Sinds 2015 trekken we intensief op met lokale kerken in Italië. We zijn hier met regelmaat om te ondersteunen bij de opbouw van deze gemeentes. We hebben grote bewondering voor het enthousiasme, de inzet, de liefde voor God en liefde voor mensen van de Italiaanse christenen. De kerken zijn een baken van licht en hoop; door de zondagse samenkomsten en doordeweekse ontmoetingen voor jong en oud, maar zeker ook door een thuis te bieden voor mensen in nood. Een plek waar mensen die hulp nodig hebben daadwerkelijk geholpen worden.
We werken in Italië en in andere Europese landen. Hier werken we nauw samen met lokale kerken, met onze collega's, diverse christelijke organisaties en met missionaire- en sociale projecten. Onder andere op het gebied van vluchtelingenwerk, hulp aan daklozen en opvang voor vrouwen die slachtoffer zijn van seksueel misbruik.
Veel mensen denken niet direct aan Italië - of Europa in het algemeen - wanneer het over missie gaat. De realiteit is dat slechts een heel klein deel van de Italianen protestants/evangelisch christen is. Volgens de cijfers gaat het in de noordelijke regio's om slechts 0,1 tot 0,4% van de bevolking. Hoewel een groot deel van de Italianen van huis uit katholiek is, bezoekt slechts een heel klein deel nog een kerk. Een groot deel van de Italianen heeft geen idee van wie Jezus is en jongere generaties voelen zich veelal aangetrokken tot het secularisme, atheïsme en agnosticisme. De desillusie over het culturele katholicisme is groot.
Met regelmaat reizen we voor CAMA ook naar andere plekken in Europa, zoals bijvoorbeeld Tsjechië en Spanje. Met name naar die landen waar het percentage christenen erg laag is (minder dan 3% van de Europeanen heeft nog een levend geloof in Jezus). We begeleiden projecten of helpen nieuwe projecten te starten. We bouwen aan ons netwerk en zoeken altijd naar nieuwe mogelijkheden om samen te werken en naar de juiste mensen voor de juiste plek. Op deze manier werken we samen met lokale kerken en kerkplantingsprojecten, maar ook met projecten voor mensen die dakloos zijn, initiatieven voor opvang van vrouwen (en hun kinderen) die slachtoffer zijn van mensenhandel en seksueel misbruik, zijn we betrokken bij projecten voor vluchtelingen etc. Ook in deze landen is het zo ontzettend hard nodig dat er mensen zijn die bereid zijn om Jezus zichtbaar te maken. We begeleiden en ondersteunen mensen - waaronder veel jongeren - die voor korte of langere termijn op een van deze plekken aan de slag gaan.
Zo bereiken we elke dag nieuwe mensen met het goede nieuws van Jezus. Dat is waar we voor staan, dit is waar we het voor doen. We reizen veel en werken een deel van het jaar in Italië en andere Europese landen. Op deze manier kunnen we op dit moment de meeste impact hebben. Ook faciliteren en begeleiden we missiereizen voor Nederlandse jongerengroepen, initiëren we short- en long-term uitzendingen naar lokale kerken en verschillende projecten en organisaties in de genoemde landen.
Onze missie is om elke dag nieuwe mensen te bereiken met het goede nieuws van Jezus. In woorden en met daden. Daarvoor willen we christenen toerusten, bemoedigen en ondersteunen om het christen-zijn uit te leven. We doen ons werk namens CAMA Zending, een geregistreerde Algemeen Nut Beogende Instelling (ANBI) en gelieerd aan de wereldwijde Christian And Missionary Alliance. Door de ANBI-registratie is het voor donateurs mogelijk om giften bij de inkomstenbelasting (gedeeltelijk) af te trekken.
Deze missie kost ons de nodige investering in tijd en financiën, dit hebben we er graag voor over. De missie brengt ook financiële uitdagingen met zich mee; door reis- en verblijfskosten, kosten voor activiteiten etc. Dit betalen we deels 'uit eigen zak', maar we kunnen dit niet alleen. We zijn afhankelijk van partners, mensen die naast ons staan in gebed en met financiën. Partners die het belangrijk vinden dat steeds nieuwe mensen worden bereikt met het goede nieuws van Jezus. Hans & Leida Borghuis.
Op een andere manier iets bijdragen? Neem dan contact met ons op. Hartelijk dank!
