Inleiding tot de Sjabbat
De laatste jaren is er binnen christelijke kringen een groeiende interesse merkbaar voor de Wet, de Joodse feesten en de Sjabbat. Deze interesse is begrijpelijk, aangezien er veel van te leren valt, net zoals van de tabernakel. Het is echter belangrijk om in de huidige tijd van genade op te passen dat men zich niet laat opleggen met allerlei wetten en inzettingen.
In Leviticus 23 lezen we over de feestdagen van de Heer, die oorspronkelijk bestemd waren voor de Israëlieten. De apostel Paulus waarschuwde in zijn tijd al voor leraren die Joodse wetten en gebruiken aan gelovigen wilden opleggen. Hij schreef aan de gemeente in Galatië: ‘en nu u God kent, ja wat meer is, door God gekend bent, hoe kunt u weer terugkeren naar de zwakke en arme grondbeginselen, die u weer van tevoren af aan wilt dienen? U houdt zich aan dagen, maanden, tijden en jaren.’
In het Oude Testament wijzen de Wet en de feesten vooruit naar Christus. In de huidige bedeling gaat het niet om uiterlijke gebruiken, maar om Jezus alleen. Zoals Kolossenzen 2:16-18 stelt: ‘Laat dan niemand u blijven oordelen inzake eten en drinken of op het stuk van een feestdag, nieuwe maan of sabbat, dingen, die slechts een schaduw zijn van hetgeen komen moest, terwijl de werkelijkheid van Christus is.’
De Sjabbat in het Jodendom
De sjabbat (Hebreeuws: שַׁבָּת), ook bekend als sabbat, sjabbes of sjabbos, is de wekelijkse rustdag in het jodendom. De viering vindt plaats vanaf vrijdagavond tot zaterdagavond. De zaterdag is de zevende dag van de joodse week en dient volgens de voorschriften in de Tenach in de eerste plaats te worden gevierd door een onthouding van alle arbeid.
De sjabbat begint op vrijdagavond bij zonsondergang en eindigt ongeveer 25 uur later, op zaterdagavond wanneer er drie middelgrote sterren aan de hemel zichtbaar zijn. Historisch gezien zijn er twee tijden waarop de sjabbat kan eindigen: volgens Maimonides eindigt deze zodra het volledig donker is, terwijl Rabbeenoe Tam een later tijdstip hanteert.
De sjabbat is een van de tekens van het verbond tussen God en het Joodse volk en is voorgeschreven in de Tien Geboden. Het is een van de regelmatig terugkerende feesten, samen met Rosj chodesj (het nieuwemaansfeest).
Voorbereiding en Viering van de Sjabbat
Ter voorbereiding op de sjabbat moet alles klaargezet zijn. Vlak voor het begin van de sjabbat steekt de vrouw in huis de sjabbat-kaarsen aan, minstens twee, en vaak één extra voor elk kind. Daarna vertrekt de man met de kinderen naar de synagoge voor het middaggebed (mincha). In het liberale jodendom gaat ook de vrouw mee.
Na de dienst volgt de kabbalat sjabbat-dienst met psalmen en het lied Lecha Dodie, gevolgd door het avondgebed (ma'ariew). Aan het einde wensen de aanwezigen elkaar ‘sjabbat sjalom’.
Thuis worden de kinderen gezegend met de priesterzegen uit Numeri 6:24-26. Daarna begint de sjabbatavondmaaltijd. Voorafgaand aan de maaltijd worden liederen gezongen, zoals Sjalom aleechem en Eesjet Chajiel. Vervolgens wordt de kidoesj gereciteerd bij een volle beker wijn. Na het overgieten van de handen met water en het uitspreken van de beracha over de galle-broden, begint de feestelijke maaltijd.
‘s Ochtends is er opnieuw een dienst in de synagoge, gevolgd door rust en de ochtendkidoesj met een uitgebreide maaltijd. In de namiddag gaan de mannen naar de middagdienst (mincha), waarbij een deel van de Thora wordt gelezen.
De afsluiting van de sjabbat gebeurt met de hawdala-ceremonie. Hierbij worden zegeningen uitgesproken over wijn, een gevlochten kaars met meerdere pitten, en geurende kruiden. Het ruiken aan de kruiden symboliseert het kracht geven aan de ziel om afscheid te nemen van de sjabbat.
De Sjabbat in het Christelijk Perspectief
Hoewel de kerkelijke leiders lang geleden de zondag als officiële rustdag instelden om zich te onderscheiden van het jodendom, wat leidde tot de sfeer van vervangingstheologie, heeft de Sjabbat een diepe betekenis.
De Sjabbat leert dat er meer is dan zwoegen en geld verdienen; het leven is primair een geschenk van God. Voor Israël is het een belijdenis: God zorgt voor ons, en het is een teken van het verbond. Daarnaast wordt de Sjabbat gezien als een voorproef van het Koninkrijk, de eeuwige rust.
