De Vorming van de Gemeente Langedijk
De gemeente Langedijk viert haar zestigjarig bestaan. De huidige gemeente is ontstaan tijdens de Tweede Wereldoorlog, op 1 augustus 1941, toen de Duitse bezetter de vier dorpen Oudkarspel, Noord-Scharwoude, Zuid-Scharwoude en Broek op Langedijk samenvoegde tot één gemeente. Deze dorpen hebben een lange en bewogen geschiedenis die vele eeuwen teruggaat.
In 1990 werd de gemeente Langedijk uitgebreid met een deel van Koedijk en het dorp Sint-Pancras. De inwoners van Sint-Pancras, het zuidelijkste dorp, kozen destijds voor herindeling met Langedijk om een inlijving bij Alkmaar te voorkomen. Hierdoor kreeg Langedijk er een vijfde en zesde dorp bij en werd het verrijkt met een historisch grondgebied. Sint-Pancras, voorheen bekend als Vroonen, is het oudste dorp binnen de gemeente. Archeologische opgravingen wijzen uit dat het al bestond aan het begin van onze jaartelling en gebouwd was op een strandwal.
Tien Eeuwen 'de Lange Dijk' en de Ontstaan van Dorpen
Ongeveer duizend jaar geleden bestond ook het noordelijkste dorp van de gemeente, Oudkarspel. Tussen Oudkarspel en Vroonen lag destijds een moerassig gebied met meren, poelen en verspreid staand klein geboomte, waar de zee af en toe binnenstroomde. Graaf Dirk II († 988) schonk het gebied aan het klooster St. Adelbert te Egmond. In opdracht van de monniken werd waarschijnlijk duizend jaar geleden een 7,5 kilometer lange dijk aangelegd tussen Vroonen en Oudkarspel. De precieze functie van deze dijk, ofwel als waterkering of als verbinding naar Schagen, is onderwerp van discussie. Vast staat dat de dijk de vestiging van meer mensen in het gebied stimuleerde.
Zo ontstond in 1063 het dorp Broek op Langedijk. In oude geschriften wordt Zuid-Scharwoude voor het eerst genoemd in 1288 en Noord-Scharwoude in 1338. De dorpen ontstonden rond een kapel: Broeckerspel, Sint Pieterkerspel (Zuid-Scharwoude), Sint Janskerspel (Noord-Scharwoude) en Outkerspel (kerkdorpje). Vroonen werd later Sint-Pancras genoemd, nadat het in 1297 verwoest werd tijdens een opstand van West-Friezen tegen hun graaf. Op de ruïnes werd een kapel gebouwd, gewijd aan de heilige Sint Pancratius. In 1487 werd deze kapel een parochiekerk en het omliggende dorp kreeg de naam Sint-Pancras.
Van Duizend Eilanden naar een Moderne Gemeente
De bewoners langs de lange dijk leefden van veeteelt en landbouw. Ze transformeerden het moeras tot een vruchtbaar eilandenrijk door het graven van vaarsloten. Het opgegraven slib werd gebruikt om land te verhogen. Toen de bebouwing langs de dijk zich uitbreidde en er geen ruimte meer was, begon men op nabijgelegen eilanden te bouwen, bereikbaar via bruggetjes over de Voorburggracht. De unieke opbouw van de gemeente, met de Dorpsstraat als een lang lint, weinig zijwegen en veel water, zorgde voor een beperkte bereikbaarheid over de weg. Hierdoor kwamen moderne ontwikkelingen in Langedijk later op gang dan in omliggende gebieden.
In 1964 werd besloten de vaarpolder om te vormen tot rijpolder. De ruilverkaveling bracht ingrijpende veranderingen met zich mee. De meeste sloten werden gedempt, en de Voorburggracht werd een belangrijke verkeersader. Het bevolkingsaantal, dat lange tijd stabiel was, begon sterk te groeien. In 1415 telde Langedijk ongeveer 1200 inwoners. Vijf eeuwen later, in 1950, was dit aantal opgelopen tot 8437. Vijftig jaar daarna verdrievoudigde het aantal, en in 2016 werd een inwoneraantal van bijna 27.500 geteld (inclusief Sint-Pancras). Langedijk is uitgegroeid tot een moderne gemeente met een bloeiend bedrijfsleven en diverse verenigingen.
