Kerkverlating: Oorzaken en Gevolgen binnen Gereformeerde Gemeenten

Ontkerkelijking, het verschijnsel van afnemende kerkparticipatie en lidmaatschap, is een actueel thema dat ook gereformeerde gemeenten treft. De daling in kerkbezoek en ledentallen is een trend die zich in de loop der jaren heeft verdiept, met name sinds de jaren zestig van de vorige eeuw. Deze periode kenmerkte zich door ingrijpende maatschappelijke veranderingen, zoals de opkomst van televisie, de seksuele revolutie, de gezagsrevolutie en toenemende individualisering. Mensen begonnen te twijfelen aan traditionele zekerheden en gingen hun geloof op een persoonlijke manier vormgeven, wat leidde tot snel leeglopende kerken.

Het CBS heeft de categorie "Gereformeerden" nooit goed gespecificeerd, waardoor het lastig is om exacte cijfers te geven. Desondanks blijkt uit diverse onderzoeken dat de ontkerkelijking binnen verschillende kerkgenootschappen verschillend verloopt. De Rooms-Katholieke Kerk (RKK) ervaart de snelste daling, maar ook andere kerkgenootschappen kampen met teruglopende ledentallen.

Het ledental van de Protestantse Kerk in Nederland (PKN) is tussen 2014 en 2024 met bijna een derde afgenomen. Ook verscheidene andere protestantse kerken zien het ledental al jaren afnemen. Zo verloren de Christelijke Gereformeerde Kerken in 2023 1434 leden, de grootste afname in tien jaar tijd. De Nederlandse Gereformeerde Kerken verloren in 2023 4671 leden. De Gereformeerde Gemeenten in Nederland zagen hun ledental in 2023 met 266 leden dalen.

Oorzaken van Kerkverlating

De oorzaken van kerkverlating zijn divers en complex, en worden beïnvloed door zowel maatschappelijke als kerkelijke factoren. Een van de belangrijkste maatschappelijke ontwikkelingen is de postmoderne tijdgeest, die gepaard gaat met meer twijfel over het bestaan van God, zeker onder jongeren die opgroeien in contact met niet-kerkelijke leeftijdsgenoten.

Daarnaast spelen factoren binnen de kerk zelf een rol. Kerken die niet langer de kern van het Evangelie preken, zien sneller hun ledental afnemen. Ook de secularisatie, het afnemen van religiositeit in de samenleving, draagt bij aan kerkverlating. Religie verdwijnt uit openbare ruimtes en wordt verbannen naar privésferen. Waar vroeger veel aspecten van het leven werden geregeld en gereguleerd door de kerk, is dat na de periode van ontzuiling niet meer het geval. Religie is nu een van de opties, naast vele andere.

Onderzoek van het Praktijkcentrum naar stille kerkverlating binnen de Gereformeerde Kerken (vrijgemaakt) wijst op een aantal belangrijke aandachtspunten:

• Niet meer thuis voelen: Dit is de belangrijkste reden voor kerkverlating na een lang proces van verwijdering. Dit kan komen doordat men afwijkende levenskeuzes maakt, als gezin aan de zijlijn staat, of juist teleurgesteld raakt in de kerk door te langzame veranderingen, eenzaamheid in enthousiasme, of het niet gegund krijgen van echte verantwoordelijkheid. Oudere kerkverlaters herkennen het kerk-zijn van vroeger niet meer en voelen zich geen deel meer van de groep waarin ze zijn opgegroeid.
• Begrip lidmaatschap: Vaak zijn vrijgemaakten kerklid vanaf hun jeugd. Beslissingen die ouders voor hun kinderen nemen, zoals de keuze voor een kerk, kunnen leiden tot heroverweging van het kerklidmaatschap bij belangrijke levensfasen.
• Thuisgevoel en ruimte: Zodra mensen buiten de kaders denken of uit de pas lopen, ervaren ze weinig ruimte in de kerk. Het erbij horen, gezien worden en ruimte krijgen voor de eigen mening is cruciaal voor het creëren van een thuisgevoel.
• Beleving van de kerkdienst: De vorm van de kerkdienst is doorgaans geen directe reden voor kerkverlating, maar kan in combinatie met andere factoren een rol spelen.

Gevolgen van Kerkverlating

Kerkverlating heeft niet alleen gevolgen voor de individuele kerkgenootschappen, maar ook voor de betrokkenen zelf en hun families. De veranderende maatschappelijke context, waarin autoriteit en waarheid niet meer vanzelfsprekend zijn en individualisme toeneemt, draagt bij aan de daling van ledentallen. Mensen maken deel uit van diverse netwerken en de kerk is niet altijd meer het primaire netwerk.

Voor ouders van kerkverlaters kan dit een bron van zorg en verdriet zijn. Het gevoel van falen in hun ouderrol, het verlies van de gemeenschap en de angst dat hun kind ook God verlaat, zijn veelvoorkomende emoties. Sommige ouders rationaliseren, verdragen of willen niet nadenken over de gevolgen, uit angst voor de last die dit met zich meebrengt.

De ervaringen van kerkverlaters zijn divers en vaak pijnlijk. Ze uiten gevoelens van:

• Miskenning en onbegrip: Beschuldigingen, verwijten, veroordeling, het gevoel niet begrepen te worden, en het opleggen van geloofsvoorstellingen.
• Uitsluiting en eenzaamheid: Het gevoel buitengesloten te worden, genegeerd te worden, en het verlies van sociale contacten en vriendschappen die verbonden waren aan de kerk.
• Gebrek aan ruimte en authenticiteit: Het niet kunnen zijn wie men is, het gebrek aan ruimte voor eigen initiatieven, twijfels en persoonlijke geloofsbeleving.
• Vervreemding van het geloof: Sommigen blijven geloven buiten de kerk, terwijl anderen op den duur ook God kunnen verlaten.

Perspectieven en Aanbevelingen

Ondanks de uitdagingen zijn er ook perspectieven geschetst om de ontwikkelingen rondom kerkverlating tegen te gaan. Het is van belang om:

• De gemeente te kennen: Het in kaart brengen van de ontwikkeling van ledentallen en te verwachten ontwikkelingen.
• Elkaar te steunen: Werknemers in de kerk, met name in krimpende gemeenten, moeten steun zoeken bij elkaar en ruimte bieden voor verdriet en frustratie.
• Zorg voor de ziel: Pastorale presentie, zorg en aandacht zijn van groot belang, zeker in moeilijke levensfasen.
• Een klimaat van verscheidenheid te creëren: Kerken moeten ruimte bieden aan diversiteit en niet streven naar uniforme opvattingen.
• De kerk in context te plaatsen: Erkennen dat geloof en religie ook in de privésfeer beleefd kunnen worden en aansluiten bij de huidige maatschappelijke context.

Er wordt ook gesuggereerd om nieuwe vormen van kerk-zijn te verkennen, zoals gemeenten met een plaatsaanduiding in hun naam (bijvoorbeeld CGK038), om zo verbondenheid en diversiteit te combineren. De vraag "Mag ik anders zijn? Mag een gemeente dat zijn?" staat centraal.

Het is cruciaal om niet alleen te kijken naar de kerkverlaters, maar ook naar degenen die lid blijven en wat hen motiveert om te blijven. Een open gesprek over geloof, twijfel en de rol van de kerk in de samenleving is essentieel om de band tussen kerk en gemeenteleden te versterken en verdere kerkverlating te voorkomen.

tags: #kerkverlating #gereformeerde #gemeenten