De Hervormde Kerk van Zandeweer, gelegen op een omheind kerkhof, is een historisch monument met een rijke geschiedenis. Het grootste deel van het kerkgebouw dateert uit de 13e eeuw en is overkluisd door gekoppelde kruisribgewelven. Het koor is halfrond gesloten, en de twee westelijke traveeën zijn later toegevoegd.
Architectuur en Interieur
Het kerkgebouw, gebouwd in de eerste helft van de 13e eeuw, vertoont een laat-romaans stijl met overgangskenmerken naar de gotiek. De muren van het schip zijn geleed met vijf lisenen en voorzien van spitsboogvensters. Onder het dak bevinden zich een lijst van siermetselwerk en een rondboogfries. Het koor is halfrond gesloten met spaarvelden en rondbogen.
Het interieur van de kerk is verrijkt met diverse kunstschatten. Een rijk gesneden preekstoel uit het derde kwart van de 18e eeuw, met een groot klankbord, toont rococo-elementen en wapenschilden, waaronder die van de familie Alberda. Verder is er een doophek, een doopschaal op arm, en twee herenbanken uit 1679. Deze herenbanken, met opzetstukken en gesneden zijstukken, zijn versierd met de wapens van de families Clant, Lewe, Coenders en Ompteda, wat duidt op de invloed van de bewoners van de omliggende borgen.
De avondmaalstafel dateert uit 1758. Verspreid in de kerk bevinden zich diverse zerken, waaronder een uit 1507, een grote zerk van bewoners van de borg Oenema, en een zerk uit 1702 met koperen kwartier- en alliantiewapens (Clant-Lewe). Ook is er een geschilderd wapenbord van Alberda-Cant.
Het Orgel
Het orgel van de kerk, gebouwd in 1731 door de gerenommeerde orgelmaker A.A. Hinsz, is het eerste instrument dat deze Groninger orgelbouwer vervaardigde. Het orgel werd geschonken door Onno Tamminga van Alberda, heer van Scheltkema-Nijenstein. De orgelkas is versierd met houtsnijwerk in Lodewijk XIV-stijl, vervaardigd door Casper Struiwig. Het orgel, met zestien registers verdeeld over hoofd- en rugwerk, bevat deels pijpwerk uit de werkplaats van Frans Caspar Schnitger. Het orgel heeft door de jaren heen diverse wijzigingen ondergaan, waaronder aanpassingen in 1853, 1902 en een integrale restauratie in 2004 door Reil Orgelmakers BV. Verrassend was de ontdekking dat Hinsz het orgel oorspronkelijk in een middentoonstemming had opgeleverd.
De Vrijstaande Toren en Klokken
De vrijstaande klokkentoren, daterend uit de eerste helft van de 15e eeuw, heeft een sober voorkomen zonder geledingen. De toren is gedekt door een zadeldak met een spitsje en is voorzien van wijzerplaten. Bovenop het zadeldak bevindt zich een spitse dakruiter, vergelijkbaar met die van kerken in Baflo, Garmerwolde en 't Zandt.
In de toren hangt een klokkenstoel met een gelui van twee klokken. De grootste klok, genaamd Maria, is in 1467 gegoten door H. Kokenbacker en heeft een diameter van 107 cm. De kleinere klok, waarschijnlijk van dezelfde gieter, heeft een diameter van 100 cm en is genaamd Katharina. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werden de klokken door de Duitse bezetter uit de toren gehaald om te worden omgesmolten, maar na de oorlog werden ze in ongeschonden staat teruggevonden in Giethoorn.
Restauratie en Borggeschiedenis
De kerk onderging in de jaren 1931-1932 een restauratie, uitgevoerd naar plannen van A.R. Wittop Koning. Tijdens deze werkzaamheden werd ook een grafkelder uit de kerk gedicht.
Zandeweer kende in het verleden twee borgen: de Onnemaborg en de Borg Scheltkema-Nijenstein. De Onnemaborg, oorspronkelijk een steenhuis dat in 1548 door Haio Addinga werd verbouwd, kwam later in handen van Bywe en Abel Coenders van Vervou. De borg werd in 1805 afgebroken. De Borg Scheltkema-Nijenstein lag aan de Noorderweg. Hillebrant Scheltkema was in de 15e eeuw een belangrijke bewoner. Zijn dochter Eyske werd in 1540 in de kerk van Zandeweer begraven. In 1627 werd de borg verkocht aan Edzart Jacob Clant, die de borg in 1633 herbouwde en zich Scheltkema-Nyenstein noemde. De hekpalen van deze borg kwamen later terecht bij de ingang van de Hervormde kerk in Middelstum.
De Afgescheiden Gemeente
Op 27 oktober 1834 werd in Zandeweer een kleine Afgescheiden gemeente gesticht door ds. De Cock. De officiële kerkeraadsvergaderingen werden aanvankelijk niet gehouden vanwege de kleinheid van de gemeente. Deze vergaderingen vonden vaak plaats bij diaken K.J. Bos thuis. In 1839 waren er moeilijkheden met Berend Berends Kuipers, die sympathieën had voor de Kruisgezinden. In januari 1843 werden plannen gemaakt om kerkelijk met Uithuizen te combineren voor het beroepen van een gezamenlijke predikant, wat ook werd uitgevoerd. De laatste notulen van Zandeweer dateren van 13 december 1843. De eerste gezamenlijke dominee was H. Joffers. Op 18 juni 1845 ontving Zandeweer de erkenning als zelfstandige kerk.