Inleiding tot het Protestantisme
Het protestantisme is een van de drie grote stromingen binnen het christendom, naast het rooms-katholicisme en de oosters-orthodoxe kerken. Deze stroming ontstond in de zestiende eeuw als reactie op en kritiek op de praktijken en leerstellingen van de middeleeuwse Katholieke Kerk. De Reformatie, zoals deze hervormingspogingen werden genoemd, kenmerkte zich door een nadruk op de studie van de Bijbel, niet alleen door theologen maar ook door gewone gelovigen.
Navolgers van de hervormer Maarten Luther vestigden zich voornamelijk in Duitsland en Scandinavië, waar zij evangelisch-lutherse staats- of landskerken stichtten. In Nederland, Zwitserland, Frankrijk en Schotland ontstonden hervormde of gereformeerde kerken, vaak geïnspireerd door de hervormer Johannes Calvijn.
Kernprincipes van het Protestantisme
De concrete opvattingen binnen protestantse kerkgenootschappen verschillen aanzienlijk, wat mede samenhangt met het ontbreken van een centrale gezagsinstantie. Binnen het protestantisme geldt de Bijbel als de enige bron van gezag voor zowel geloof als leven, een principe dat bekend staat als Sola scriptura. De gelovigen interpreteren de Bijbel om te bepalen wat God van hen verwacht.
Een ander kenmerk is het belang van een authentiek en persoonlijk geloof in Jezus Christus als doorslaggevend voor de relatie met God, het principe van Sola fide. Dit geloof, en Gods genade (Sola gratia), zijn voldoende om genade te vinden.
Oorsprong van de naam 'Protestantisme'
Het woord 'protestantisme' is afgeleid van het Latijnse woord protestari, wat "publiekelijk verklaren" of "getuigen" betekent, en is verwant aan het woord 'protesteren'. De naam is specifiek te herleiden tot de Rijksdag van Spiers in 1529. Luthers-gezinde vorsten en steden dienden daar een bezwaarschrift (een Protestatio) in tegen de poging van keizer Karel V om de kerkhervorming terug te draaien.
Voorlopers van de Reformatie
Hoewel niet direct als voorlopers van de Reformatie te bestempelen, zijn er in de Middeleeuwen al verwante protestbewegingen te vinden. De ideeën van de Engelsman John Wycliffe, die in de 14e eeuw de eerste Engelse Bijbelvertaling begon en zich verzette tegen de macht en rijkdom van de Kerk, vertonen sterke gelijkenissen met de Reformatie van de 16e eeuw. Ook de Tsjechische hoogleraar Jan Hus wees aan het begin van de 15e eeuw op grote gebreken in de kerkorganisatie en verzette zich tegen het pauselijk gezag, met de gedachte dat de Kerk gezuiverd moest worden van on-bijbelse invloeden.
De Start van de Reformatie
Een belangrijke omwenteling vond plaats in 1517, toen Martin Luther, een Augustijner monnik en professor in Wittenberg, zijn 95 stellingen publiceerde over boete en aflaat. Hij keerde zich met name tegen de handel in aflaten, die de Rooms-Katholieke Kerk financierde, onder andere voor de bouw van de Sint-Pietersbasiliek in Rome.
Rond dezelfde tijd startte Zwingli een vergelijkbare beweging in Zwitserland. De ideeën van de hervormers verspreidden zich snel door Europa, mede dankzij de in de 15e eeuw uitgevonden boekdrukkunst, en vormden een belangrijke impuls voor de Reformatie.
De Rijksdagen van Spiers en het Cuius Regio, Eius Religio Principe
Op de Rijksdag van Spiers in 1526 werd besloten dat vorstendommen die de Reformatie hadden omarmd, rechtszekerheid zouden genieten en vrije keuze zouden hebben in de organisatie van de eredienst. Toen dit besluit op de Rijksdag van Spiers in 1529 werd teruggedraaid, protesteerden de lutherse deelnemers. Zij beriepen zich op het eerder toegekende recht om zelf de eredienst te mogen organiseren.
Keizer Karel V kon de opstandige vorsten niet dwingen tot gehoorzaamheid, wat leidde tot een feitelijke scheiding binnen de kerk. In de jaren 1540 resulteerden dit in de eerste godsdienstoorlogen. Uiteindelijk bepaalde de vorst van een gebied welke van de twee christelijke kerkvormen (rooms-katholiek of protestants) zijn onderdanen moesten aanhangen. Dit principe staat bekend als cuius regio, eius religio: "In wiens gebied men woont, diens godsdienst moet men belijden".
In Noord- en West-Europa domineerde het protestantisme, waarbij katholieken vaak tot tweederangsburgers werden gereduceerd. In Midden- en Zuid-Europa bleef het rooms-katholicisme dominant. Aangezien kerk en staat niet juridisch gescheiden waren, liepen godsdienstige en machtspolitieke kwesties altijd door elkaar.
Godsdienstoorlogen en Territoriale Afbakening
In de late 16e en vroege 17e eeuw woedde er in West- en Centraal-Europa een reeks oorlogen waarin de strijd tussen het rooms-katholicisme en diverse protestantse stromingen een belangrijke rol speelde. Bekende voorbeelden zijn de hugenotenoorlogen in Frankrijk en de Dertigjarige Oorlog in Duitsland.
