De geschiedenis van de Gereformeerde Kruiskerk Wezep is nauw verweven met de kerkelijke ontwikkelingen in Nederland, met name de Afscheiding van 1834 en de daaropvolgende vorming van verschillende gereformeerde kerkgenootschappen. Wezep, gelegen op de Noord-Veluwe, kent een rijke, maar ook turbulente kerkelijke geschiedenis, gekenmerkt door conflicten, afscheidingen en samenwerkingen.
De Vroege Periode: Verlangen naar een Eigen Kerk
In de 17e en 18e eeuw ondervonden de inwoners van Wezep aanzienlijke moeilijkheden om kerkgang te realiseren, voornamelijk vanwege de grote afstand tot de kerk. Mensen die meer dan een uur moesten reizen, gingen nauwelijks ter kerke en leefden "in onkunde en buyten oeffeninghe en onderwijsinghe van Godts Heylijck Woordt in ongebondentheyt". Dit resulteerde in een petitie, ingediend door 73 huizen en gezinnen, met 203 volwassenen en 152 kinderen, waarin het verlangen naar een eigen kerk werd geuit.
Hoewel het kleine aantal inwoners in de 17e en 18e eeuw de oprichting van een eigen kerk onmogelijk maakte, nam de bevolking toe, evenals het ongenoegen over de kerkafstand. Dit ongenoegen zou hebben bijgedragen aan de vorming van de zogenaamde "Pietieskarke" rond 1850, mogelijk een separatistische groep.
Per 1 januari 1818 werd het Schoutambt Hattem losgemaakt van de gemeente Hattem en toegevoegd aan de gemeente Oldebroek. Het verlangen naar een eigen kerk bleef bestaan. De "afgescheidenen" hadden inmiddels zelf al een kerk gesticht, wat de drang om over een eigen kerk na te denken verder aanwakkerde.
De Stichting van de Hervormde Gemeente Wezep
Rond 1850 werd een commissie gevormd met als doel de stichting van een Hervormde Gemeente in Wezep. Het verzoek werd ondertekend door J. Koops, J.W. Spronk Gzn en A. Bij dit verzoek werd een lijst met argumenten gevoegd. Daarnaast richtten 81 lidmaten zich tot de Synode, met de verklaring dat zij overtuigd waren van de noodzaak om een afzonderlijke hervormde gemeente in Wezep te vestigen en zich reeds tot Zijne Majesteit de Koning hadden gewend.
In 1856 werd een perceel grond aangekocht voor de bouw van een kerk. Op 6 mei 1862 werd een ministeriële voordracht gedaan betreffende adressen van de Commissie tot Stichting eener zelfstandige Hervormde gemeente te Wezep c.a. Het verzoek strekte ertoe de buurtschappen Heerder-Wezep, Hattemer-Wezep, Voskuil en Hattemerbroek, die kerkelijk onder Heerde en Hattem vielen, te erkennen als een zelfstandige Hervormde gemeente Wezep c.a. De minister werd gemachtigd om, na de stichting van kerk en pastorie en de installatie van een kerkeraad, kerkvoogden en notabelen, de gemeente te erkennen.
In 1862 begon de bouw van de kerk. Op 30 september 1862 werd officieel de eerste steen gelegd door Mr. C.J.R. Nobel, burgemeester van Oldebroek en lid van de Eerste Kamer der Staten-Generaal. Leden van de bouwcommissie waren onder meer Dr. Jhr. W.F. Trip van Zoudtlandt en Ds. W.J. Jorissen.
Uitdagingen en Bevestiging
De Christelijk Afgescheiden gemeente protesteerde tegen de besluiten, wat leidde tot vernietiging van de besluiten van de Gedeputeerde Staten van Gelderland. De inwoners van Wezep aan de Oldebroekse kant behoorden kerkelijk tot de Hervormde Gemeente van Oldebroek, maar de kerkenraad van Oldebroek achtte zich niet bevoegd een grens te bepalen.
Een consulent, ds. W.F. [achternaam ontbreekt], werd benoemd. De kerkvoogden bestonden uit J. Koops, G. Puttenstein en J.W. [achternaam ontbreekt]. De notabelen waren A. van Enk, G. Elzerman Ezn., D. Prins en A.G. [achternaam ontbreekt]. De plaatsvervangende notabelen waren H. Kars en J.G. [achternaam ontbreekt]. In een vergadering van de "Manslidmaten" werden schriftelijk drie ouderlingen en drie diakenen gekozen, die bij de inwijding van de kerk op 29 november 1863 werden bevestigd door de consulent ds. [naam ontbreekt].
