De Hervormde Kerk van Sas van Gent, een gebouw met een rijke geschiedenis, heeft een opmerkelijke transformatie ondergaan. Oorspronkelijk gebouwd in 1648 in classicistische stijl, met een achthoekig koepeltorentje op de viering, diende het gebouw eeuwenlang als centrum voor religieuze samenkomsten. Na verwoesting door brand in 1747 en opnieuw in 1896, werd het telkens herbouwd en in gebruik genomen. Begin 20e eeuw werd de kerk echter onttrokken aan de eredienst en verkocht, waarna het een nieuwe bestemming kreeg als bedrijfspand en woning.
Architectonische en Industriële Waarde
De geschiedenis van de kerk is nauw verweven met die van Sas van Gent zelf. De neogotische kerk die in 1892 in gebruik werd genomen, ontworpen door Joseph Cuypers (zoon van de beroemde architect Pierre Cuypers), is een kruisbasiliek met toren en vieringtorentje. Wat dit gebouw bijzonder maakt, is het feit dat het de eerste kerk in Nederland was waar een gewelf van "cement-ijzer", oftewel gewapend beton, werd toegepast. Hoewel deze innovatie destijds leidde tot kritiek als "nep" en "kitsch", wordt de kerk tegenwoordig erkend als architectonisch, religieus en industrieel erfgoed.
Het bijzondere tongewelf, vervaardigd uit cementijzer van de Sasse fabriek Picha-Stevens, is een cruciaal element dat de kerk zijn rijksmonumentale status verleent. Dit materiaal werd eind negentiende eeuw voor het eerst in Nederland toegepast in een kerkelijk gewelf.
Van Sluiting naar Nieuw Leven: Markt 4
In 2013 sloot de kerk, destijds bekend als de Cuyperskerk, haar deuren vanwege een teruglopend aantal kerkdiensten. Dit markeerde het begin van een nieuw hoofdstuk. De lokale gemeenschap, die zich sterk verbonden voelt met het gebouw - velen groeiden er op of trouwden er - zocht naar een nieuwe invulling. De plaatselijke huisarts, de heer Puylaert, opperde het idee om de kerk een nieuwe rol te geven binnen de gemeenschap. Dit initiatief werd opgepakt door ondernemer Remco Bruijns, die het gebouw transformeerde tot 'Markt 4', een multifunctioneel centrum vernoemd naar het adres.
De herbestemming had als doel de monumentale kerk te behouden en tegelijkertijd het centrum van Sas van Gent nieuw leven in te blazen. De structuur van de kerk bleef grotendeels intact om de herkenbaarheid te bewaren. De glas-in-lood ramen, typerend voor architect Cuypers, zijn bewaard gebleven.
De Multifunctionele Invulling van Markt 4
Markt 4 brengt vier verschillende functies onder één dak:
- Versmarkt: In het schip van de kerk is een markt gevestigd waar men lokale producten rechtstreeks van de producent kan kopen. Hier vindt men onder andere groenten, fruit, vlees en het speciaal naar de kerk vernoemde 'Cuypersbrood'.
- Kantoorunits: De zijbeuken zijn onderverdeeld in twee verdiepingen. De bovenste verdieping is afgesloten met glas en omgetoverd tot acht kantoorunits van 16 m², die verhuurd worden aan start-up bedrijven.
- Winkels, Koffiebar en Slagerij: Op de benedenverdieping van de zijbeuken bevinden zich diverse kleine winkeltjes, een koffiebar en een slagerij, die de terugkeer van deze voorzieningen in het centrum markeert.
- Evenementenruimte en Sociaal Restaurant: Vooraan het voormalige kerkgebouw is een evenementenruimte met bar ingericht voor festiviteiten. Daarnaast is er een sociaal restaurant, 'Zeeuwse Gronden', waar cliënten van een zorgorganisatie werkzaam zijn.
Bij binnenkomst worden bezoekers begroet door de geur van verse soep en moderne loungemuziek, wat een contrast vormt met de traditionele functie van het gebouw.
Financiering en Succesfactoren
De herbestemming van de monumentale kerk, die in 2018 voor een symbolisch bedrag van 1 euro werd aangekocht door Stichting Behoud Cuyperskerk, vergde aanzienlijke financiële middelen. Naast een "bruidsschat" van 70.000 euro voor achterstallig onderhoud, werd ruim 1,7 miljoen euro geïnvesteerd. Deze financiering kwam tot stand door subsidies van de gemeente Terneuzen en provincie Zeeland, een gift van de lokale Rabobank, en een Restauratiefondsplus-hypotheek van het Nationaal Restauratiefonds. Het aanbieden van winkel- en kantoorruimte leverde bovendien belastingvoordeel op door de mogelijkheid om btw te rekenen over de verhuur.
Ondanks de uitdagingen, zoals het mislopen van Europese subsidie door bureaucratische redenen, en de afhankelijkheid van ondernemers voor het succes van het concept 'Markt 4', kon de herbestemming succesvol worden gerealiseerd. De diverse functies in Markt 4 hebben tot doel elkaar te versterken en de gemeenschap te bevorderen.
Duurzaamheid en Gemeenschapszin
De transformatie van de kerk naar Markt 4 benadrukt ook sociale duurzaamheid. Het gebouw is opnieuw een plek van ontmoeting geworden, met de terugkeer van de slager, de aanwezigheid van lokale marktkramen en het sociale restaurant. Economisch gezien vormt Markt 4 een positieve impuls voor Sas van Gent, als trekpleister voor zowel inwoners als toeristen.
De herbestemming van dit monumentale pand dient als inspiratiebron voor de toekomst van religieus erfgoed, waarbij het behoud van historische waarde hand in hand gaat met een moderne, multifunctionele invulling die de gemeenschap ten goede komt.