De Sint-Agathakerk in het Zuid-Limburgse dorp Eys, onderdeel van de gemeente Gulpen-Wittem, is een Rooms-katholiek kerkgebouw dat gewijd is aan Sint-Agatha. Dit indrukwekkende 18e-eeuwse bouwwerk vertegenwoordigt een zeldzaam voorbeeld van barokke architectuur in de regio.
Historische Context en Ontstaansgeschiedenis
De geschiedenis van een kerk in Eys gaat terug tot het einde van de 12e eeuw. Destijds was een kerkgebouw op de Boerenberg eigendom van het Sint-Pauluskapittel te Luik. Dit oorspronkelijke gebouw werd in 1712 ingrijpend verbouwd.
Slechts ruim twintig jaar later, in de periode 1732-1734, werd deze herbouwde kerk vervangen door het huidige pand. De bouw vond plaats op initiatief van Ferdinand von Plettenberg, de toenmalige graaf van het rijksgraafschap Wittem, waartoe een deel van Eys behoorde. Ondanks aanvankelijk verzet van het kapittel van Sint-Paulus, werd de opdracht voor een nieuwe kerk gegeven. De bouw werd uitgevoerd naar een ontwerp van de Duitse bouwmeester J.C. Schlaun uit Westfalen, onder toezicht van de jonge Akense bouwmeester Johann Joseph Couven. Schlaun was in dezelfde periode ook betrokken bij de bouw van het klooster van Wittem.
De oude kerk werd in 1745 afgebroken, maar de officiële inwijding van de nieuwe Sint-Agathakerk vond pas plaats in 1770.
Architectuur en Bouwstijl
De Sint-Agathakerk is een eenbeukige, bakstenen barokkerk, gekenmerkt door de voor deze streek unieke stijl. Het gebouw is georiënteerd en bestaat uit een westtoren met een kenmerkende klokvormige torenspits, een schip van drie traveeën en een koor met één travee. De architectuur van Schlaun, beïnvloed door de Westfaalse barok, onderscheidt zich door de toepassing van ui-vormige torenspitsen en ovale vensters met hardstenen omlijstingen.
De bakstenen wanden zijn verfraaid met muurgeledingen die rechthoekige spaarvelden bevatten. Holle hoekrondingen zorgen voor vloeiende overgangen tussen de verschillende bouwdelen. De klokkenverdieping van de toren heeft afgeschuinde hoeken. Binnenin worden de kenmerken van het exterieur voortgezet, met spaarvelden die qua vorm aansluiten bij de ovale ramen. Tussen de vlakke muraal- en gordelbogen bevinden zich graatgewelven, en de triomfboog is hol geprofileerd.
Interieur en Kunstschatten
Het interieur van de Sint-Agathakerk herbergt diverse waardevolle kunstobjecten en meubilair:
- Hoofdaltaar: Met een schilderstuk van Christus in Gethsemane, vervaardigd door de kunstenaar Leemans. Het tabernakel en hoofdaltaar met Korintische zuilen dateren uit 1746 en zijn gemaakt in Aken.
- Zijaltaren: Twee zijaltaren, aan de linkerzijde gewijd aan de H. Agatha en aan de rechterzijde aan Maria, dateren eveneens uit dezelfde periode en zijn vervaardigd in Eupen.
- Preekstoel: Daterend uit de 18e eeuw (XVIIIb).
- Biechtstoelen: Uit 1752, afkomstig uit Maastricht.
- Koorbanken: Twee eikenhouten koorbanken dateren uit circa 1700 en zijn afkomstig uit de oude kerk. Ze worden aangeduid met de periodes XVIII A-XIX A.
- Orgel: Het orgel, met een Hoofdwerk en Positief, werd in 1843 gemaakt door de Gebr. Muller uit Reifferscheidt (Duitsland). De orgelgalerij en het front dateren uit de 19e eeuw (XIXb).
- Doopvont: Een stenen doopvont uit de 16e eeuw (XVI), wat een overblijfsel is van de oude kerk.
- Grafkruis: Een stenen grafkruis uit 1679.
- Beeldhouwwerk: Op de sokkels in het middenschip staan beelden van de H. Jozef, H. Sebastianus en H. Barbara. Verder is er een houten beeld van de H. Anna met het kind Maria en een beeld van de H.
Het doek "Christus in de hof van olijven" is gemaakt door de kunstenaar Leemans.
Restauraties en Uitbreidingen
In de jaren 1934-1935 onderging de kerk een ingrijpende restauratie en uitbreiding. Onder architectuur van Nic Ramakers, met medewerking van architect G., werden aan weerszijden van het koor twee lage zijruimten toegevoegd, gebouwd in de stijl van de bestaande kerk. Deze nieuwe delen, met lage nevenkapellen aan weerszijden van de oostelijke partij, dateren uit deze periode.
Tijdens deze restauratie werd de kerk ook voorzien van gebrandschilderde ramen van de hand van Joep Nicolas. Helaas vernielde een Duitse bom de meeste van deze ramen, met uitzondering van de ramen in de linker kapel. In 2001 werd een gebrandschilderd raam geplaatst in de rechterzijkapel, en in 2008 een raam bij de biechtstoel rechts, beide vervaardigd door Jo Havenith.
De lokale aannemer Schwanen was verantwoordelijk voor de verbouwing en restauratie van de gehele kerk.
Klokken en Torenuurwerk
De toren van de Sint-Agathakerk is voorzien van een klokkenstoel met een gelui dat bestaat uit een klok uit 1720, met een diameter van 81 cm, gegoten door J.T. van Hoei. Daarnaast zijn er twee moderne klokken. In 1772 nam het Sint-Pauluskapittel te Luik de kosten voor de toren en het herstel van een kleine, gebarsten klok voor zijn rekening.
Het mechanische torenuurwerk is van B. Eijsbouts en dateert van circa 1923.
Ligging en Omgeving
De kerk is gelegen in Eys, op een kruispunt van de wegen Simpelveld-Wittem en Trintelen-Eys. Het gebouw staat op een lage kerkheuvel, die via een muur van de stoep gescheiden is. Het bevindt zich in het oudste deel van het dorp, aan de voet van de Boerenberg, waar ooit het mottekasteel Eys stond.
De kerk ligt rechts van de Eyserbeek en ten zuidwesten van de locatie van de oorspronkelijke kerk.
tags: #kerkdiensten #eys #wittem