Luther en het Gereformeerd Protestantisme

Het gereformeerd protestantisme is een belangrijke stroming binnen het protestantse christendom, die zijn oorsprong vindt in de zogenaamde 'Zwitserse reformatie'. Deze beweging kwam in 1519 op gang met het optreden van Huldrych Zwingli in Zürich.

De gereformeerde traditie wordt vaak geassocieerd met het calvinisme, naar Johannes Calvijn. Calvijn was een invloedrijke hervormer in Genève die vanuit deze stad een significante stempel drukte op de ontwikkeling van deze stroming. De term 'gereformeerd' zelf verwijst naar de afkomst uit de Reformatie, wat letterlijk 'hervorming' betekent. Dit kan echter verwarrend zijn, aangezien er naast het gereformeerd protestantisme ook andere stromingen uit de Reformatie voortkwamen.

De precieze definities en grenzen van het gereformeerd protestantisme zijn onderwerp van voortdurend debat onder wetenschappers. De historische wortels van het gereformeerd christendom liggen in de Reformatie, met name met het werk van Huldrych Zwingli in Zürich, Zwitserland. Na het mislukte Marburgse Colloquium in 1529, waar de volgelingen van Zwingli en die van Maarten Luther geen overeenstemming konden bereiken over de aard van Christus' tegenwoordigheid in het Avondmaal, werden gereformeerde protestanten gedefinieerd door hun onderscheid met de lutheranen.

Historische Ontwikkelingen in Nederland

In Nederland kende het gereformeerd protestantisme een rijke en complexe geschiedenis. In 1571 werd in Emden de Synode van Emden gehouden, wat leidde tot de oprichting van de Nederduitse Gereformeerde Kerk. Tijdens de Tachtigjarige Oorlog werd deze kerk de publieke kerk van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden.

In de Zuidelijke Nederlanden, die niet onder het gezag van de Republiek vielen, werden aanhangers van het gereformeerd protestantisme streng vervolgd. Dit resulteerde in een aanzienlijke vluchtelingenstroom naar het Noorden. De Franstalige vluchtelingen stichtten hun eigen Waalse kerken. In 1816 fuseerden de Nederduitse Gereformeerde Kerk en de Waalse Kerken tot de Nederlandse Hervormde Kerk.

Gedurende de tweede helft van de negentiende eeuw werden de verschillen in opvattingen over kerkelijke leer binnen de Nederlandse Hervormde Kerk steeds duidelijker, met een groeiende kloof tussen vrijzinnigen en rechtzinnigen. Na de afscheiding van het meest conservatieve deel in 1944, bekend als de Vrijmaking, ondergingen de Gereformeerde Kerken in de jaren zestig en zeventig modernisering onder invloed van maatschappelijke veranderingen.

De ontzuiling en de roep om oecumene leidden tot toenadering en samenwerking tussen de Nederlandse Hervormde Kerk en de Gereformeerde Kerken in Nederland, de twee grootste gereformeerd-protestantse kerkgenootschappen. Dit Samen op Weg-proces, hoewel moeizaam, resulteerde uiteindelijk in de fusie met de Evangelisch-Lutherse Kerk tot de Protestantse Kerk in Nederland (PKN) in 2004. De PKN is sindsdien het grootste gereformeerd-protestantse kerkgenootschap in Nederland, hoewel er binnen de kerk nog steeds aanzienlijke verschillen in opvattingen bestaan.

Gereformeerd Protestantisme Internationaal

België

In België vormt het protestantisme een minderheidsstroming binnen het christendom, met het rooms-katholicisme als dominante religie. Desondanks bestaat er een kleine gemeenschap van gereformeerden, grotendeels beïnvloed door de ontwikkelingen in Nederland, met name tijdens de periode dat België deel uitmaakte van het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden.

De Verenigde Protestantse Kerk in België (VPKB) telt een diversiteit aan gemeenten, waaronder Franstalige, Nederlandstalige, Duitstalige en internationale gemeenten. Naast de VPKB bestaat er ook een apart Gereformeerd Overleg Vlaanderen, dat orthodoxe, evangelische en bevindelijk-gereformeerde kerken verenigt, vaak gevormd door invloeden uit Nederland en de Verenigde Staten.

In de Vlaamse Ardennen, rond Oudenaarde, bestonden sinds de Reformatie calvinistische kerken van de zogenaamde Bosgeuzen. Van deze oorspronkelijke groep is de Protestantse Kerk Horebeke in Korsele de enige die nog steeds bestaat.

Duitsland

Het protestantisme in Duitsland wordt sinds de Reformatie voornamelijk gedomineerd door het lutheranisme, met evangelisch-reformierte gemeenschappen als regionale minderheden. De Duitse gereformeerden zijn voornamelijk beïnvloed door Huldrych Zwingli en Heinrich Bullinger. Een opvallend aspect is de nauwe samenwerking van een groot deel van de gereformeerden met de lutheranen binnen de Evangelische Kerk in Duitsland (EKD). Deze samenwerking werd mede gestimuleerd door de Pruisische vorsten, die zelf calvinistisch waren, terwijl de meerderheid van de Pruisische bevolking luthers was.