Historische Gebeurtenissen en Ontwikkelingen
In 1415 verleende Willem VI, hertog van Beieren en beheerder van het gebied, stadsrecht aan de vier dorpen van Langedijk. Dit stadsrecht ging echter verloren in 1426 na de strijd van Jacoba van Beieren tegen Philips van Bourgondië.
Aan het begin van de 16e eeuw intensiveerde de tuinbouw, mede als gevolg van herhaaldelijke uitbraken van veepest die leidden tot grote sterfte onder het vee. Veel onbenutte graseilanden werden omgezet in akkers voor de teelt van uien, wortelen en rapen.
De Kleimeer werd in 1567 drooggemalen, gevolgd door de Diepsmeer in 1595. Van de vele molens die destijds voor de droogmaking werden ingezet, zijn er twee overgebleven: de Twuyvermolen in Sint Pancras en de molen aan de Oosterdijk in Broek op Langedijk.
Het Beleg van Alkmaar en Oorlogen
In 1573 werd Langedijk, en met name Sint-Pancras, betrokken bij het Beleg van Alkmaar door de Spanjaarden. Sint-Pancras werd bezet door duizenden huurlingen totdat de Spanjaarden het beleg op 8 oktober opgaven.
In 1799 raakte Langedijk opnieuw betrokken bij oorlogshandelingen. Noord-Holland was het strijdtoneel van gevechten tussen de revolutionaire Fransen en Bataven enerzijds, en de stadhoudersgezinde Engelsen en Russen anderzijds. Het Regthuis in Oudkarspel en het kasteel van de ambachtsheer werden beschadigd. De Nederlands Hervormde kerk van Broek op Langedijk werd door de Fransen als paardenstal gebruikt. De kerk stond destijds enigszins verlaten omdat in 1793 een grote brand vrijwel het gehele dorp, inclusief het raadhuis, de school en een herberg, had verwoest. Na de oorlog werden deze gebouwen herbouwd, en in Oudkarspel werd een nieuw Regthuis neergezet.
De Hervormde Kerk in Scharwoude en Zuid-Scharwoude
De Hervormde kerk van Scharwoude, een gepleisterd eenbeukig gebouw met een driezijdige sluiting, dateert uit de periode rond 1900. De westgevel is voorzien van een torentje uit 1905. Het interieur bevat een eikenhouten preekstoel en doophek uit de 17e eeuw, een koperen doopboog uit de 18e eeuw, twee koperen lichtarmen aan het orgelklavier en drie grafzerken uit 1612, 1613 en de 17e eeuw.
Het orgel, met Hoofdwerk en Bovenwerk, werd in 1881 gebouwd door L. van Dam en Zonen. Een tweede orgel met twee klavieren en pedaal, gebouwd door W. Pilcher omstreeks 1839, werd in 1988 geplaatst in Zuid-Scharwoude.
De klokkenstoel bevat een klok van Van Bergen uit 1923 met een diameter van 104,6 cm, en een modernere klok.
De kerkelijke geschiedenis van Langedijk kent een verrassend beeld. Terwijl dorpen als Zuid-Scharwoude en Broek van oudsher overwegend hervormd zijn, was Oudkarspel al vroeg grotendeels onkerkelijk. Noord-Scharwoude daarentegen is een katholiek bolwerk, waar de Sint Jan de Doperkerk, een kerk van ruim honderd jaar oud, het dorpsbeeld bepaalt.
In het waterrijke deel van West-Friesland, waar vóór de ruilverkaveling meer dan duizend eilandjes waren, werd begin 20e eeuw een robuuste kerk gebouwd ter vervanging van een te kleine voorganger. De architect, P.J. Bekkers (1859-1918), een leerling van Pierre Cuypers, ontwierp een gebouw dat op het smalle stuk grond tussen de Achtergracht en de Dorpsstraat plaats bood aan ruim achthonderd gelovigen.
