Vroege Middeleeuwen en de Friese Invloed
De geschiedenis van Ankeveen en zijn kerkelijke gemeenschap begint in de vroege middeleeuwen. In de zevende en achtste eeuw kende zowel Holland als het gebied van de huidige provincie Utrecht een sterke Friese invloed. Waarschijnlijk vindt de oorsprong van de naam Ankeveen zijn wortels in deze periode, met de herkenbare Friese naam 'Anke'.
De Friese invloed nam echter af door de voortdurende strijd tegen het uitbreidende Frankische Rijk. De Frankische koningen kregen steun van de bisschoppen van Utrecht, die hiervoor beloond werden met grote stukken land. Hierdoor kon de wereldlijke macht van de bisschop van Utrecht zich in de tiende en elfde eeuw aanzienlijk uitbreiden.
Keizer Otto I schonk in 953 het Utermeer (Naardermeer) en het Overmeer (Horstermeer), evenals het tussenliggende gebied waar Ankeveen ligt, aan de Utrechtse kerk van Sint Maarten. Kort daarna droeg de bisschop dit gebied over aan het kapittel van Sint Marie. In deze periode begonnen waarschijnlijk de ontginningen van de venen aan de oostzijde van de Vecht, en werd Ankeveen een kerkelijke eenheid onder de moederkerk van Ter Horst (Nederhorst den Berg).
Een kleine houten kapel, gewijd aan Sint Martinus, in het midden van het dorp, diende als centrum voor de gemeenschap van boeren en ambachtslieden. Rond 1250 verwoestte een brand deze kapel. In dezelfde periode voltrok zich de afscheiding met het kerspel (parochie) Ter Horst, en op de plaats van de voormalige kapel werd een stenen dorpskerk gebouwd. Dit bouwwerk was eenvoudig, maar had een indrukwekkende toren van circa 45 meter hoog.
Hoekse en Kabeljauwse Oorlogen en de Hervorming
In 1428 bevond het dorp zich in de frontlinie van de Hoekse en Kabeljauwse oorlogen. Hoge brandschattingen aan de Hoekse facties voorkwamen dat de kerk opnieuw ten prooi viel aan de vlammen.
In 1540 werd de kerktoren voorzien van een luidklok met het randschrift: "Johannes-Baptist-Is-Min-Naem-Die-Kristeminsen-Roep-Ic-Tot-God-1540".
De Hervorming, die in de zestiende eeuw ontstond met het streven om de Kerk te vernieuwen, leidde tot een grote breuk in de christelijke wereld. De overgrote meerderheid van de Ankeveense bevolking bleef echter trouw aan de oude rooms-katholieke leer. Pastoor Mr. Adrianus van Oirschot kon tot 1605 de mis en vespers nog gewoon in de oude dorpskerk vieren.
In 1606 bepaalde de Synode te Utrecht dat de Ankeveense dorpskerk moest worden overgedragen aan de kleine protestantse gemeente. De parochianen, bijgestaan door hun herder, zochten hun toevlucht op het Hollands End, waar de zolder van de oude buitenplaats van Mr. Reijnier Ingels door zijn zoon Jan Ingels was verbouwd tot een bidplaats.
Na het overlijden van Adrianus van Oirschot op 11 oktober 1622, werd Mr. Barthold Ingels (Janzn.) zijn opvolger. Vermomd reisde de nieuwe herder door het Gooi om de H. sacramenten toe te dienen, en werd hij tegelijkertijd pastoor van Ankeveen, Hilversum, Laren en Blaricum. Hij overleed op 2 december 1653.
De Katholieke Gemeenschap en de Nieuwe Kerkschuur
In de loop van de achttiende eeuw namen de spanningen tussen rooms-katholieken en protestanten af. Omdat de oude kerk 'te swak en te klein' was geworden, werd in 1757 onder pastoraat van Henricus Koningsveldt op dezelfde plaats een nieuwe 'Kerkschuur' gebouwd, zoals een document uit dat jaar vermeldt.
Ondanks de voorschriften, afstanden, slechte wegen en beperkte middelen, groeide de 'Statie Ankeveen' uit tot een katholieke enclave tussen het Gooi en de Vecht. Een rapport uit 1759 vermeldt dat "meer dan 700 Personen daar de Misse" bezochten.
In 1840 kregen de katholieken een eigen begraafplaats, westelijk van de kerk. Vier jaar later werd aan de noordzijde van de kerk een nieuwe pastorie gebouwd.
