De Sint Nicolaas of Nederlands Hervormde kerk, ook wel bekend als de Siepelkerk vanwege zijn kenmerkende ui-vormige torenspits, bevindt zich op de zuidoosthoek van de Brug-es in Dwingeloo. Deze bakstenen, gotische zaalkerk werd omstreeks 1410 gebouwd op de locatie van een ouder kerkje uit de 12e eeuw. De kerk is opgetrokken uit baksteen in verschillende kleuren.
Architectuur en Bouwgeschiedenis
Het Schip en de Sint Maartenskapel
Het schip van de kerk is éénbeukig en biedt aan de noordzijde toegang tot een aanbouw, de zogenaamde Sint Maartenskapel. Vanaf 1410 tot de reformatie in 1598 bevond zich hier het altaar van het Sint Maartenvicarie. De collator, oftewel de eigenaar van het collatierecht, was de bezitter van het huis Entinge.
Tussen 1640 en 1669, en opnieuw van 1725 tot circa 1777, was de kapel in eigendom van de heren van Batinge. Sindsdien behoort het toe aan de erfgenamen van de havezate Oldengaerde. Zij bezitten er tevens een eigen herengestoelte, de zogeheten “van Oldengaord’ns baank”. Vanwege de periodieke eigendom door de heren van Batinge, wordt de kapel in de volksmond ook wel naar deze havezate genoemd.
Vicariealtaren en Koorgedeelte
Naast het Sint Maartenvicarie waren er drie andere vicariealtaren in de kerk. Deze waren gewijd aan Onze-Lieve-Vrouwe (1382), Het Heilig Kruis en Sint Catharina. Het altaar van Sint Catharina was verbonden aan de kosterij.
Het versmalde, overwelfde koor eindigt met een driezijdige apsis. In het muurwerk aan de noordelijke buitenzijde zijn nog restanten van een sacristie te vinden. De profiellijsten van de dichtgemetselde toegang tot de sacristie waren tot 1924 zichtbaar. Tegenwoordig verraadt alleen de kleur van de nieuwe bakstenen de oorspronkelijke locatie van deze verdwenen deur.
De Torenbouw en de Brand van 1923
De kerktoren is mogelijk de oudste gotische toren in Drenthe en wordt soms toegeschreven aan Johan die Werckmeyster uit Ruinen, hoewel hierover geen zekerheid bestaat. De huidige, markante ui-vormige torenspits, ook wel 'siepel' genoemd, werd in 1631 geplaatst op initiatief van Rutger van den Boetzelaer, destijds drost van Drenthe en bewoner van de havezate Batinge. Deze spits verving een eerdere spits die verloren ging tijdens de grote brand van 1923. Deze brand trof de kerk hevig, waarbij alleen de muren overeind bleven. Een iets minder ranke kopie van de oorspronkelijke spits kwam ervoor in de plaats en is nu een herkenbaar baken van Dwingeloo.
Tijdens de brand van 1923 ging ook een groot deel van het kerkmeubilair verloren. De portretten van Rutger van den Boetzelaer en zijn derde vrouw Batina van Lohn werden echter gered en bevinden zich nog steeds in de kerk.
Interieur en Kunstschatten
Grafkelders en Grafzerken
In het koor van de kerk bevindt zich de grafkelder van het huis Batinge. In de Sint Maartenskapel, onder het herengestoelte, ligt de begraafplaats van de familie Van Westerholt tot Entinge.
De kerk bevat een grafzerk uit 1600 voor Elisabeth van Echten, die op jonge leeftijd overleed. Ook zijn er wapenstenen en portretten van het echtpaar Rutger van de Boetzelaer en Batina van Lohn aanwezig.
Preekstoel en Tongewelf
De preekstoel in het interieur is vervaardigd tussen 1923 en 1925 door R. Marissen en J. Bakker. Het tongewelf van de kerk is beschilderd in art-deco stijl door de schilder J.K. Homan uit Smilde, naar een ontwerp van L.A. Kortenhorst, tekenleraar te Assen.
Tijdens de restauratie van 1923-1925 werden de binnenmuren ontdaan van de witte bepleistering, wat het interieur een sobere uitstraling gaf.
Het Orgel
Het orgel in de kerk dateert uit 1886 en werd gebouwd door de Leidse orgelbouwer Jan van Gelder. Het is afkomstig uit de doopsgezinde Paleiskerk in Den Haag. De orgelkas werd door architect Klaas Stoffels, die tevens de kerk bouwde, passend ontworpen. Toen de Paleiskerk in 1965 werd gemoderniseerd, werd het orgel door J. Sloof naar Dwingeloo overgeplaatst. Het verving daar het Van Oeckelenorgel uit 1888, dat in 1923 verloren ging door de brand. Het orgel heeft 17 registers, twee manualen en een aangehangen pedaal.
Historische Context en Ontwikkelingen
Het Collatierecht en de Hervorming
Het collatierecht van de kerk behoorde oorspronkelijk aan de eigenaar van Batinge. Nog in 1915 werd dit recht uitgeoefend door de erfgename ervan.
De Reformatie, die in 1598 in Dwingeloo plaatsvond, markeerde een belangrijke verschuiving in de religieuze geschiedenis van de gemeente.
De Betekenis van Dwingeloo
Dwingeloo, waarvan de naam mogelijk afgeleid is van 'bedwing het bos' of 'smalle strook land, begroeid met bos', ontwikkelde zich als een belangrijk dorp. De brink, het centrale punt van de gemeente, werd in 1967 tot beschermd dorpsgebied verklaard. Plaatselijk spraakgebruik zoals 'Wij gaot en de Brink' verwijst naar dit centrale punt.
Het dorp is ook bekend om zijn Planetron en de 25 meter hoge radiotelescoop uit 1955, gelegen ten zuidoostwesten van het dorp.
Bezienswaardigheden en Lokale Tradities
Dwingeloo en omgeving bieden diverse bezienswaardigheden, waaronder Saksische boerderijen, het schultehuis (eind 17e eeuw), de 'Franse Huizen' (eind 17e eeuw), havezate Oldengaerde (15e eeuw, verbouwd 1717), havezate Westrup (17e eeuw, verbouwd 19e eeuw), de pastorie (1868), en diverse andere historische gebouwen en replica's zoals het beeld 'De Juffer van Batinge' (1997) en het Batingeschut (een replica van een stuw uit de 17e eeuw).
Elk jaar op 17 januari komt het Sint-Anthoniusgilde bijeen, en sinds 1725 vinden er jaarmarkten plaats op de tweede maandag in mei en oktober.
Sagen en Legenden
De Sage van de Juffer van Batinghe
Aan de bouw van de Sint-Nicolaaskerk is de sage verbonden van de juffer van Batinghe. Volgens het verhaal reed zij tijdens de bouw van de kerk dagelijks langs, omdat ze verliefd was geworden op de bouwmeester. De bouwmeester, eveneens getroffen door haar schoonheid, raakte zo van zijn stuk dat hij zijn werk niet meer naar behoren kon uitvoeren. Na ingrijpen van de drost van Drenthe en haar vader, de heer van Batinghe, werd de juffer op reis gestuurd. Voordat ze vertrok, deelde ze haar droombeeld van de kerk met de bouwmeester, die dit vervolgens wist te verwezenlijken. Dit zou de reden zijn voor de voor Drenthe afwijkende bouwstijl van de kerk.