De zitplaatsen in de kerk werden verhuurd aan de hoogste bieder. Artikel 2 bepaalde dat huurders verplicht waren de huurpenningen te betalen vóór of op 29 december van dat jaar.
Predikanten en Kerkelijke Activiteiten
In de loop van 1867 nam ds. Joustra afscheid van de gemeente Wezep. Na twee vergeefse beroepen werd ds. A.H. [achternaam ontbreekt] beroepen, maar deze vertrok binnen twee jaar naar Kralingen. Na vijf vergeefse beroepen werd hij opgevolgd door ds. W.M. Langenberg, die tot 1872 in Wezep bleef en vervolgens naar Aalst vertrok. Hij werd opgevolgd door ds. H. Weigeman, een rustend predikant uit Hierden.
Op 29 november 1863 werd de kerk ingewijd. Tijdens deze dienst werd f 24,14 ½ gecollecteerd voor de diaconie. Op 6 december 1863 vond de eerste doopdienst plaats, geleid door ds. Trip van Zoutlandt. Gedoopt werden Marrigje Kers, Egberdina Lindeboom, Hendrik van Pijkeren en Jakopje Wolf.
Een belangrijke datum was 19 april 1865, toen de eerste nieuwe lidmaten werden aangenomen na een belijdenis van hun geloof. Op 6 november 1864 werd het eerste huwelijk kerkelijk ingezegend.
Op 16 december 1863 werd E. van Putten, hoofdonderwijzer te Wezep, benoemd tot koster en voorzanger, tegen een vrije zitplaats en een traktement van vijfentwintig gulden per jaar. De heer Van Putten kon deze benoeming niet aannemen onder de gestelde voorwaarden, maar later werd overeenstemming bereikt. Tot zijn taken behoorde waarschijnlijk ook het opwinden van het torenuurwerk.
Tijdens een vergadering op 16 december 1863 werd bepaald dat de zittingsduur van ouderlingen en diakenen drie jaar zou zijn, en er werd een rooster van aftreden opgesteld. Op 17 december 1863 werd een predikant beroepen: de Eerwaarde Heer Atze Sjoerds Joustra.
Het Kerkorgel en de Organisten
Op 22 januari 1871 werd het kerkorgel, afkomstig uit de Hervormde Kerk van Laren (Gld) en geschonken door Mr. C.J.R. Nobel, ingewijd. De eerste organist was waarschijnlijk Jan Koops jr., die in 1874 een vergoeding van f 31,- ontving voor het bespelen, stemmen en trappen van het orgel. Hij werd in 1892 opgevolgd door P. Drost, die kort daarna overstapte naar de Gereformeerde Kerk van Wezep. Na hem volgden G.J. Puttenstein, H. Puttenstein, J. Koops, J.W. Spronk en mej. J. [achternaam ontbreekt] tot 1903.
Christelijk Onderwijs en Gemeenteopbouw
Ds. Schokking hechtte veel waarde aan het Christelijk onderwijs. In de notulen van 12 augustus 1896 werd de noodzaak van Christelijk onderwijs besproken als eis van Gods Woord en bevorderlijk voor de bloei van de gemeente.
De Dorpskerk in Wezep, waarvan bijna 10 jaar lang de huidige predikant dienstdoend predikant was, telt een lijn van voorgangers sinds 1863. De predikant herinnert zich Ds. H.A. de Geus, die van 1914 tot 1915 predikant was, en Ds. J.C. Terlouw, die hij persoonlijk ontmoette. Ds. Stelwagen was in 1950 predikant in Wezep.
De preekstoel van de Dorpskerk was ruim en bood plaats aan honderden mensen. De predikant benadrukt het belang van het verkondigen van het Woord van God met hartstocht en enthousiasme. De catechisatie vond plaats in de Torenkamer, waar de jongens met klompen op de overloop wachtten.
De kerkvoogden en notabelen maakten plannen voor een grondige opknapbeurt van de Torenkamer en het bovenlokaal, die werden uitgevoerd. De eerste avondmaalsdienst in maart 1966 was goed bezocht. In de jaren daarna hebben velen de stap naar de Tafel des Heren gezet, vaak na innerlijke worsteling. De begeleiding hierin was een pastorale prioriteit.
De samenhorigheid tussen de predikanten, zoals Ds. Peter Koeman, werd door de gemeente gewaardeerd. De predikant herinnert zich de groei van mensen, van jong naar oud, van alleen naar samen, van catechisant naar ambtsdrager, en de groei in geloofskennis.
