Drie jaar na de start van de coronapandemie blijkt dat de terugloop in kerkgang een blijvend effect heeft op christelijke gemeenschappen in Nederland. Uit onderzoek van het Nederlands Dagblad, waarbij ruim 750 vertegenwoordigers van lokale gemeenten en parochies betrokken waren, komt naar voren dat in drie van de vijf kerken op zondagochtend minder mensen aanwezig zijn dan voorheen. Deze trend raakt alle kerken, ongeacht hun theologische stroming, van vrijzinnig tot zeer orthodox. Met name de afname van kerkgangers in de leeftijdscategorie van dertigers wordt als significant ervaren.
Onderzoek naar kerkelijk gedrag na de pandemie
Het onderzoek, uitgevoerd door ND-journalist Wim Houtman en liturgiewetenschapper Hanna Rijken, omvatte reacties van betrokkenen uit 454 gemeenten en parochies uit de breedte van kerkelijk Nederland. De resultaten tonen aan dat 45 procent van de gemeenten op zondag minder bezoekers trekt dan vóór de coronacrisis, met een gemiddelde daling van 10 tot 25 procent. Dit wordt deels toegeschreven aan de mogelijkheid om diensten online via een livestream te volgen. Maar liefst vier op de vijf gemeenten zendt diensten via een livestream uit, waarbij twee derde hiervan in de coronatijd met deze praktijk is gestart.
Opvallend is dat in één op de zes gemeenten juist een toename van het aantal kerkgangers is waargenomen na de coronacrisis. Dit suggereert dat de impact van de pandemie op kerkgemeenschappen niet uniform is.
Veranderingen in kerkelijke rituelen en praktijken
De coronacrisis heeft ook geleid tot blijvende veranderingen in specifieke kerkelijke rituelen en praktijken. Met name rond het Heilig Avondmaal zijn de veranderingen significant. Vóór de pandemie werd in 60 procent van de gemeenten uit een gezamenlijke avondmaalsbeker gedronken, terwijl dit percentage nu is gedaald tot slechts 5 procent. Daarentegen is het gebruik van kleine, wegwerpbare bekertjes gestegen van 23 naar 82 procent. Wat betreft de Heilige Doop zijn er in 98 procent van de gemeenten geen blijvende veranderingen opgetreden.
Ook de manier van collecteren heeft in bijna de helft van de onderzochte gemeenten een transformatie ondergaan. Veel gemeenten maken nu gebruik van alternatieven zoals QR-codes voor de inzamelingsacties.
Impact op samenzang en geloofsbeleving
In bijna drie op de tien gemeenten hebben zich veranderingen voorgedaan met betrekking tot de samenzang. Sommige gemeenten hebben hun liedkeuze uitgebreid door tijdens de coronatijd gebruik te maken van YouTube-filmpjes van liederen die men normaal gesproken niet zou zingen. Hoewel sommige koren door de crisis zijn verdwenen, zijn er ook nieuwe koren en zanggroepjes opgericht die nog steeds actief zijn.
Er zijn meldingen dat het zingen in verschillende gemeenten als verbeterd wordt ervaren. Een organist uit de Oud Gereformeerde Gemeenten in Nederland merkte op dat de gemeente na het advies om niet meer te zingen, beter is gaan zingen. Adriaan Arkeraats, organist van een hervormde gemeente in Alblasserdam, constateerde dat de gemeente "in de maat, in cadans" is gaan zingen, mede doordat er tijdelijk slechts weinig mensen in de kerk mochten komen.
Theologische reflectie op de crisis
Onderzoeker Hanna Rijken benadrukt dat de gevolgen van de coronacrisis om theologische reflectie vragen. Vragen over het belang van fysiek kerkbezoek, de betekenis van hygiënische overwegingen bij het avondmaal en de collecte, en de rol van technologie ter ondersteuning van levende zang, worden opgeworpen.
Kerkgang en de verspreiding van COVID-19
Onderzoek van religiewetenschappers van de Radboud Universiteit, gepubliceerd in het wetenschappelijke tijdschrift Religions, suggereert een verband tussen kerkgang en de verspreiding van COVID-19, met name tijdens de eerste golf. In gebieden met veel kerkgangers of kerkleden waren er meer COVID-19-gerelateerde ziekenhuisopnamen.
Vooral in de Bible Belt in Nederland droegen volle kerken vlak voor de lockdown bij aan een hardere impact van corona in deze regio. Gemeenten als Nunspeet, Zwartwaterland en Tholen kenden in de periode van de eerste golf ruim 150 ziekenhuisopnamen van COVID-19-patiënten per 100.000 inwoners, aanzienlijk meer dan het landelijk gemiddelde van 70.
Ook in het zuiden van Nederland speelde kerkgang een rol bij de virusverspreiding, maar hierbij was ook het lidmaatschap van een kerk, zelfs zonder regelmatige bezoek, van grotere invloed. Onderzoekers wijzen op mogelijke verklaringen zoals het katholieke carnaval in februari en de mogelijkheid dat de katholieke cultuur leidt tot sterkere sociale contacten. Religie had in deze gevallen zowel direct (kerkbezoek) als indirect (volksfeest) invloed op de verspreiding van het virus. De onderzoekers adviseren epidemiologen om de effecten van religie mee te nemen in hun berekeningen.
Kerken als bron van hoop en veerkracht
Ondanks de uitdagingen heeft de coronacrisis ook de veerkracht en het belang van kerken als sociale en maatschappelijke entiteit benadrukt. Kerken hebben zich ingezet om eenzaamheid te bestrijden, mentale ondersteuning te bieden en hulp te verlenen aan kwetsbare groepen. In ontwikkelingslanden hebben lokale kerken bijgedragen aan de weerbaarheid van gemeenschappen tegen de crisis, door onder meer het weerleggen van misinformatie over vaccins en het bieden van toegang tot noodhulp.
Tearfund, een organisatie die al meer dan vijftig jaar samenwerkt met lokale kerken in arme regio's, benadrukt de effectiviteit van kerken in het teweegbrengen van verandering. Kerken kennen de behoeften van hun gemeenschappen en kunnen snel vrijwilligers mobiliseren, wat cruciaal bleek bij de reactie op de coronapandemie.
Het bestrijden van eenzaamheid onder ouderen tijdens de COVID-19-lockdowns
De pandemie heeft ook wereldwijde ongelijkheid blootgelegd, met name wat betreft de toegang tot vaccins. Lokale kerken hebben zich ingezet om deze ongelijkheid aan te kaarten en te lobbyen voor een eerlijke verdeling van vaccins. In Nederland wordt gepleit voor meer eenheid binnen de kerk, waarbij online diensten en gebedsbijeenkomsten de verbinding blijven waarborgen.
De crisis dwingt tot nadenken over systemen en de diepgewortelde ongelijkheid wereldwijd. De kerk blijft haar boodschap van hoop en liefde delen, en de verwachting is dat toekomstige fysieke ontmoetingen en gezamenlijke vieringen, zoals het avondmaal, nog krachtiger zullen zijn. De oproep is om moed te houden, door te zetten, licht te blijven schijnen en lief te blijven hebben, met het geloof dat God aanwezig is.
tags: #kerkdiensten #ger #gem #corona