Binnen de EKD bestaan zowel aparte lutherse en gereformeerde kerkgenootschappen als gezamenlijke Landeskirchen. Hoewel er op gemeenteniveau ook samenwerking plaatsvindt, zijn er duidelijke verschillen tussen calvinisten en lutheranen. Gereformeerden hebben over het algemeen meer afstand tot de overheid dan lutheranen, die zich vaker nauw verbonden voelen met het gezag.

Van de ongeveer 25 miljoen protestanten in Duitsland is circa 2 miljoen gereformeerd. Zij zijn verenigd in de Reformierter Bund. Naast de gereformeerde genootschappen binnen de EKD behoort ook de Evangelisch-altreformierte Kirche in Niedersachsen (EAK) tot deze groep. De EAK heeft een geassocieerd lidmaatschap met de Protestantse Kerk in Nederland en stuurt afgevaardigden naar de Generale Synode van de PKN.

Frankrijk

Door het werk van Calvijn bekeerden veel Fransen zich in de 16e en 17e eeuw tot het calvinisme, maar de Franse koningen onderdrukten deze hugenoten streng. Vele calvinisten moesten vluchten naar Zwitserland, Nederland, Amerika, Zuid-Afrika en Duitsland. Pas in de republikeinse periode, in 1848, ontstond er voorzichtig weer een gereformeerde kerk in Frankrijk zelf, met een extra impuls na WOI door de terugkeer van Elzas-Lotharingen bij Frankrijk, waar een aanzienlijke protestantse minderheid woont.

Hongarije

De Hongaarse Gereformeerde Kerk is de enige nationale calvinistische kerk die zonder afsplitsingen tot op heden heeft overleefd. Bij de volkstelling van 2001 gaven ruim 1,6 miljoen Hongaren (16% van de bevolking) aan lid te zijn van de Gereformeerde Kerk. In Transsylvanië (Roemenië) identificeerden zich nog eens 700.000 mensen als gereformeerd. Nagenoeg alle Roemeense calvinisten zijn etnische Hongaren. In het zuiden van Slowakije wonen circa 110.000 etnisch Hongaarse gereformeerden.

Schotland

Schotland, samen met Nederland en Zwitserland, behoort tot de weinige landen ter wereld die ooit een gereformeerde meerderheid kenden. De Schotse Geloofsbelijdenis is het equivalent van de Nederlandse Geloofsbelijdenis. De Kerk van Schotland, ook wel de 'Kirk' genoemd, kent echter een teruglopend ledenaantal. De kerk bouwt grotendeels voort op het werk van John Knox. Een belangrijke gebeurtenis was de Disruption in 1843, die leidde tot de oprichting van de Vrije Kerk van Schotland. In 1929 keerde een groot deel van de afgescheidenen terug naar de Kirk. De Schotse landskerk telt ongeveer 500.000 leden, wat overeenkomt met 9% van de Schotse bevolking.

Zwitserland

De Zwitserse Gereformeerde Kerken zijn ontstaan onder invloed van het werk van Huldrych Zwingli en Heinrich Bullinger in het Duitstalige gebied, en Willem Marel en Johannes Calvijn in het Franstalige gebied. Calvijn en Bullinger verenigden in 1549 in Zürich hun krachten in de Tweede Helvetische Confessie. Elk kanton heeft zijn eigen kerk, met de Duitstalige kantonkerken meer beïnvloed door Zwingli en Bullinger, en de Franstalige kantonkerken meer door Calvijn.

Bij de volkstelling van 2000 bekende 2,4 miljoen Zwitsers zich tot een van de evangelisch-reformierte kerken, wat 33% van de totale bevolking vertegenwoordigt. Traditioneel kende Zwitserland een gereformeerde meerderheid van bijna 60%. Door immigratie van overwegend katholieke buitenlanders keerden de verhoudingen zich tussen 1945 en 1970 om, waarbij het aandeel gereformeerden daalde tot 46% tegenover 50% katholieken. Sindsdien hebben beide groepen aanhang verloren door ontkerkelijking en verdere groei van de buitenlandse bevolking.

Zuid-Afrika

In Zuid-Afrika, waar de calvinistische kerken volledig voortkomen uit de Nederlandse traditie, overtreft het aantal gereformeerden (3,2 miljoen in 2001) zelfs dat van Nederland. De NG Kerk, NH Kerk en GKSA worden ook wel de 'Drie Susterkerke' genoemd. Oorspronkelijk vormden zij de overgrote meerderheid van de Afrikaanstaligen (91% in 1980), een percentage dat in 2001 was gedaald tot 51%.

Maarten Luther en Johannes Calvijn: Vergelijkende Aspecten

Maarten Luther (1483-1546) en Johannes Calvijn (1509-1564) waren beiden kerkhervormers met een sterke kritiek op de Katholieke Kerk. Ondanks deze gedeelde afkeer, verschilden hun concrete ideeën over de toekomstige kerkelijke organisatie aanzienlijk.