Veranderingen in de Gemeente
De kerkvoogdij nam belangrijke besluiten, zoals het afschaffen van de kerkbelasting en het invoeren van vrijwillige bijdragen, evenals het beëindigen van de huur van zitplaatsen vanwege de grote toeloop.
Een vernieuwd orgel werd nodig. De kerkvoogden kozen voor Wil Boegem uit Amstelveen. Bij de inwijding van het orgel werd Feike Asma uitgenodigd. De organisten Harm en Harry Jansen, en later Rudi Altelaar, stonden bekend om hun ambitie en enthousiasme.
De Kerstzangdienst op Kerstavond 1967 was een onvergetelijke gebeurtenis, waarbij de kerk bomvol was. Op 14 januari 1967, een dag met ijzel, werd de dienst gehouden in de Torenkamer, met 58 kerkgangers om 9.00 uur en 150 om 10.45 uur. Bij zomerse hitte werd een ventilator in de preekstoel geplaatst.
De koster, Jan van Gelder, een zorgzame en hartelijke man, was altijd bereid te helpen. Hij werd eens gebeld om de klok te luiden op een doordeweekse dag, omdat twee klokken voor de Gereformeerde Kruiskerk, die bijna af was, in de juiste toonsoort moesten worden gehangen om te harmoniseren met de klank van de nabije klok van de Dorpskerk.
De Gereformeerde Kruiskerk Wezep
De Gereformeerde Kruiskerk, gebouwd eind jaren zestig, valt onder de Protestantse Kerk in Nederland (PKN). De kerk heeft als doel in gesprek te gaan met gelovige mensen die zich niet meer kunnen vinden in de kerk als instituut.
In februari 2018 herdenkt de gemeente van de Gereformeerde Kruiskerk haar vijftigjarig bestaan met een aantal activiteiten, waaronder de publicatie van een gedenkboekje getiteld "Een halve eeuw Kruiskerk - even omkijken", geschreven door prof. D. Post. Ook werden plannen bekendgemaakt voor de verbouwing van de kerk, die onder meer een groot kookeiland in de ontmoetingsruimte omvat.
Op 4 februari 2018 vond de jubileumdienst plaats, onder leiding van de plaatselijke predikant ds. Han Wilmink. De dienst werd muzikaal opgeluisterd door Doeke Post op het orgel, Arjan en Edith Post op trompet en Claire Hooyer op de piano.
De Afscheiding van 1834 en de Kruisgemeente
De burgerlijke gemeente Oldebroek omvatte in de vorige eeuw buurtschappen zoals Hattemerbroek, Voskuil en Wezep. In 1846 telde de gemeente 4200 inwoners, waarvan de landbouw het voornaamste bestaansmiddel was.
Op 11 november 1855 werd de Afgescheiden gemeente te Wezep geïnstitueerd. Daarvoor waren de Afgescheidenen die tot Oldebroek behoorden, lid van de Afgescheiden gemeente te Hattem. In 1855 besloten de gereformeerden in Wezep een eigen kerk te bouwen, waarna meerdere hervormden de gereformeerde prediking gingen bezoeken.
De Hervormde kerk te Wezep dateert van 1862. In het "Verslag van den Staat der Gemeente Oldebroek over den jare 1835" werd melding gemaakt van de "sektegeest" onder de ingezetenen, aangestookt door de afgezet predikant A. Brummelkamp, en van ongeoorloofde verenigingen tot godsdienstoefening.
Op 24 januari 1836 leidde A. Brummelkamp een godsdienstoefening in het huis van Jannes van Werven, wagenmaker, waar circa 150 mensen aanwezig waren. Hierbij werden twee kinderen gedoopt. Brummelkamp, J. van Werven en H. Boer werden op 1 maart 1836 veroordeeld tot een boete van ƒ 100,-.
Op zondag 31 januari en 7 februari 1836 werden opnieuw "ongeoorloofde godsdienstoefeningen" gehouden in de wagenmakerij van Jannes van Werven, met meer dan 200 personen. Brummelkamp leidde de dienst.
De burgemeester vroeg een detachement militairen uit Kampen en Zwolle ter versterking, wat leidde tot inkwartiering bij de Afgescheidenen.
De Kruisgezinden en de Gemeente-Van Enk
In 1838-1839 braken enkele leden van de Afgescheiden gemeente te Hattem, wonende te Wezep, met hun kerkverband. Derk van Enk, Jan van Ommen, Hendrik van Ommen en Jan Everts Puttenstein waren hierin prominent. De groep Van Enk voegde zich bij de Kruisgezinden, die voor het eerst bijeenkwamen in Zwolle op 28 juni 1838.
