Tijdens de eucharistieviering spelen gezangen een cruciale rol, zowel bij de communie als daarna. Terwijl de priester het heilig Sacrament nuttigt, wordt het gezang bij de communie ingezet, zoals aangegeven in de Generalis Institutio Missalis Romani (IGMR 86, 159). Dit gezang duurt voort zolang aan de gelovigen het Sacrament wordt uitgereikt. Indien er echter na de communie een hymne gezongen wordt, dient men tijdig met het gezang bij de communie op te houden (IGMR 86). Het is tevens van belang dat er voor wordt gezorgd dat ook de zangers op gepaste wijze ter communie kunnen gaan (IGMR 86; Ordo cantus missae).
Soorten Gezangen bij de Communie
Als gezang bij de communie kan men kiezen uit verschillende opties:
- De antifoon uit het Romeins graduale, al dan niet met psalm.
- De antifoon met psalm uit het graduale simplex.
- Een ander geschikt gezang, dat door de bisschoppenconferentie is goedgekeurd.
Het is de taak van de bisschoppenconferenties om aanpassingen vast te stellen met betrekking tot de teksten voor de gezangen bij de intrede, bij het aanbieden van de gaven en bij de communie die in het missaal zijn aangegeven. Deze aanpassingen dienen vervolgens door de Apostolische Stoel te worden goedgekeurd (IGMR 390; Liturgiam authenticam 108).
Het gezang bij de communie wordt ofwel door het koor alleen gezongen, ofwel door het koor dan wel de cantor samen met het volk.
Het Gezang na de Communie
Nadat de communie is uitgereikt, bidden de priester en de gelovigen eventueel enige tijd in stilte. Het gezang na de communie is, in tegenstelling tot het gezang bij de communie, een op zichzelf staande ritus of handeling (IGMR 37). Na het uitreiken van de communie kan de gehele vergadering een psalm, een andere lofzang of een hymne zingen (IGMR 88).
Het gezang na de communie heeft de kenmerken van een dankzegging, waarin allen de heerlijkheid van God en zijn barmhartigheid belijden. Dit kan gebeuren met:
- Een psalm (bijvoorbeeld psalm 100 (99), 113 (112), 118 (117), 136 (135), 147B (147), 150).
- Een hymne of een lofzang (bijvoorbeeld het Magnificat).
- Een litanie gericht tot Christus, die in de heilige Eucharistie aanwezig is (vgl. Directorium de celebrationibus dominicalibus, Christi Ecclesia, 45 en 48).
Zoals de Constitutie over de heilige liturgie (art. 33) stelt: “In de liturgie immers spreekt God tot zijn volk. Christus verkondigt er nog steeds het evangelie. Het volk van zijn kant antwoordt God zowel met gezangen als met gebed.”
Dialogen en Acclamatiies als Verrijking
Sinds het Concilie zijn de vieringen verrijkt met prachtige liederen in de volkstaal. Daarnaast bestaan er ook eenvoudige gezangen die ons nog vlotter afstemmen op de ontmoeting met God, namelijk de dialogen en acclamaties op de scharnierpunten van de eucharistie. De liturgiehervorming beschouwde ze als belangrijker dan alle andere gezangen, omdat ze Gods dialoog met ons concreet maken.
Deze tweespraak op de knooppunten van de eucharistie - aan het begin en eind van de viering, bij de in- en uitleiding van het evangelie, bij de aanvang en het slot van het eucharistisch gebed, bij het Onzevader en de vredewens, en ook bij de gebeden van opening, gavenbereiding en communie - wordt intenser wanneer we ze samen zingen. Gezongen dialogen doen ons actiever deelnemen, maken de viering feestelijker, stichten meer gemeenschap en helpen ons God te ontmoeten.
De Bundel "Gezangen voor Liturgie"
De bundel Gezangen voor Liturgie is de officiële verzameling van voornamelijk Nederlandstalige gezangen voor liturgisch gebruik in de Nederlandse kerkprovincie van de Katholieke Kerk. De bundel verscheen voor het eerst in 1984, gevolgd door een tweede editie in 1996 met een ruime uitbreiding van liederen en psalmen.
