Oorsprong en vroege geschiedenis
De oorsprong van het terpdorp Hitzum gaat terug tot voor onze jaartelling. Na de kerstening zal ook op deze terp een kerkje zijn gesticht. Daarover is echter niets meer na te gaan.
Ongeveer in de periode van de 10e tot de 12e eeuw moet een tufstenen kerk met toren zijn gebouwd. Bij de (gedeeltelijke) afbraak van de oude zadeldaktoren in 1819 is namelijk sprake van “duivesteen” (= tufsteen).
De kerk door de eeuwen heen
In 1857 heeft de schoolmeester van Hitzum, W.J. Ennema, over de toenmalige kerk het volgende genoteerd:
”De hervormde kerk alhier is een oud gebouw, zeker lang voor de hervorming gesticht, doch wanneer is onbekend. Volgens eenen steen, met eene inscriptie, vroeger in de noorder muur der kerk aanwezig, meent men dat de kerk in 1591 aanzienlijk verbeterd is; doch naar dien de steen verdwenen is, kan men zulks niet met zekerheid bepalen.”
In de kerk bevinden zich twee zeer oude grafzerken, een roodgrijze en een blauwe, die schuin toelopen en waaronder R.C. pastoors begraven zijn; de opschriften zijn niet heel duidelijk te lezen. Buiten deze zijn er nog twee grote blauwe grafstenen in de kerk van de familie Hemmema en Roordama. Mogelijk bevinden deze zerken zich nog onder de vloer van de tegenwoordige kerk.
De families Hemmema en Roordama zijn bewoners geweest van Roorda-state, welke gelegen was aan de overzijde van de weg, ten noorden van de kerk.
Vernieuwingen en herbouw in de 19e eeuw
In 1819 wordt de oude zadeldaktoren verbouwd tot de huidige toren met spits. Tevens vindt “eene aanmerkelijke vernieuwing en verbetering van het kerkgebouw“ plaats, waarbij deze volgens aantekeningen van meester Ennema, enkele ellen is ingekort.
In 1883 wordt de oude kerk afgebroken en wordt naar een plan van architect M. Hofstra uit Franeker door aannemer F. Bruinsma uit Achlum voor ƒ 7.155,10 een geheel nieuwe kerk gebouwd bij de bestaande toren. De nieuwe kerk wordt “ingewijd” op zondag 4 november 1883.
In de noordwestgevel van de kerk is een gedenksteen aangebracht ter herinnering aan de eerste steenlegging op 21 juni 1883 door Joseph Louis Simon Chretien Goddefroy, 5-jarig zoontje van Ds. Giddefroy.
Interieur van de kerk
Preekstoel
Het gepleisterde interieur is overdekt door een tongewelf en versierd met stucwerk-elementen (o.a. pilasters langs de ramen). De kanselkuip bevat vier brede en vier smalle zijden met versierde panelen en is dus achthoekig van vorm. Op de hoeken bevinden zich Korintische pilasters met eikenbladeren omslingerd. De steun onder de lezenaar heeft de vorm van een duif met een boekrol in haar pootjes: symbool van de Heilige Geest.
De kuip van de kansel dateert vermoedelijk uit 1819. Ruggeschot, klankbord en trap van de kansel lijken van latere datum te zijn. Hetzelfde geldt van het doophek. Wellicht zijn deze onderdelen in 1883 bij de bouw van de nieuwe kerk vervaardigd.
De tekstborden zijn in 1856 aangebracht.
Kerkbanken en meubilair
De in 1883 aangeschafte “Amerikaansche kerkbanken” vallen op door hun gebogen zittingen. Het is een soort bank die voor een Friese dorpskerk uniek mag worden genoemd.
In het middenpad stonden oorspronkelijk banken met rieten zittingen, door het kerkvolk wel canapé’s genoemd. Deze zijn ook in 1883 aan de kerk geleverd. Dit meubilair is verdwenen en heeft plaatsgemaakt voor de tegenwoordige stoelen.
Avondmaalszilver
Het avondmaalszilver bestaat uit: een schenkkan, één grote en twee kleine broodschalen, twee bekers en twee bekerdeksels. De schenkkan, de broodschalen en de bekerdeksels zijn in 1877 aangekocht. De ene beker dateert uit 1664.
Het orgel
Het orgel is in 1855 door L. van Dam & Zonen te Leeuwarden gebouwd en is in 1981 door Bakker & Timmenga gerestaureerd. Op 9 april 1855 werd het ingespeeld door J. Camminga, organist van de Grote Kerk te Franeker.
Het orgel heeft in de loop der tijd nauwelijks wijziging ondergaan. Een later aangebrachte Violon 8vt. is bij de restauratie in 1981 vervangen door een - vermoedelijk ook oorspronkelijk geplaatste - Quintfluit 3vt.