De Sint Jan, een rijksmonument, is opgetrokken in de neogotische stijl van 1905/06, maar doet door de goede zorg en de levendigheid die de architect wist te creëren, eerder modern aan. De architect ontwierp een omgang achter het hoogaltaar en liet twintig granieten zuilen plaatsen. Zes blauwgrijze zuilen symboliseren de hemelse kleuren, en veertien rode zuilen verwijzen naar het bloed van Jezus. De kerk beschikt over een hoog gewelf, een stergewelf boven de viering, en stijlvol meubilair uit de bouwtijd, waaronder altaren, kruiswegstaties en beelden. Een Engels orgel uit 1880, afkomstig uit Morecambe (Lancashire), heeft een plek gekregen in het linker voorste deel van de kerk.
De Geschiedenis van de Kerk in Scharwoude
Aan de Hervormde kerk van Scharwoude staat de bijbehorende pastorie, gebouwd rond 1900. Dit gebouw werd in 2015 gesloopt om plaats te maken voor een nieuw gebouw met een vergelijkbaar uiterlijk. Op de oudste kadastrale kaart uit 1823 is te zien dat op deze locatie een voorganger van de pastorie uit 1900 stond, eveneens in gebruik als pastorie. De kerk bevond zich destijds niet op de huidige locatie, maar pal langs de Westerdijk. Deze kerk werd in 1890 gesloopt.
Vanaf 1440 stond aan de dijk een houten kerkje. Na de Reformatie werd dit in gebruik genomen door de Gereformeerden. Scharwoude was in die tijd een klein dorp met ongeveer 40 huizen. Samen met Berkhout vormde Scharwoude een Gereformeerde gemeente met één predikant. In 1669 werd de Gereformeerde gemeente van Scharwoude zelfstandig, waarna in 1690 de houten kerk werd vervangen door een stenen kerk.
Bij opgravingen is weinig teruggevonden van de pastorie die op de kaart uit 1823 is aangegeven. Er zijn poeren en banen met lange slieten aangetroffen, die wijzen op een fundering op spaarbogen, een gebruikelijke methode in gebieden met slappe bodem. Het gebouw wordt gereconstrueerd als ongeveer 18 meter lang en 7,5 meter breed, met interne muren en een centrale haard met schoorsteen. Ten westen van het huis lag een perceelssloot die in de eerste helft van de 17e eeuw gedempt is. Een nieuwe sloot werd gegraven, die vondsten uit de periode 1650-1700 en 1700-1780 bevatte. De slootinhoud toont een ongebruikelijke samenstelling voor een boerendorp, met fragmenten van tabakspijpen, glazen flessen en bekers, kelkglazen, Chinees porselein en aardewerk, en een kwispedoor.
Bij de metalen voorwerpen zijn een Zweedse öre uit 1638, diverse reken- of speelpenningen uit de 18e eeuw en een Romeinse munt gevonden. Dit duidt op een actieve sociale levensstijl van de bewoners, met veel roken, drinken en mogelijk handel.
De Nederlands Hervormde Kerk te Zuid-Scharwoude
De Nederlands Hervormde kerk te Zuid-Scharwoude was vóór de Reformatie gewijd aan de heilige Petrus. Het 14e-eeuwse gebouw was grotendeels opgetrokken uit tufsteen uit het Eifelgebergte en had een fraaie toren met een luidklok gegoten door Rynout Butendic in 1448. De inscriptie op de klok luidt: "Ave Maria, Gratia Plena, Dominus tecum, Benedicta tu in matribus. Renout Butendic maecte mi, tot Utrecht so woont hi, anno MCCCCXLVIII (1448)."
Deze historische klok, die barsten vertoonde, werd in 1921 omgeruild tegen een klok van het Rijksmuseum. Aangezien ook deze klok barsten kreeg, werd de ruil ongedaan gemaakt. De klok uit 1448 werd in 1923 omgegoten. Ondanks de gegraveerde historische waarde werd de klok tijdens de Duitse bezetting opgeëist en weggevoerd. Later werd hij, samen met andere klokken, opgevist uit het IJsselmeer, waar de schipper die de klokken vervoerde zijn schip had laten zinken. In 1946 werd de klok weer op zijn oorspronkelijke plaats gehangen.
