestaat. „Hooguit tien jaar”, schatten Dik en De Graaf. Fusie met Bolsward of Joure is niet aan de orde. „Doopsgezinden zijn autonoom en eigenwijs”, verklaart Dik. Zelfs de gemeente in buurdorp IJlst, met nog acht mensen, wil op zichzelf blijven.
De Doopsgezinde Gemeente Joure: Een Vrijzinnige Traditie
De tekst bevat geen specifieke details over de Doopsgezinde gemeente in Joure, anders dan het aantal leden (84) en de deelname aan de samenwerking met Sneek en Bolsward.
De Algemene Doopsgezinde Sociëteit (ADS): Een Koepelorganisatie
Met pakweg 230 leden, 200 vrienden en 200 sympathisanten behoort de gemeente in Haarlem tot de vijf grootste binnen de Algemene Doopsgezinde Sociëteit (ADS), de koepelorganisatie van doopsgezinde gemeenten.
Voorganger Alex Noord wordt bijgestaan door collega Daniel Serrano, afkomstig uit Colombia, die zich vooral op jeugdwerk, vredeswerk en internationalisering richt. Ze hebben ook een pastoraal-diaconaal werker.
Noord, afkomstig uit een actief doopsgezind gezin, studeerde theologie aan de Rijksuniversiteit Groningen en volgde de kerkelijke opleiding aan het Doopsgezind Seminarium in Amsterdam. Zijn ambtelijke loopbaan begon hij in Gouda, als predikant van een gecombineerde gemeente van remonstranten, vrijzinnige protestanten en doopsgezinden. In 2000 werd hij voorganger van de doopsgezinde gemeente te Utrecht. Sinds 2014 dient hij de gemeente van Haarlem.
De monumentale kerk uit 1683 in Haarlem ligt verscholen tussen andere gebouwen, destijds vereist voor een gebedshuis van doopsgezinden, maar is binnen van een serene schoonheid.
Het Doopsgezind Seminarium: Opleiding en Kenniscentrum
Sinds 2011 is de Haarlemse predikant Alex Noord ook rector van het Doopsgezind Seminarium. Dat werd opgericht in 1735 en valt sinds 1811 onder de in dat jaar opgerichte Algemene Doopsgezinde Sociëteit. Onderwijskundig kreeg de predikantenopleiding een plek bij de Universiteit van Amsterdam. Sinds 2003 maakt het seminarium deel uit van de faculteit religie en theologie van de Vrije Universiteit. „Daar voelen we ons zeer thuis, door de aandacht voor zaken als inclusiviteit, neokolonialisme en interreligieuze dialoog. We trekken het meest op met het seminarium van de remonstranten, maar hebben ook goed contact met dat van de baptisten. Historisch bezien liggen die dicht bij ons. We zijn beide overtuigd congregationalistisch.”
Het aantal studenten schommelt rond de tien, voor het merendeel mensen met een arbeidsverleden. Naast enkele universitair docenten heeft het Doopsgezind Seminarium drie eigen (parttime) hoogleraren: dr. Fernando Enns voor vredestheologie en ethiek, dr. Chris Doude van Troostwijk voor vrijzinnige theologie en dr. Mirjam van Veen voor de geschiedenis van het doperdom en aanverwante stromingen. Ze worden bijgestaan door drie postdoc-onderzoekers. „Dat is veel voor tien studenten”, erkent Noord, „maar behalve opleidingsinstituut voor doopsgezinde predikanten willen we een kenniscentrum voor internationaal doperdom zijn.”
Fondsen en Ondersteuning
De bekostiging van het seminarium is mogelijk dankzij het kapitaal dat vermogende doopsgezinden uit met name Amsterdam en Haarlem nalieten. Het werd deels ondergebracht in fondsen waarmee ook noodlijdende gemeenten ondersteund kunnen worden. Een commissie van de ADS, waarin doopsgezinden uit het hele land zitting hebben, beoordeelt de aanvragen om steun. De beheerders van de fondsen nemen de definitieve beslissing.
De Kleur van Doopsgezinde Vrijzinnigheid
Machteld Stam is sinds juni 2020 directeur van de Algemene Doopsgezinde Sociëteit. De voormalige predikante van de Protestantse Kerk werkte er al meer dan tien jaar als consulent gemeenteondersteuning. „Op een gegeven moment ben ik besmet geraakt door de nestgeur van de doopsgezinden. De PKN is heel breed, van orthodox tot vrijzinnig. De ADS is bijna in z’n geheel vrijzinnig. In dat klimaat voel ik me thuis.”