Historische Context en Statistische Gegevens
Gedurende de afgelopen jaren werd het aantal Nederlanders dat Italië bereisde steeds groter. Velen van hen bezochten daar de protestantse kerken, maar door het taalverschil was het voor hen moeilijk iets te weten te komen over de achtergronden van wat zij hoorden en zagen: hoe is het kerkelijk leven van onze Italiaanse geloofsgenoten; hoe is hun verhouding tot de overweldigende rooms-katholieke meerderheid in hun land; breiden hun gemeenten zich uit; welke is hun politieke keuze enzovoort. Een artikel over deze materie kan hen die tijdens hun vakantie contact hebben met een Italiaanse gemeente helpen deze beter te leren kennen. Maar ook voor anderen kan het nuttig zijn te weten met welke problemen zusterkerken in het buitenland te maken hebben en hoe zij deze oplossen.
De Protestantse Minderheid in Italië
Hoewel de Protestanten slechts een geringe minderheid van de Italiaanse bevolking vormen, zijn zij verdeeld over verschillende kerken en groepen. De oudste en meest bekende van deze is de Waldenzenkerk, die ongeveer 30.000 doopleden telt. De Methodistische en de Baptistische groepen tellen beide ongeveer 5000 zielen. Veel talrijker zijn de Pinkstergemeenten, die vooral in Zuid-Italië snel groeien. Het aantal van hun leden is moeilijk te schatten, maar zal ruim 100.000 bedragen. In Midden-Italië zijn de Plymouth-Brethren, die in Italië bekend staan als „Fratelli", het sterkst vertegenwoordigd; hun getal kan geschat worden op pl.m. 10.000, evengroot als dat van de Adventisten, die in de laatste tientallen jaren vanuit Amerika gemeenten hebben gesticht.
Buiten beschouwing blijven in dit artikel de duits-, frans- en engelstalige gemeenten in de grote steden, die worden gevormd door vreemdelingen die voor korter of langer tijd in Italië verblijven.
De protestantse groepen in Italië tellen tesamen derhalve 150.000 tot 200.000 leden, op een bevolking van 52 miljoen zielen. Het is niet mogelijk hun aantal nauwkeuriger te bepalen. In de eerste plaats beschouwen de Pinkstergemeenten en de „Fratelli" het opstellen van statistieken als strijdig met de werkwijze van de Heilige Geest en voorts heeft zich rond elke gemeente een kring van sympathisanten verzameld, die wel zo nu en dan de protestantse kerkdiensten bezochten en critiek hebben op de rooms-katholieke kerk, maar er nog niet toe besluiten kunnen om met hun kerk te breken.
Onderlinge Verhoudingen en Kenmerken van Protestantse Denominaties
De oudste van de protestantse groeperingen is de Waldenzenkerk. Deze heeft een zeer belangwekkende geschiedenis, die hier slechts in hoofdlijnen kan worden weergegeven. Zij ontstond reeds in de 12e eeuw als een tegen in de middeleeuwse kerk binnengeslopen misbruiken protesterende beweging, nam in 1532 het program van de Zwitserse Hervormers over en vormde vanaf die tijd een gereformeerde kerk, met een calvinistische geloofsbelijdenis en een presbyteriale kerkorde. Tot omstreeks 1850 waren de Waldenzen slechts in enkele Alpendalen ten Westen van Turijn vrij hun eredienst uit te oefenen, maar toen hun land een liberale regering kreeg werd hun volledige godsdienstvrijheid geschonken. Hiervan maakten zij gebruik door in geheel Italië met evangelisatiewerk te beginnen. Hun voorzichtige, methodistische werkwijze beviel echter vele Italianen niet; velen van de door de arbeid der Waldenzische evangelisten bekeerden vonden een uitgewerkte kerkorde, een grondige wetenschappelijke opleiding der predikanten en een uitgebreide geloofsbelijdenis alleen maar hinderpalen voor een snelle uitbreiding van het protestantisme. Zij meenden deze beter te dienen door een geestdriftige werkwijze en toen de Waldenzen naar hen niet wilden luisteren stichtten zij zelfstandige gemeenten of sloten zich aan bij de denominaties - Methodisten en Baptisten - die vanuit Engeland en Amerika evangelisten naar Italië zonden en samenwerking met de inheemse Waldenzenkerk blijkbaar onnodig achtten.
