Het lied "Op bergen en in dalen" is diep geworteld in de theologische traditie en reflecteert op de alomtegenwoordigheid van God. Dit lied, oorspronkelijk getiteld "Der Herr ist in den Höhen" van Johann Andreas Cramer, is in het Nederlands vertaald en bewerkt door verschillende theologen en dichters, waaronder Ahasverus van den Berg, Hendrik Hasper, Ria Borkent en Catharinus Geerds. De tekst is opgenomen in diverse bundels, zoals de Evangelische Gezangen (1806) en de Hervormde Bundel (1938), en wordt nog steeds gezongen in Nederland.
De Twee Concepten van God: Transcendentie en Immanentie
De kern van de meditatie rondom dit lied draait om twee fundamentele concepten van God: transcendentie en immanentie. Het volk Israël leerde ons in het Oude Testament een transcendente God kennen, een God die 'overstijgend' is en zich ergens in een 'verheven woning' bevindt, zoals beschreven in Psalm 91. Dit concept is van groot belang, gezien de aanwezigheid van kwaad in de wereld en in de mens, dat niet altijd met God te rijmen valt. De strijd tegen afgoderij, die in essentie een ethische strijd is tegen uitbuiting en angstgodsdiensten, benadrukt de noodzaak van concentratie op de ene God en Heer. Hij wordt voorgesteld als de enige god (Deuteronomium 6:4) en schepper (Jesaja 45:5-7).
Tegelijkertijd bevat het Oude Testament tal van teksten die God als immanent aanduiden, wat betekent dat Hij 'van binnen aanwezig' is, dus op aarde, onder ons mensen, en ook in mensen, zoals in Psalm 139. De "blomme" (bloem) in de context van Gezelle staat symbool voor de gehele natuurlijke schepping, waarin hij God heeft ervaren en een taal heeft gehoord. Dit benadrukt dat geloven en God ervaren een open houding van aandacht en verwondering vereist. Wie zijn hart niet opent en niet dieper naar de natuur kan luisteren en zien, zal niets vernemen.
Het Gevaar van Opsluiting in Beelden en Concepten
Het eerste gebod, "Gij zult u van Mij geen gesneden beeld maken," is cruciaal. Het waarschuwt ervoor God op te sluiten in welk beeld of concept dan ook. Al ons spreken van en over God, inclusief de Bijbel zelf, is metaforisch, symbolisch en verbeeldend. Onze menselijke taal over God is een stamelen, een spreken over 'onuitsprekelijke' ervaringen. De mysticus Meester Eckhart (ca. 1260-1325) zei treffend: "We moeten God verlaten om God te vinden." Hiermee bedoelde hij dat de traditionele God, zoals wij die menen te kennen uit de Bijbel en de kerk, telkens weer losgelaten moet worden om open te gaan voor de oneindige en onkenbare 'God boven God'.
Condescentie en Panentheïsme: Verbindende Concepten
Een verbindend concept tussen transcendentie en immanentie is condescentie, de afdaling van God op aarde. Dit was van groot belang voor Maarten Luther, die God en Christus persoonlijk nodig had in zijn strijd tegen de machtige Rooms-Katholieke kerk. Een ander concept dat bijzonder aanspreekt, is panentheïsme. Dit oude idee betekent 'alles is in God' en ziet God als de allesomvattende Geest waarin al wat is, bestaat. Het universum is niet gescheiden van God, maar bevindt zich in Hem.
De Relevantie van Diverse Godsbegrippen Vandaag
Het nadenken over deze verschillende concepten van God is van groot belang om twee redenen. Ten eerste verlangen wij mensen ernaar God te ervaren en te ontmoeten. God is de aanduiding van de hoogste volheid, en wij mensen zijn vaak leeg en gebroken. Daarom hunkeren we naar God, naar verlossing, troost, heling en nieuw geluk. Het is daarom essentieel dat de kerk God ervaarbaar 'vertolkt'.