De doopsgezinde vrijzinnigheid heeft volgens Stam een specifieke kleur. „Door de eigen geschiedenis, de eeuwenlange traditie en het wereldwijde van de doopsgezinden. Ondanks grote verschillen tussen behoudende mennonieten in Amerika en vrijzinnige doopsgezinden in Nederland heb je een verbinding met elkaar.”
Neergang en Behoud van het Doopsgezinde Erfgoed
Tussen 1980 en 2020 daalde het aantal doopsgezinden in Nederland van 24.000 tot ruim 4000. Ook het aantal gemeenten nam gestaag af. Sommige functioneren nu als kring van een nabijgelegen gemeente. Andere gingen samenwerking aan met de Vrijzinnigen Nederland en/of de Vereniging van Vrijzinnige Protestanten. Twaalf gemeenten trekken met de remonstranten op als DoRe-gemeenten, voor Stam een reden te meer om nauw samen te werken met Annemarie Gerretsen, algemeen secretaris van de Remonstrantse Broederschap.
De directeur van de ADS verklaart de snelle daling van het ledental uit de vergrijzing van doopsgezind Nederland, de algehele secularisatie en de relatief hoge drempel tot lidmaatschap. „Het verplicht schrijven van je eigen geloofsbelijdenis maakt aansluiting bij een doopsgezinde gemeente tot een bewuste keuze. Tegelijk ligt daarin de kracht van de doopsgezinden. Afgezet tegen het ledental is het aantal kerkgangers hoog.”
Stam betreurt de opheffing van gemeenten, maar bekommert zich nog meer om de mensen die daardoor kerkelijk dakloos raken. „Velen zijn hun hele leven doopsgezind geweest en hebben zich enorm ingezet voor hun gemeente. Er moet een plek blijven waar ze hun doopsgezind-zijn kunnen voelen en invullen. Vanuit de ADS willen we daarin waar mogelijk ondersteuning bieden.”
Doopsgezind Plus en Digitale Initiatieven
Naast het blad Doopsgezind.nl werd zeven jaar geleden Doopsgezind Plus in het leven geroepen. Sinds kort heten ze Mondig en Mondig Plus. Beide bladen, ook digitaal te lezen, hebben een oplage van 5000 exemplaren. Mondig Plus is vooral bedoeld voor doopsgezinden die niet meer in staat zijn om een dienst bij te wonen. „Door dat blad hebben ze toch nog iets wat hun het doopsgezinde gevoel geeft. Er staat altijd een overdenking in en een gebed.”
In coronatijd begon de ADS met het maandelijks uitzenden van een viering van maximaal een halfuur. Vooraf opgenomen, elke keer in een andere vermaning. „Dat doen we nog steeds. Intussen hebben we ook een eigen podcast. Daarnaast streamt een deel van de gemeenten de eigen diensten, zodat de leden die online kunnen meebeleven.”
De Toekomst van de Doopsgezinden
Voorganger en rector Alex Noord verwacht niet dat de Nederlandse doopsgezinden over twintig jaar zijn uitgestorven. „We waren altijd een kerkgenootschap in de marge en kenden nooit massa’s kerkgangers. Wel hebben we een taaie kern. De aanwas van jongeren is zeer beperkt, maar voor grijze hoofden die wegvallen komen vaak andere grijze hoofden terug. Belangrijk is dat we iets van het levende geloof behouden en hier en daar verschil weten te maken. Met drie mensen in een schuur kun je ook gemeente zijn.”
Machteld Stam deelt die mening. „Het gaat erom dat het doopsgezinde geluid blijft klinken. We hebben een verhaal te vertellen, zeker in een tijd waarin vrede en duurzaamheid belangrijke thema’s zijn. Daar denken doopsgezinden al heel lang over na, door hun concentratie op de Bergrede. De ADS zet zich daarom in voor een Bergredezondag, naast alle bijzondere zondagen die we al hebben.”
Ze waardeert het positief dat de onderlinge ontmoeting wordt gestimuleerd door de zelfstandige broederschapshuizen, zoals Dopersduin in Schoorl. Dat ontwikkelde zich tot ontmoetingsplek voor doopsgezinde jongeren.
Op het materiële vlak weet ze zich geroepen tot advisering bij het afstoten van kerkgebouwen. „Als je hele levensgeschiedenis verweven is met een bepaalde vermaning, zie je daar niet graag een tapijthandel in komen. We zijn ook druk bezig met de inventaris van kerkgebouwen. Belangrijk is dat we representatief doopsgezind erfgoed voor het nageslacht bewaren, mét de verhalen die erbij horen. De doopsgezinde vermaning van Giethoorn heeft al een soort museum.”
tags: #doopsgezinde #gemeente #joure #sneek #bolsward