Verschillen in Organisatie en Theologie
Dit verleden bepaalt het karakter van de Italiaanse kerken. De Waldenzen zijn nog steeds van oordeel dat het vervuld zijn van de Heilige Geest en het grondig doordenken van theologische en kerkordelijke vraagstukken elkaar niet uit-, maar insluiten. Zij stellen prijs op een universitaire opleiding voor hun predikanten en hebben daartoe een Theologische Faculteit gesticht, die nu gevestigd is in Rome. Wanneer de studenten de vierjarige cursus aan deze Faculteit hebben gevolgd moeten zij tenminste één jaar aan een buitenlandse universiteit of hogeschool studeren opdat zij in contact komen met de internationale theologische wetenschap. Zij trachten voeling te houden met de Italiaanse cultuur en voelen zich mede verantwoordelijk voor de gang van zaken in de Italiaanse politiek.
De andere groepen daarentegen zijn veel losser georganiseerd. Wetenschappelijk bedreven theologie wekt hun argwaan op of wordt door hen eenvoudig als ballast beschouwd: Zij zijn vaak van mening dat enthousiasme en goede wil voldoende zijn om een met goed gevolg afgelegd universitair examen te vervangen. De Theologische Faculteit te Rome beschouwen velen van hen als een „domineesfabriek". Zij hebben de neiging elk contact met de „wereld" als gevaarlijk te mijden en ontplooien geen activiteiten op politiek en cultureel terrein. Het minst geldt dit alles nog voor de Methodisten, het sterkst voor de Pinkstergemeenten.
Een gevolg hiervan is dat alleen de Waldenzen beschikken over een, naar verhouding grote, groep van goedgeschoolde theologen en wetenschappelijke werkers. Dit maakt hen in zekere zin tot de voornaamste vertegenwoordigers van het Italiaanse protestantisme. Ook de roomskatholieke kerk beschouwt hen als zodanig, hetgeen blijkt uit het feit dat twee hoogleraren van de waldenzische Theologische Faculteit een uitnodiging ontvingen als waarnemers het Tweede Vaticaanse Concilie bij te wonen.
Verschillen in Eredienst en Geloofsbeleving
Voor wat betreft de wijze waarop de eredienst wordt gevierd en waarop men zijn geloof beleeft ligt de scheidslijn, algemeen gesproken, tussen Waldenzen, Methodisten en Baptisten enerzijds, en Pinkstergemeenten, „Fratelli" en Adventisten anderzijds. De eerstgenoemden vertegenwoordigen het kerkelijke type dat wij in Nederland als normaal beschouwen. Hun godsdienstoefeningen worden geleid door een ambtsdrager, liefst een geordend predikant; de gemeenteleden nemen nauwelijks actief aan de eredienst deel; de preek neemt de voornaamste plaats in; in het gemeentelijk leven laat men eveneens liefst zoveel mogelijk over aan de predikant - ook de evangelisatiearbeid. Hoe ouder een gemeente is, des te sterker vertoont zij deze trekken.
De andere genoemde groepen zijn sterk congregationalistisch: het kerkelijk ambt heeft minder te betekenen dan het charisma, de aan allerlei uiterlijke tekenen waarneembare begaafdheid met de Heilige Geest. Tijdens de eredienst geven gemeenteleden die zich daartoe gedrongen voelen liederen op, spreken gebeden uit of houden toespraken; de voorganger zorgt slechts dat alles in goede banen blijft. Overigens neemt in de regel de betekenis van de ambtsdragers toe naarmate de gemeenten ouder worden. De Pinkstergemeenten en de „Fratelli" worden voorts gekenmerkt door een zeker conservatisme: zo wordt de Italiaanse „oude vertaling" (die van Diodati) in hun midden nog in ere gehouden. Onderling verschillen zij overigens sterk: in Rome b.v. staan extremistische Pinkstergroepen, die tongentaal en andere spectaculaire Geestesverschijnselen voor een strikt noodzakelijk teken van bekering houden, naast veel gematigder gemeenten. Sommige zijn zeer actief naar buiten, andere minder.