Derk van Enk voelde zich verbonden met de voorganger van de Kruisgemeente te Kampen, Derk Hoksbergen. In 1839 werd Van Enk door de classis Overijssel van de Kruiskerken geschorst, nadat hij het voornemen uitsprak de doop te bedienen aan de pasgeboren kinderen van zijn gemeente.
De gemeente-Van Enk bleef, zij het gehavend, nog een kleine twintig jaar bestaan, met 42 dopelingen tussen 1839 en 1860. Derk van Enk overleed op 7 maart 1867 op 80-jarige leeftijd te Wezep. Naar alle waarschijnlijkheid gingen de meeste leden van zijn gemeente over naar de in 1862 geïnstitueerde Nederlandse Hervormde Kerk van Wezep.
De Christelijke Afgescheiden Gemeente te Wezep
Op 25 februari 1855 richtte de gemeente zich tot de Koning met een verzoek tot toelating tot het oprichten van een Christelijke Afgescheiden gemeente in Wezep. Het verzoek werd ondertekend door 28 personen, voornamelijk landbouwers.
Op 11 november 1855 werden Gerrit Boer Fz., Hendrik Boer Jz., Goossen Groen en Gerrit Kroeze als ouderling bevestigd. De gemeente zou haar openbare eredienst uitoefenen in een te stichten gebouw te Wezep.
Het is niet bekend wanneer het kerkgebouw in gebruik werd genomen, wel dat op 9 oktober 1855 vergunning werd verleend voor voorbereidende werkzaamheden op het aangekochte terrein.
Begin 1859 besloot de kerkeraad het beroepingswerk ter hand te nemen. De financiële toestand van de gemeente werd als somber ingeschat, en er werd een jaarlijkse toelage aangevraagd ter aanvulling van het tekort.
Samenstelling en Ontwikkeling van de Gemeente
Volgens het eerste ledenregister telde de gemeente ten tijde van haar instituering 145 belijdende leden en 198 doopleden. De gemeente kende een rustig bestaan met een constante grootte.
De verhouding tot het gemeentebestuur verbeterde aanzienlijk. In 1835 en 1836 stonden de burgemeester van Oldebroek en de eerste assessor vijandig tegenover de "nieuwe sekte". Rond 1862 was burgemeester Mr. Carel Johan Righard Nobel juist een voorstander en had hij voor een aanzienlijk bedrag ingetekend op de obligatielening ten behoeve van de bouw van kerk en pastorie van de Afgescheiden gemeente.
Kerkelijke Indeling in Wezep
De gemeente Oldebroek kent diverse kerken, ontstaan uit Nederlandse kerkgeschiedenis van conflicten, afscheidingen, samenwerkingen en fusies.
- Protestantse Kerk in Nederland (PKN): Ontstaan in 2004 uit de fusie van de Hervormde Kerk, de Evangelisch Lutherse kerk en de Gereformeerde Kerk (synodaal).
- Hervormde Kerk: De Hervormde Gemeente te Oldebroek is afkomstig uit de oorspronkelijke Hervormde bloedgroep.
- Hersteld Hervormde Gemeente: Ontstaan in 2004 omdat niet alle gemeenten uit de Hervormde Kerk mee zijn gegaan in de PKN.
- Gereformeerde Kerk (synodaal): Na de scheuring in 1834 heeft de Gereformeerde Kerk voortdurend nieuwe scheuringen en afsplitsingen gekend.
- Nederlands Gereformeerde Kerken: Ontstaan in 1945 (vrijgemaakt) en opnieuw in 1967.
- Zelfstandige kerken: Een aantal kerken valt buiten de bovenstaande indeling.
In Wezep vormen de Dorpskerk en de Vredeskerk, samen met de Hoeksteen in Hattemerbroek, de Hervormde Gemeente Wezep. De Pauluskerk in Wezep is een zelfstandige Hervormde Kerk met nauwe contacten met de Gereformeerde Kruiskerk. De Bethelkerk in Wezep behoort tot de Hersteld Hervormde Gemeente. De Morgenster in Wezep (Nederlands Gereformeerde Kerk) en het Noorderlicht in Wezep (Gereformeerd Kerk Vrijgemaakt) zijn in 2023 weer samengevoegd tot de Nederlands Gereformeerde Kerken.
tags: #gereformeerde #kruiskerk #wezep