De dispositie is als volgt:
- Prestant 8vt.
- Fluit d’Amour 4vt.
- Cornet *3 sterk (disc.)
- Bourdon 16vt.
- Trompet* 8’ (bas/disc.)
- Viool de Gambe 8vt.
- Holpijp 8vt.
- Octaaf 4vt.
- Quintfluit* 3vt.
Exterieur van de kerk
Architectuur en materialen
Het exterieur van de op een kerkhof gelegen kerk vertoont een eenvoudige baksteen architectuur met rondboogvensters. Het muurwerk is versierd met lagen gele en rode baksteen. De zuidmuur is naderhand van een gewitte bepleistering voorzien. De oostzijde heeft een driezijdige sluiting.
In de zuidwestelijke hoek van de kerk en toren is de consistoriekamer gebouwd.
Het gebouw is opgetrokken uit bruine baksteen, verlevendigd door banden en strekken van rood en geel metselwerk; Y-vormige sierankers met krullen. Het schip wordt gedekt door een zadeldak belegd met zwarte ongeglazuurde Hollandse pannen; bakgoot op houten klossen; vergaarbak.
De zuidmuur is (later) wit gepleisterd, evenals de plint. De door schuin afgedekte steunberen gelede zuid- en de noordgevel hebben drie rondboogvensters met tracering en een rond venster eveneens met tracering. De driezijdig gesloten absis heeft aan de buitenzijden een rondboogvenster met tracering; in het blinde middenveld twee rozetankers ter bevestiging van de hangende kanselkuip.
De consistoriekamer, onder met Lucas IJsbrandspannen belegd lessenaardak, heeft aan de zuid- en westzijde, binnen de terugspringende spaarvelden, een vensterpartij. De vensterpartij in de zuidmuur bestaat uit drie H-vensters met houten kozijnen en getoogde strek; die in de westmuur uit twee H-vensters met houten kozijnen en getoogde strek. Bakgoot op houten klosjes; vergaarbak.
De toren
In 1951 wordt de toren ommetseld tot de toren zoals we die nu kennen. De ommetseling van de toren uit 1951 is uitgevoerd in gele baksteen; erachter gaat nog het muurwerk uit 1819 schuil.
De vierkante toren, met even uitgemetselde rand, wordt bekroond door een zeskantige ingesnoerde leiengedekte naaldspits met windvaan in de vorm van een haan.
In de toren van beneden naar boven een dubbele houten toegangsdeur in halfrond portaal, een rond venster met tracering, een wijzerplaat en vier maal twee gekoppelde galmgaten met elk twee galmborden.
Klokken in de toren
In de klokkenstoel in de toren is plaats voor 2 klokken. Er hangt er echter maar één…
Op 11 en 12 maart 1943 zijn de klokken door de Duitse bezetters opgehaald en naar Meppel getransporteerd. Na de bevrijding werd slechts de grote klok teruggevonden en weer in de toren opgehangen.
Vermoedelijk is toen de klepel zoekgeraakt, want er hangt een verkeerde klepel in de klok. In 2008 is de luidas weer vervangen door een houten (bilinga) exemplaar en is een nieuwe passende klepel door de fa. Daelmans gemonteerd. Tevens is de lagering van de luidas en de hamer voor het uurslagwerk vervangen.
De grote klok is in 1637 gegoten door Jacob Noteman te Leeuwarden. De onderdiameter is 103 cm en hij weegt ca. [gewicht niet gespecificeerd]. De kleine klok is in 1671 gegoten en had een onderdiameter van 95 cm. en een gewicht van ca. [gewicht niet gespecificeerd].
De grote klok (1637) werd gegoten door Jacob Noteman. In 2016 werd er een tweede luidklok opgehangen, gegoten in 1958 door de firma Eijsbouts.
Het kerkhof en toegangshek
De Nederlands Hervormde Kerk van het terpdorp Hitzum ligt ten zuiden van de Franekerweg, aan de oostkant van het dorp. De kerk is met de voorgevel naar het westen gericht en ligt op een enigszins verhoogd kerkhof met graftekens van lokaal belang.
Een heg en een smeedijzeren toegangshek begrenzen het met enkele hoge bomen omzoomde kerkhof. Het toegangshek, aan de westzijde, bestaat uit vier met krullen versierde hekstijlen, waartussen twee draaibare middenvleugels en twee vaste zijvleugels. Ervoor ligt een drie treden tellende bakstenen stoep.
Aan de oostzijde, tegen de absis aan, bevindt zich een ijzeren urinoir met scheidingsschot van golfplaten tussen smalle ijzeren staanders, bekroond met vazen.