De inhoud van de bundel is gestructureerd met genummerde secties:
- Psalmen (nummers 1-150): Bevat de meest gebruikte psalmen, soms met meerdere versies.
- Kantieken (nummers 150-164): Bijbelse gezangen uit het Oude en Nieuwe Testament, waaronder het Magnificat.
- Vaste gezangen voor de Eucharistieviering (nummers 201-400): Inclusief Kyrie, Gloria, Credo, Sanctus, Agnus Dei, en diverse andere vaste gezangen die na het Tweede Vaticaans Concilie zijn ingevoerd.
- Liederen (vanaf nummer 401): Alfabetisch gerangschikt op het eerste woord van het eerste couplet.
De bundel bevat tevens twee appendices:
- Appendix I: De orde van dienst voor een Eucharistieviering (vanaf nummer 701), met daarin de goedgekeurde Nederlandstalige Eucharistische gebeden (nummers 723-737).
- Appendix II: 50 veel gebruikte gregoriaanse gezangen (vanaf nummer 801).
In de bundel zijn ook psalmen en liederen opgenomen die in het Liedboek voor de Kerken voorkomen, waarbij de samenstellers ervoor hebben gekozen deze exact zo af te drukken voor betrouwbaarheid en ter wille van de oecumene.
Historische Ontwikkeling van Liturgische Gezangen
De ontwikkeling van liturgische gezangen is nauw verbonden met de hervormingen binnen de Katholieke Kerk. Na het Tweede Vaticaans Concilie werden onze vieringen verrijkt met prachtige liederen in de volkstaal. De Constitutie over de heilige liturgie (afgekondigd op 4 december 1963) gaf inzichten en verwoordde principes die reeds lang gemeengoed waren binnen de Oud-Katholieke kerken, maar die niettemin nog niet eerder waren gerealiseerd.
Het gebruik van de moedertaal in de viering van de eucharistie, hoewel aanvankelijk weerstand oproepend, leidde tot vertalingen van gebeden en de uitgave van de heilige Schrift. Dit bevorderde een beter verstaan van de liturgie. De muzikale vormgeving van de Hollandse misviering werd mede mogelijk gemaakt door de uitgave van misgezangen en katholieke gezangboeken in het begin van de 20e eeuw.
De vernieuwing van de liturgie, zonder afbreuk te doen aan het wezenlijke, is noodzakelijk gebleken. De dynamiek van het Koninkrijk Gods mag voelbaar en speurbaar worden in het belijdend handelen van de kerk, wat ruimte biedt voor herbronning en vernieuwing, inclusief nieuwe riten, liederen en vormen van pastoraat.
2000 jaar Christendom - AFLEVERING 1 - Nederlands gesproken (geschiedenis van het Christendom)
De Eucharistie: Kern van het Geloof
De eucharistie stelt het ene offer van Christus tegenwoordig en vormt een blijvende en werkelijke gedachtenis van zijn dood en verrijzenis, waardoor de wereld met God is verzoend. In de eucharistie, de gezegende gaven van brood en wijn, worden wij verbonden met de Heer en met elkaar als zusters en broeders. Terwijl ons geloof wordt gevoed en versterkt door dit brood uit de hemel en de beker van het heil, groeien de gelovigen op in geloof, hoop en liefde.
De viering van de eucharistie is een handeling van de gehele kerk, waarbij iedere gelovige een eigen rol, taak en plaats heeft. De gemeenschap, die deelneemt aan de communie, brengt dankbaarheid, lofzegging en verbondenheid tot uitdrukking. Dit getuigenis uit Jeruzalem en soortgelijke uitspraken uit de vroege kerk bepalen ons bij de kern van het kerkzijn en bij de taak van de christen in de samenleving. Als levende getuigen van zijn liefde en barmhartigheid, zetten zij het breken van het brood voort in dienstbetoon en beschikbaarheid.
In de eucharistie belijden wij dat we uitzien naar de nieuwe hemel en de nieuwe aarde, zoals wij ook verwachten eenmaal verzadigd te worden met Gods heerlijkheid. Gegrondvest op dit apostolisch geloof viert de kerk in dankbaarheid en met grote blijdschap het heil haar geschonken, hoopvol wachtend op de komst van de geliefde Zoon, Jezus de Christus.