Maarten Luther

Maarten Luther werd geboren in het Heilige Roomse Rijk en volgde diverse opleidingen, waaronder rechten, alvorens monnik te worden in het Augustijnenklooster in Erfurt. Zijn interpretatie van de Bijbel botste met de toenmalige praktijken van de Katholieke Kerk, met name het aflaatsysteem, waarbij zonden konden worden 'afgekocht' met geld. Luther beschouwde dit als een schande en geloofde niet dat zonden op deze manier vergeven konden worden.

Hij uitte zijn kritiek in 95 stellingen, die de misstanden in de kerk en de strijdigheid met de Bijbel aan de kaak stelden. Hoewel er geen bewijs is dat Luther deze stellingen fysiek op de kerkdeur in Wittenberg spijkerde, werden ze wel verspreid via de boekdrukkunst, waardoor ze zich snel door Europa verspreidden. De kerk veroordeelde Luthers kritiek, en hij werd uit de kerkelijke gemeenschap gestoten. De keizer van het Duitse Rijk, Karel V, probeerde godsdiensteenheid te bewaren en vaardigde het Edict van Worms uit, waarmee Luther in de rijksban werd gedaan. Lokale vorsten boden hem echter bescherming, waardoor hij kon onderduiken en het Nieuwe Testament in het Duits kon vertalen.

Luther, beschreven als 'tussen God en duivel', ontwikkelde een vernieuwende theologie vanuit zijn hoogleraarschap in Wittenberg. Hij wilde hervormingen binnen de katholieke kerk doorvoeren en misstanden aanpakken, wat leidde tot conflicten met de paus. Met steun van politieke leiders ontstonden de eerste lutherse kerken. Luthers geschriften en vertalingen van de Bijbel verspreidden zich snel, en zijn boodschap van Gods verlossende genade, die niet verdiend hoeft te worden maar als geschenk wordt ontvangen, blijft relevant. Voor Luther was de vrijheid van een christenmens een vrijheid in dienstbaarheid aan de medemens.

Johannes Calvijn

Johannes Calvijn werd geboren in Frankrijk en studeerde theologie in Parijs, later rechten in Orléans. In Orléans kwam hij in aanraking met het humanisme en verdiepte zich in Bijbelse talen en Griekse literatuur, wat zijn interesse in 'ware godsverering' door Bijbelstudie aanwakkerde. Vanwege zijn steun aan de Reformatie moest hij uit Frankrijk vluchten en vestigde zich in Zwitserland.

In Genève richtte hij op zijn initiatief de Academie van Genève op, een opleidingsinstituut voor protestantse predikanten. Calvijn publiceerde onder andere de 'Institutio Christianae Religionis', een fundamenteel werk voor het gereformeerd protestantisme. Dit werk diende als handleiding voor Bijbellezen, spoorde aan tot vroomheid en had als doel de protestantse leer te verspreiden.

Verschillen tussen Calvinisme en Lutheranisme

Hoewel zowel het lutheranisme als het calvinisme vormen van protestants-christelijk geloof zijn, zijn er significante verschillen, voortkomend uit de uiteenlopende ideeën van Luther en Calvijn over geloof en kerk:

• Predestinatie: Calvijn geloofde in goddelijke voorbeschikking, waarbij God al voor iemands geboorte bepaalt of die persoon naar de hemel of de hel gaat. Luther deelde dit geloof in predestinatie niet.
• Organisatie van de kerk: Beide hervormers verwierpen het gezag van de paus. Luther pleitte voor leiderschap door bisschoppen, terwijl Calvijn een kerkenraad van 'de gelovige elite' (doctoren, pastores, ouderlingen) voorstelde.
• Relatie tussen vorst en volk: Luther stelde dat de vorst door God gekozen was en dat opstand tegen hem ongeoorloofd was. Calvijn daarentegen vond dat het volk in opstand mocht komen tegen een tirannieke vorst die de eer van God niet verdiende.

Het lutherse gedachtegoed bereikte de Nederlanden via de verbindingen tussen Wittenberg en Antwerpen, met name via de Augustijnenkloosters. Luthers geschriften circuleerden al vroeg in Antwerpen, en Nederlandse vertalingen van zijn werk werden spoedig na het verschijnen van zijn Septembertestament op de markt gebracht.

Luther schreef toegankelijke Duitse teksten over kernthema's als doop, avondmaal en de vrijheid van een christenmens. Centraal in zijn theologie staat de verlossende genade van God, zichtbaar in het kruis van Christus. Deze boodschap van genade, die niet verdiend hoeft te worden, blijft baanbrekend en biedt een tegengeluid in een individualistische wereld. De vrijheid van een christenmens was voor Luther een vrijheid in dienstbaarheid aan de medemens.

Lutherse gezangen overstijgen confessionele grenzen en zijn een centraal onderdeel van de confessionele identiteit van het Nederlandse lutheranisme. Als religieuze minderheid moesten lutheranen het in Nederland doen zonder bescherming van een lutherse overheid en tegenover een dominante gereformeerde traditie. De Nederlandse lutherse traditie is geïnspireerd door Luther en gevormd door de specifieke Nederlandse context.

tags: #luther #en #het #gereformeerd #protestantisme #exalto