De Godsdienstvrede van Augsburg in 1555 en de Vrede van Westfalen in 1648 leidden tot territoriale afbakeningen, waarbij Duitse vorsten hun onderdanen konden voorschrijven of zij luthers, calvinistisch of katholiek moesten zijn. In Frankrijk kende Hendrik IV in 1598 met het Edict van Nantes beperkte godsdienstvrijheid toe aan de hugenoten, een edict dat in 1685 door Lodewijk XIV werd herroepen.
Structurele en Leerstellige Verschillen
Gezagsstructuur
Binnen de meeste protestantse stromingen berust alle gezag bij de Bijbel (sola scriptura). De rooms-katholieke kerk daarentegen kent een hiërarchische structuur met priesters, bisschoppen en de paus (een episcopale structuur).
Verering
Binnen het katholicisme is er sprake van Maria- en heiligenverering. Dit uit zich ook in de kerkgebouwen: rooms-katholieke kerken zijn vaak versierd met beelden van heiligen, afbeeldingen van Bijbelse figuren en andere decoraties. Veel protestantse kerken kennen daarentegen geen beelden.
Verlossing en Sacramenten
Het protestantisme gelooft dat iemands zonden vergeven worden door het geloof in Jezus Christus (sola fide). De Rooms-Katholieke Kerk leert, in tegenstelling tot wat vaak gedacht wordt, dat iemands zonden enkel vergeven worden door het offer van Jezus Christus aan het kruis.
Binnen het protestantisme spreekt men over het heilig Avondmaal, terwijl binnen de Rooms-Katholieke Kerk de term Eucharistie wordt gebruikt. De opvattingen over het heilig avondmaal variëren per protestantse stroming, maar over het algemeen wordt Jezus' lijden voor de zonden herdacht.
Ambt en Taalgebruik
Bij een aantal protestantse kerkgenootschappen worden vrouwen toegelaten tot het ambt en kunnen zij dominee of priester worden (de specifieke term kan per stroming verschillen). Protestanten vieren de dienst altijd in de landstaal, terwijl katholieken dit pas na het Tweede Vaticaans Concilie ook gingen doen.
Diversiteit binnen het Protestantisme
Het protestantisme kent zelf een groot aantal verschillende substromingen. In tegenstelling tot de Rooms-Katholieke Kerk is er geen centraal gezag dat de leer van de protestantse kerkgenootschappen bepaalt. Dit heeft in het verleden geleid tot talrijke afscheidingen op landelijk en internationaal niveau.
Een recent voorbeeld is het ontstaan in 2004 van de Hersteld Hervormde Kerk en de Voortgezette Gereformeerde Kerken in Nederland. Deze kerken splitsten zich af van de Nederlandse Hervormde Kerk en de Gereformeerde Kerken in Nederland, toen deze kerkgenootschappen samen met de Evangelisch-Lutherse Kerk opgingen in de Protestantse Kerk in Nederland.
In de 16e eeuw waren er veel hervormingsbewegingen, waarvan vele een kort bestaan hadden. In 2004 fuseerde de Evangelisch-Lutherse Kerk met andere kerken tot de Protestantse Kerk in Nederland, het grootste protestantse kerkgenootschap in Nederland. Daarnaast bestaan er nog vele andere gereformeerde en protestantse kerken.
Protestantisme in België
In België vormen protestanten een minderheid, naar schatting 2 tot 3% van de bevolking. De Verenigde Protestantse Kerk in België (VPKB), ontstaan in 1978 uit een fusie van verschillende Belgische protestantse kerken, heeft ruim honderd plaatselijke gemeenten. Evenals in Nederland winnen evangelische kerken, Pinksterbewegingen en andere charismatische bewegingen terrein. Zij hebben zich grotendeels verenigd in de Federale Synode van Protestantse en Evangelische Kerken in België.
De VPKB en de Federale Synode vormen sinds 2003 samen de Administratieve Raad van de Protestants-Evangelische Eredienst (ARPEE), een administratieve vertegenwoordiging richting de Belgische staat.
Regionale Verschillen in Religiositeit in Nederland
Uit analyse van de religiositeit in Nederland blijkt dat Limburg het hoogste gemiddelde aandeel religieuzen kent, met ongeveer 7 op de 10 mensen die zich tot een religieuze of levensbeschouwelijke groepering rekenen. In het zuiden, midden en noorden van Limburg is de meerderheid rooms-katholiek (meer dan 60%).
In tegenstelling hiermee wonen er in Limburg relatief weinig protestanten (minder dan 3%). In andere gebieden, zoals Oost-Groningen, Agglomeratie Haarlem, Noord-Drenthe en Zaanstreek, is het aandeel religieuzen met minder dan 1 op de 3 aanzienlijk lager. Het aandeel moslims varieert van minder dan 1% in Noord-Friesland en Noord-Drenthe tot 9% in stedelijke gebieden zoals Groot-Amsterdam en Groot-Rijnmond.
Naast de variatie in het behoren tot een religieuze groep, zijn er ook grote verschillen in het aandeel dat regelmatig een religieuze dienst bijwoont. In gebieden met veel katholieken, zoals Noord-Brabant en Limburg, is het aandeel dat regelmatig naar een dienst gaat beperkt tot maximaal 14%. Dit duidt op een aanzienlijk aantal randkerkelijken, mensen die wel tot een religieuze groep behoren maar niet frequent kerkgangers zijn. Gebieden met een hoger aandeel protestanten kennen doorgaans minder randkerkelijken.