Ten tweede hebben Israël, de kerk en het rationele denken van de Verlichting het geloven en denken steeds meer vergeestelijkt, waarbij het lichaam en de natuur geminacht en ontgoddelijkt werden. Dit heeft geleid tot de uitbuiting van de aarde en de huidige klimaatcrisis. Zoals Paulus aangeeft (Romeinen 8:22), lijdt ook de schepping mee met God.
De Kerk in een Veranderende Wereld
De tekst uit 1 Koningen 20:28, waarin de Syriërs geloven dat God slechts een God van de bergen is en niet van de dalen, dient als een krachtige illustratie. De profeet spreekt Gods boodschap uit: "zo zal Ik al deze grote menigte in uw hand geven, opdat gijlieden weet, dat Ik de HEERE ben." God laat zien dat Zijn macht niet beperkt is tot een bepaald gebied of concept. Hij is de God van zowel de bergen als de dalen, van alle tijden en plaatsen.
Dit is een uitdaging voor de kerk in onze tijd, die snel verandert door technologische en culturele omwentelingen. De vraag wordt gesteld of de dienst van God niet thuishoort in een achterhaald patroon. Is God alleen de God van het platteland, van een vergrijzende generatie, of van hen die niet mee kunnen komen met wetenschappelijke en culturele ontwikkelingen? De uitdaging is om te bewijzen dat de HEERE een God is van bergen, beemden en boeren, evenals van vlakten, industrieterreinen, recreatiegebieden en stedelingen. De HEERE regeert boven elke omwenteling.
Vernieuwing en Actualisering van het Geloof
In een tijd van 'paradigma-wisseling' en grote verschuivingen is het van cruciaal belang om de kernen van het geloof te actualiseren. Dit betekent niet een klakkeloos herhalen van oude klanken, maar geloven dat geworteld is in de Schrift, ademt in het gereformeerd belijden, en tegelijkertijd openstaat voor deze tijd, met beide benen op de grond. Jezus Christus is gisteren, heden en in der eeuwigheid Dezelfde. Dit biedt een vaste koers in theologische bezinning en vormingswerk.
Hoewel de methodes en middelen mogen veranderen, moet het doel hetzelfde blijven: jong en oud, traditioneel en progressief, stedeling en plattelander, bereiken met de boodschap van Gods vrede en verzoening in Jezus Christus. De hoop voor de toekomst van de kerk ligt niet in onze eigen inzet, maar in Gods genade en Zijn eer. God laat zich niet opsluiten in het verleden of in een individualistisch geloof. Hij zal zich manifesteren, zodat de 'Benhadads' van vandaag weten dat de HEERE God is, en dat de kleingelovigen en twijfelaars binnen de kerken dit beseffen.
Het is daarom noodzakelijk om persoonlijk te belijden "de HEERE is God" en vanuit dat belijden te doen wat onze hand vindt om te doen, waar God ons roept en zendt. Onze God is een God van bergen en van dalen. Oost, west of woestijn doen er niet toe. Wij loven onze God, omdat Zijn Naam nabij is en daarom vertellen wij Zijn wonderen.
De Tekst van het Lied
1
Op bergen en in dalen,
en overal is God!
Waar wij ook immer dwalen
of toeven, daar is God!
Waar mijn gedachten zweven,
of stijgen, daar is God!
Omlaag en hoog verheven,
ja, overal is God!
2
Zijn trouwe Vaderogen
zien alles van nabij!
Wie steunt op zijn vermogen,
die dekt en zegent Hij!
Hij hoort de jonge raven,
bekleedt met gras het dal,
heeft voor elk schepsel gaven,
ja, zorgt voor 't gans heelal!
3
Gij, aardrijks bont gewemel,
al wat in 't water leeft,
of onder zijne hemel
hoog in het luchtruim zweeft,
gij, alle zijne werken,
ontdekt, bij dag en nacht,
in 't voeden, hoeden, sterken
goedheid zijner macht.
4
Roem, Christen, aan mijn slink' en
rechterzijd' is God!
Waar 'k macht'loos nederzinke
of bitter lijd', is God!
Waar trouwe vriendenhanden
niet redden, daar is God!
In dood en doodse banden,
ja, overal is God.