Samenwerking en Uitdagingen
De Italiaanse denominaties zijn er in het verleden nooit in geslaagd tot een vruchtbare samenwerking te komen; met uitzondering van de Waldenzenkerk waren zij niet bereid wat zij als hun belang zagen op te offeren terwille van de coördinatie van de evangelisatiearbeid. Absurde situaties kwamen voor: zo bouwden de Baptisten omstreeks de eeuwwisseling een kapel te Torre Pellice, de „hoofdstad" van de Waldenzen. In de grote steden wilde elke denominatie vertegenwoordigd zijn met een predikant en een kerkgebouw, hetgeen vaak krachtsverspilling betekende. Sinds enkele jaren echter verbetert de toestand: kleine gemeenten van verschillende denominatie worden verzorgd door één predikant; men treedt over allerlei zaken met elkaar in overleg en de Waldenzen onderhandelen met de Methodisten zelfs over een vereniging van hun kerken.
Nieuwe Ontwikkelingen en Specifieke Projecten
Ds. Mike Cuneo zet zich in om een gereformeerde kerk te stichten in Passignano-sul-Trasimeno. Dit dorp, wat 6.000 inwoners telt, ligt aan het prachtige meer van Trasimeno. In zijn woonplaats, als ook in alle andere dorpen rondom het meer, is er geen andere protestantse gemeente actief. Ds. Stichting IRS ondersteunt het werk door de huur van de kerkzaal en kosten van het evangelisatieactiviteiten en -materialen voor haar rekening te nemen. Zo zijn er bijvoorbeeld in de afgelopen jaren al honderden Bijbelscheurkalenders uitgedeeld. Een groot deel van het dorp heeft op die manier de mogelijkheid gekregen om heel laagdrempelig kennis te maken met de Bijbel! Gastvrijheid is voor ds. Het is het verlangen van ds. Voor 2026 faciliteert IRS de huurruimte en kosten die gemoeid zijn met het evangelisatiewerk.
Neonationalistisch en xenofobisch populisme zal er niet hetzelfde meer uitzien als de pandemie uitgewoed is. Zelfs de wurggreep waarin de Liga, een extreemrechtse en xenofobische partij, Italië had voor de uitbraak, zal niet intact blijven. Italiaanse protestanten zullen hun historische rol blijven spelen in een steeds veranderende samenleving.
Protestantse Kerken in Rome en de Uitdagingen van de Belastingdienst
De gereformeerde baptistengemeente, die zo'n veertig leden telt, bevindt zich op loopafstand van het Colosseum. Een unieke plek voor een protestantse kerk in Rome. Wie niet weet dat hier christenen samenkomen, zou het roodbruine pand in de winkelstraat zo voorbijlopen. Het raam naast de deur maakt duidelijk welke functie het gebouw heeft. Breccia di Roma, chiesa evangelica, is er met stickers op geplakt. Erboven hangen uitnodigingen voor diverse bijeenkomsten. Voor de zondagse kerkdienst, voor een lezing van de Amerikaanse apologeet Gavin Ortlund, voor een theologische cursus en een preek in het park.
De Rechtszaak van Breccia di Roma
De kerkzaal, een sobere witte ruimte met grijze plastic stoelen, is deze woensdag gevuld met protestantse voorgangers, theologen en studenten van over de hele wereld. Ze bezinnen zich een week lang op missionair werk in een rooms-katholieke context. En waar kun je dit beter doen dan in Rome? Maar nu hebben ze even koffiepauze.
Het is deze kerkzaal die al vijf jaar lang de hoofdrol speelt in een rechtszaak tussen de Italiaanse belastingdienst en Breccia di Roma. De gemeente, die zich baseert op de Baptist Confession van 1689 en wordt ondersteund door de Nederlandse stichting In de Rechte Straat, koopt het voormalige winkelpand in 2015. „Een godswonder”, vertelt de Italiaanse prof. dr. Leonardo de Chirico (57), oprichter en voorganger van de gemeente, in zijn kantoortje in de kelder van het gebouw. „Het was voor het eerst in honderd jaar dat een protestantse kerk of organisatie een kerkgebouw aankocht in het oude centrum van Rome.”
Na maanden van gebed, fondsenwerving en een uitgebreide verbouwing neemt de gemeente de 150 vierkante meter in mei 2017 in gebruik. Omdat de Italiaanse wet voorziet in belastingvrijstelling voor gebedshuizen, dient de gemeente een aanvraag in om de bestemming van de ruimte te veranderen. Alle betrokken autoriteiten keuren het verzoek goed. De gemeente betaalt 6000 euro voor het doorvoeren van de wijziging en er lijkt niets aan de hand.