Het kerkgebouw, dat bouwvallig was geworden, werd in 1819 afgebroken en herbouwd. Met een rijkssubsidie van f 3.000,-, de opbrengst van de afbraak en de aanneemsom, een legaat van P.J. de Geus en giften van kerkleden konden de bouwkosten worden gedekt. Voor de bouw van de toren droeg de gemeente Zuid-Scharwoude f 5.300,- bij. De kerk, ingewijd in 1820, kwam iets ten zuiden van de oude kerk te staan.
Nadat de toren na tachtig jaar verzakkingen en scheuren begon te vertonen, besloot de gemeenteraad, die een nieuw gemeentehuis wenste, de toren te slopen en deze met het uurwerk bij het nieuwe gemeentehuis te plaatsen. Dit besluit leidde tot veel protesten in de gemeente. Een adres aan Gedeputeerde Staten verzocht om dit raadsbesluit niet goed te keuren. Op 6 april 1905 trok de gemeenteraad opnieuw f 5300,- uit voor de bouw van een nieuwe toren bij de kerk, waarbij de kerk f 2.500,- bijdroeg. De toren was in 1905 gereed. Een jaar later werd een strook grond van 2 meter breed afgestaan, waarna ijzeren hekken aan de west- en noordzijde van de kerk werden geplaatst.
De kerk bezit een Van Dam-orgel uit 1881 met 22 registers, twee klavieren en pedaal. Tegenover de preekstoel met klankbord staat een herebank, geschonken in 1914 door de familie Mispelblom-Beijer, de Heer van Zuid-Scharwoude en eigenaar van het tiendrecht dat de gemeente nog steeds moet betalen. In het portaal bevinden zich oude grafzerken uit de 17e eeuw, waaronder die van ds. Petrus Bandt, overleden op 1 januari 1652, met een afbeelding van een doodshoofd, gekruiste beenderen, een bijbel, een Griekse lamp en een struik met drie bloemen. De oudste zerk dateert uit 1608 en draagt namen die nog steeds in het dorp voorkomen.
De Pastorie en de Combinatie met Broek op Langedijk
In 1761 kregen de kerkvoogden van Zuid-Scharwoude toestemming om een nieuwe pastorie te bouwen. Het rijk subsidieerde dit met f 1000,-, op voorwaarde dat het dorp 15 jaar lang een bijdrage zou leveren door middel van een tachtigste penning op de verkoop van onroerende goederen en 125 gulden per jaar uit de opbrengst van de moestuinen. Deze verplichting werd aangegaan en de pastorie werd in 1764 in de Koog gebouwd. In 1882 verkocht men de pastorie aan de gemeente, die haar bestemden tot onderwijzerswoning voor het hoofd van de openbare lagere school.
Van 1591 tot 1859 waren de kerkelijke gemeenten van Zuid-Scharwoude en Broek op Langedijk gecombineerd, met één gezamenlijke predikant. In 1859, na de benoeming van een predikant die niet in de oude pastorie wilde wonen, liet de kerk een nieuwe pastorie bouwen aan de westkant van de Voorburggracht. Broek droeg voor de helft bij in de kosten. Deze pastorie werd later verkocht aan de gebroeders Sterringa (N.V. Gesta), die er een fabriek voor elektrische elementen en apparaten vestigden.
Het kerkgebouw in Zuid-Scharwoude verkeert momenteel in een staat van verval en wordt niet meer voor de eredienst gebruikt. In 1978 kwam een groep bezorgde inwoners bijeen om de restauratie van de Kooger kerk, die op de monumentenlijst staat, voor te bereiden. Men was het erover eens dat de kerk behouden moest blijven, niet alleen voor de eredienst, maar ook vanwege het landschappelijke belang en voor mogelijk ander gebruik. Er werd een Stichting 'Kooger Kerk' opgericht om fondsen te werven voor de restauratie. Er is een langspeelplaat opgenomen met orgelspel van Jan Jongepier op het Van Dam-orgel uit 1881, en vijf wandtegels met afbeeldingen van de kerk uit verschillende periodes zijn in de handel gebracht.
tags: #hervormde #kerk #scharwoude