De zondag is de dag van de opstanding van Christus. Het is het begin van de week en geeft deze een bijzondere glans. Het vieren van het nieuwe leven en de overwinning van Christus in de gemeente is waardevol. Toch is er een groeiend besef dat de Sjabbat, ingesteld door God Zelf, niet exclusief aan de Joden is voorgeschreven.
De Sjabbat als een Dag van Rust en Verbond
Het vierde gebod, ‘Gedenk de sabbatdag, dat je die heiligt’, is uniek. In een wereld die altijd in beweging is, is rust een daad van vertrouwen. De sabbat is een geschenk, geen last. God rustte op de zevende dag en gaf Israël dit ritme als teken van Zijn zorg.
Jezus onderwees dat de sabbat niet bedoeld was als een starre regel, maar als een dag voor mens en God. Vandaag de dag vergeten velen echter om echt te rusten, omringd door verplichtingen, werk, sociale media en zorgen.
Het vieren van de Sjabbat wordt gezien als het geven van jezelf aan de Almachtige, je aan Hem overgeven en één maken met Israël. Het opent een venster naar de Troonzaal van de Eeuwige en symboliseert het koningschap van de Almachtige dat functioneert zoals in het Koninkrijk.
Historische en Praktische Aspecten van de Sjabbat
De oorsprong van de Sjabbat ligt in de schepping, waar God op de zevende dag rustte. Dit wordt herinnerd als de ‘Sjabbat berésjiet’. Daarnaast is de Sjabbat een herinnering aan de vrijwording uit Egypte (‘zécher lietsieat mitsraim’).
De sjabbat-kaarsen, aangestoken door de vrouw, symboliseren het licht dat de duisternis verdrijft. De kinderen worden gezegend, en de Almachtige wordt gedankt voor het geschenk van de Sjabbat.
Tussen de kidoesj (heiliging met wijn) en het breken van het challabrood vindt de rituele handenwassing plaats. De challes, de speciaal gevlochten broden, herinneren aan het voorschrift tijdens het bestaan van de Tempel.
De melacha, het verbod op werk, is een centraal aspect van de Sjabbat. Dit verbod, dat in de Thora wordt vermeld, dwingt de Jood om het wezenlijke van de Sjabbat tot zijn recht te laten komen. Het is niet zomaar een rustdag, maar een dag met een hogere opgave.
De 39 melachot (categorieën van creatief werk), geïdentificeerd in de Misjna, vormen de basis van de wetten van Sjabbatrust. Deze omvatten alle stadia van landbouwwerkzaamheden, weven, schrijven, bouwen en het aansteken van vuur.
De Sjabbat en de Vroege Kerk
Tot in de 4e eeuw van de christelijke jaartelling werd de Sjabbat gevierd door zowel Joodse als niet-Joodse gelovigen. Met de opkomst van invloedrijke kerkleiders zoals Augustinus en paus Sylvester, en de toenemende nadruk op de zondag, begon de Sjabbat echter te worden afgewezen, deels om antisemitische redenen.
De Reformatie poogde zaken te herstellen, maar het herstel van de Sjabbat vond toen niet plaats. Tegenwoordig is er echter een hernieuwde aandacht voor de Sjabbat, zij het nog op kleine schaal.
Praktische Invulling van de Sjabbatviering
Voor wie de Sjabbat wil vieren, is het belangrijk dat het doordeweekse leven hierop wordt afgestemd. Alle dagelijkse handelingen worden verricht met het oog gericht op de Sjabbat, Gods beloning na een week werken.
De viering van de Sjabbat wordt niet gezien als een verplichting, maar als een feest dat zowel God zegent als de mens die ervan mag genieten. De invulling kan variëren van eenvoudig (kaarsen aansteken en zegen over brood en wijn) tot uitgebreid (kinderzegen, speciale liederen, uitgebreid diner).
Attributen zoals een speciale Kiddush beker, een Challah kleedje en een mooi gedekte tafel kunnen bijdragen aan de feestelijke sfeer en het gevoel geven gehoor te geven aan Gods opdracht de Sjabbat apart te zetten (te heiligen).
De viering begint op vrijdagavond bij zonsondergang. In de middag worden voorbereidingen getroffen, zoals het koken van maaltijden en het mooi dekken van de tafel met het mooiste serviesgoed. De moeder des huizes steekt de sjabbatkaarsen aan, traditioneel twee, die staan voor de geboden ‘onderhoud’ en ‘gedenk’. In sommige Messiasbelijdende Joodse gezinnen wordt een derde kaars aangestoken voor de Messias.
Na de rituele gedeelten, inclusief de kidoesj en de handenwassing, breekt men het challah-brood, gedoopt in zout als herinnering aan het zout van de offers en als symbool van het verbond.
Op zaterdag bezoekt men vaak een dienst om uit Gods woord te leren. De afsluiting van de rustdag is de Havdala viering, met zegeningen over wijn, geurende kruiden en het aansteken van een speciale kaars.