Tot op 21 november 2019 enkele inspecteurs van de Italiaanse nationale belastingdienst de ruimte komen onderzoeken. Ze nemen foto's en maken aantekeningen. Ze willen controleren of de plaats inderdaad een plaats van aanbidding is. Kort daarna komt er een bericht binnen van de rechtbank. De belastingdienst wil de toestemming om de functie van het gebouw aan te passen aanvechten bij de rechter. Het pand „mist de intrinsieke kenmerken van een religieus gebouw”.
„De belastingdienst hanteert een rooms-katholiek begrip van de religieuze ruimte” - Prof. dr. Leonardo de Chirico, voorganger en oprichter van Breccia di Roma. Als bewijsmateriaal bij het rapport voegt de inspectie foto's toe van representatieve gebedsruimtes, zoals de San Silvestrokerk, de grote moskee in Rome en de synagoge van Rome. Allemaal buitengewoon sierlijke gebouwen, beladen met versieringen, altaren en kaarsen.
De Chirico, naast voorganger ook hoogleraar aan het Instituto di Formazione Evangelica e Documentazione in Padua: „De belastingdienst hanteert een rooms-katholiek begrip van de religieuze ruimte. In onze protestantse opvatting is een kerk een eenvoudige ruimte, zonder afbeeldingen en beelden. Bovendien is het aan religieuze gemeenschappen zelf om de kenmerken van een religieuze ruimte te definiëren, niet aan de staat.”
Discriminerende Uitspraak en Gevolgen
De kleine gemeente huurt een advocaat in, stapt naar de rechtbank en wint de rechtszaak. Het boek kan echter nog niet worden gesloten, want de belastingdienst gaat in hoger beroep. Daar draait het vooral om de vraag wat de uiterlijke kenmerken van een kerk horen te zijn. De Chirico: „Wij hebben verschillende foto's laten zien van islamitische gebedsruimtes en joodse synagogen die zijn vrijgesteld van belasting en er net zo sober uitzien onze kerk.” De kerk wint ook het tweede proces.
De belastingdienst geeft echter niet op. Na twee keer te hebben verloren, doet de fiscus een ultieme poging. Ze legt op 31 mei van dit jaar de zaak voor aan het hooggerechtshof. Het kleine eredienstcentrum, zo blijft het beweren, lijkt niet op een kerk en moet dus belasting betalen.
Vorige week donderdag komt er een onverwachte uitslag. Het Italiaanse hooggerechtshof stelt de belastingdienst in het gelijk en vernietigt de twee eerdere uitspraken. Het gebouw is volgens het hof geen kerk, „omdat de gemeente na de aankoop geen structurele veranderingen heeft aangebracht.”
De uitspraak is een grote teleurstelling voor De Chirico. „Zeer oneerlijk en discriminerend.” En hij zet het voortbestaan van de kleine gemeente onder grote druk. De gemeente moet jaarlijks minimaal 6000 euro aan belasting betalen. Een enorm bedrag voor een kleine gemeenschap zonder commerciële activiteiten. Daarbovenop komen de gerechtskosten en de achterstallige onroerendgoedbelasting van de afgelopen vijf jaar. In totaal gaat het om een bedrag van 50.000 euro.
Hoe hij dat bedrag bij elkaar gaat krijgen, weet de Romeinse voorganger nog niet. „We gaan op zoek naar sponsoren die ervan overtuigd zijn dat het Bijbelse geluid van de reformatie moet blijven klinken in de stad Rome.”
Geestelijke Strijd en Toekomstperspectief
Hij ziet het hele proces als „een geestelijke strijd”. Vanaf de oprichting in 2010 is het de missie van de kerk om het Evangelie actief uit te dragen in de stad. De naam van de gemeente verwijst daar ook naar. Breccia betekent bres en duidt op een gebeurtenis uit 1870, toen het Italiaanse leger een bres sloeg in de muren van de stad die door de paus werd geregeerd. De actie bracht de pauselijke staat terug tot zijn huidige omvang (het gebied van het Vaticaan) en verminderde de wereldlijke macht van de Rooms-Katholieke Kerk. „Zo hoopt de gemeente een opening te zijn voor het Evangelie in Rome en in heel Italië.”
Het verliezen van deze zaak heeft ook gevolgen voor andere protestantse kerken in Italië, zegt De Chirico. „Het zal lastiger worden om de functie van een gebouw te veranderen en vrijstelling van belasting te krijgen. Het is vooral nadelig voor protestantse kerken in grote steden als Rome waar de bouwruimte beperkt is.” Hij kent een gemeente in de regio Milaan waarvan het gebouw vier jaar lang werd gesloten, omdat de lokale overheid het niet wilde registreren als godshuis. Na vier jaar procederen won de gemeente de zaak en kon ze terugkeren. Zover ziet hij het gelukkig nog niet komen in Rome.