De Sint Martinuskerk aan het Stichts End
Nadat de kerkschuur uit 1757 na ruim 170 jaar verzwakt was door weersinvloeden, werd onder pastoraat van Joseph M.P.H. Lokin in 1927 aan het Stichts End een nieuwe dorpskerk gebouwd. Op 7 mei 1928 trokken de parochianen de nieuwe, en nog steeds bestaande, Sint Martinuskerk aan het Stichts End binnen. De oude kerkschuur op het Hollands End werd in 1928 gesloopt, waarmee een einde kwam aan een zwerftocht van meer dan 320 jaar op het Hollands End.
De rooms-katholieke kerk, gewijd aan de heilige Martinus, dateert uit 1928 en is gelegen aan het Stichts End. De oorspronkelijke houten kapel werd rond 1250 door brand verwoest. De Sint Martinuskerk op het Hollands End werd in de 18e eeuw te klein en te oud bevonden. De kerk aan het Stichts End wordt nog steeds gebruikt voor kerkdiensten.
De Hervormde Gemeente en de Protestantse Gemeente 'De Graankorrel'
Op Eerste Pinksterdag 2006 nam de Hervormde Gemeente van Ankeveen afscheid van haar kerkgebouw. Hoewel het gebouw bleef bestaan en kerkdiensten (zoals rouw- en trouwdiensten) er nog steeds gehouden konden worden, markeerde dit een belangrijk moment.
Vanaf 1 januari 2010 gingen de Hervormde Gemeente van Ankeveen en de Gereformeerde Kerk 's-Graveland samen verder onder de naam Protestantse Gemeente ‘De Graankorrel’. Deze naam symboliseert groei en omvat tevens de plaatsnamen 's-Graveland, Ankeveen en Kortenhoef.
De kerkbuurt dankt zijn naam aan de r.k. schuurkerk die er vanaf 1757 tot 1929 stond. Het was echter niet de eerste kerk op deze locatie; de kerk uit 1757 werd gebouwd op de fundering van zijn voorganger.
De Gereformeerde Kerk van Ankeveen
De eerste vermelding van de naam Ankeveen dateert uit 953, waarbij de parochie onder het Aartsbisdom Utrecht viel. De naamgeving van de hoofdstraten, Stichts End en Hollands End, weerspiegelt de grens tussen Utrecht (Sticht) en Holland.
De Gereformeerde Kerk van Ankeveen werd in 1894 gesticht op het erf van de familie Holdinga. Het kerkje was eenvoudig, met circa 20-30 kerkgangers. De kerkdiensten werden geleid door een ouderling (leesdienst) of een predikant uit de omgeving. Interne problemen, zoals persoonlijke conflicten en teruglopend kerkbezoek, bemoeilijkten het werk.
In 1955 ging de kerk van Ankeveen kerkelijk op in die van 's-Graveland. Hoewel er tot 1965 nog kerkdiensten werden gehouden, werd het kerkje uiteindelijk onderdeel van een woning.
In 1907 werd, naar een ontwerp van architect J. van Dillewijn, op de plaats van de oude middeleeuwse Sint Martinuskerk een nieuwe kerk gebouwd. Deze kerk is thans niet meer in gebruik. De oude kerk werd in 1593 door de overwegend rooms-katholieke bevolking overgedragen aan de Gereformeerde gemeente.
In 2005 vertrokken de laatste gemeenteleden naar de nabijgelegen gemeente 's-Graveland. Het kerkgebouw uit 1907 wordt sinds 2008 verbouwd tot een 'theaterkerkje' genaamd 'De Dillewijn'.
Ankeveen als Plaats
Ankeveen is een dorp in de gemeente Wijdemeren in de provincie Noord-Holland. Het dorp telt twee kerken: de rooms-katholieke Sint Martinuskerk (1928) en de protestantse kerk (niet meer in gebruik). Ankeveen staat bekend om zijn actieve verenigingsleven en is tijdens ijsrijke winters een geliefd schaatsgebied op de Ankeveense Plassen. In de voormalige poldermolen Hollandia is tegenwoordig een restaurant gevestigd.
Het dorp lag op de grens van Utrecht en Holland. Het zuidelijk deel, Stichts End, lag tot 1819 in de provincie Utrecht, terwijl het noordelijk deel, Hollands End, in Holland lag. Van 1819 tot 1966 vormden beide delen samen de zelfstandige gemeente Ankeveen.