Wel is de uitspraak van het Italiaanse hooggerechtshof definitief. Er is geen hoger beroep mogelijk binnen het Italiaanse rechtssysteem. De Chirico onderzoekt of het mogelijk is om naar het Europees Hof voor de Rechten van de Mens in Straatsburg te stappen dan wel structurele veranderingen aan te brengen in het gebouw en opnieuw een verzoek in te dienen om erkend te worden als een kerk. Maar het is nog onduidelijk wat daarvoor nodig is.
„Wij vinden dat deze financiële bedreiging de verspreiding van Gods Woord in Rome niet mag stoppen” - Stichting In de Rechte Straat.
Stichting In de Rechte Straat (IRS), die het evangelisatiewerk van diverse gereformeerde kerken in Italië ondersteunt, is een actie gestart om Breccia di Roma te helpen. „Wij vinden dat deze financiële bedreiging de verspreiding van Gods Woord in Rome niet mag stoppen. „Als gemeente weten we dat we op de juiste plek zijn en het juiste doen: het Woord van God als een vaandel omhooghouden in Rome en bidden voor een reformatie volgens het Evangelie. De overwinning is van de Heere, en Hij zal winnen.
Religieuze Diversiteit in Italië
De overgrote meerderheid van de Italianen is rooms-katholiek. Nadat dit in 1984 de status van staatsgodsdienst verloor, is het aantal religieuze minderheden toegenomen. Dit is vooral een gevolg van de toename van het aantal immigranten, en in mindere mate van heroriëntatie onder autochtone Italianen. Uit een onderzoek uit het jaar 2008 bleek dat bijna 3,5 miljoen van de ingezetenen van Italië zichzelf onder een van de verschillende religieuze minderheden schaarde. Dat was 5,87% van de Italiaanse bevolking. Hier komen de atheïsten en de agnosten nog bij. De Unione degli Atei e degli Agnostici razionalistici is de officiële Italiaanse organisatie voor atheïsten en agnosten.
Andere Religieuze Groeperingen
Vrijwel de gehele Italiaanse bevolking, namelijk ongeveer 90%, behoort officieel tot de Rooms-Katholieke Kerk. Andere christelijke religies die in Italië voorkomen zijn bijvoorbeeld oosters-orthodoxen, protestanten en Jehova's getuigen. In 2008 telde Italië een kleine 900.000 orthodoxen. Het merendeel hiervan is immigrant. Ongeveer 600.000 Italianen zijn protestant (hiervan is ongeveer twee derde autochtoon).
's Werelds oudste protestantse kerk, de waldenzen (Chiesa Valdese), vond haar oorsprong in Noord-Italië, maar werd eeuwenlang zwaar vervolgd. Italiaanse bisschoppen hebben hier in 1997 officieel hun excuses voor aangeboden. Deze kerk werd in 1947 bij wet erkend. Tegenwoordig is het grootste deel van de protestanten in Italië lid van een pinkstergemeente. Andere protestantse kerken in Italië zijn bijvoorbeeld lutheranen (met name van de Duits sprekende gemeenschappen in Zuid-Tirol), methodisten en baptisten. Samen vormen ze de Bond van Protestantse Kerken. De groep protestanten in Italië is relatief klein en kent redelijk verdeelde opvattingen. Zo bestaat er een kloof tussen de groeiende pinkstermeerderheid en de niet-pinkster minderheid. Wanneer er nieuwe kerken ontstaan, is dit vaker door onenigheden dan door strategische kerkplannen.
Het jodendom is de oudste religieuze groepering die ononderbroken op Italiaanse bodem aanwezig is geweest. Soennieten, in Italië vooral aanwezig sinds de jaren ’60 van de twintigste eeuw. Sjiieten, dit betreft vooral in Italië woonachtige Iraniërs. Soefi's, deze beweging kent geen centrale organisatie. In Italië zijn diverse ashrams en yoga-centra. Boeddhisten zijn in Italië vooral aanwezig sinds de jaren 60 van de twintigste eeuw. In 1960 werd in Florence de Associazione Buddhista Italiana gesticht, en vanaf 1967 verscheen het tijdschrift Buddhismo Scientifico.