Het begrip midden-orthodoxie werd gebruikt voor een stroming binnen de voormalige Nederlandse Hervormde Kerk (NHK), die in 2004 is opgegaan in de Protestantse Kerk in Nederland (PKN). Het is een verzamelbegrip van een groep kerkleden die de grote middenmoot van de kerk vormde. Deze groep voelde zich niet verwant met specifieke stromingen zoals de Gereformeerde Bonders of de vrijzinnigen. Hun primaire identiteit was die van kerklid, en ze streefden naar het behoud van een hervormde nationale volkskerk. Het grootste deel van de midden-orthodoxie behoorde tot de ethische en confessionele modaliteiten binnen de NHK.
Theologische invloeden en introductie van het begrip
De achterliggende theologische invloeden op de midden-orthodoxie kwamen voornamelijk van de Zwitserse theoloog Karl Barth en diens dialectische theologie. Het begrip ‘midden-orthodoxie’ zelf is geïntroduceerd door theoloog Hendrikus Berkhof in zijn boek Crisis der midden-orthodoxie uit 1951.
Tegenwoordig vormt de midden-orthodoxe groepering in de PKN ongeveer 24 procent van het totaal aantal leden.
Historische context en geografische verdelingen
In de Nederlandse samenleving speelde godsdienstige identiteit een belangrijke rol, vaak verinnerlijkt en deel geworden van dagelijks gedrag. Katholieken waren in één kerkelijke organisatie verenigd, terwijl de protestantse kerken zich op verschillende manieren organiseerden. Geografisch gezien waren er duidelijke verdelingen:
- In het zuidwesten van Nederland trof men nauwelijks katholieken aan, terwijl de bevolking in andere gebieden juist vrijwel volledig katholiek was.
- De verdeling van protestantisme kende ook geografische patronen, bijvoorbeeld in de drie noordelijke provincies.
De aard van deze verdelingen verschilde. De concentratie van orthodoxe protestanten was doorgaans geringer dan die van katholieken. De Hervormde Kerk kende in de provincie Utrecht bijvoorbeeld een overwegend vrijzinnig karakter.
Organisatie en ontwikkeling van kerkelijke stromingen
De negentiende eeuw zag de vorming van landelijke gemeenschappen van gelijkgezinden binnen de kerk. Men maakte in principe door geboorte deel uit van een kerkelijke gemeenschap. De orthodoxe protestanten speelden een rol in het politieke en maatschappelijke leven, met name in de publieke sfeer.
Gedurende de Republiek der Verenigde Nederlanden werden de godsdienstige landschappen gevormd. Na de Franse tijd en de reorganisatie van de kerk in 1816 werd de Nederlandse Hervormde Kerk een gecentraliseerde organisatie. De organisatie van de publieke kerk in de Republiek kende classes, die organisatorische eenheden vormden van twintig tot vijfentwintig gemeenten rond een belangrijke stad.
De aard van het predikantschap onderging veranderingen. Beroepingsprocedures, het aannemen of afslaan van beroepen, en het wisselen van gemeenten evolueerden. De kwalificaties van de predikant werden van groter belang, mede door de opkomst van handboeken voor predikanten in de achttiende eeuw. De homogenisering van het predikantenkorps had drie aspecten, waarbij gemeentewisselingen over grote afstand plaatsvonden, wat leidde tot een homogener predikantenkorps.
De negentiende eeuw kenmerkte zich door de opkomst van moderne massapolitiek. De liberale politieke dominantie werd uitgedaagd door nieuwe partijen. Het ontstaan van het orthodoxe protestantisme als een kerkelijke partij, met name door Abraham Kuyper, was hierin een belangrijk element. De sociale plaats van het orthodoxe volksdeel, dat vooral door het gewone volk bewaard werd, werd een onderdeel van de ideologie die de verzuiling rechtvaardigde.
Polarisatie en de aard van confessioneel zijn
De tekst benadrukt dat het niet altijd mogelijk is om verschillende protestantse stromingen, zoals de remonstrantse twisten of de strijd tussen Coccejus en Voetius, met elkaar gelijk te stellen of te verbinden. Er is geen sprake van directe continuïteit of voortzetting van dezelfde conflicten. De aspecten van verschillende conflicten waren divers, variërend van politiek-militaire fronten tot theologische debatten.
In de negentiende eeuw ontstonden in Nederland, in tegenstelling tot de Republiek, organisatorische tegenstellingen die leidden tot polarisatie. Deze polarisatie manifesteerde zich met name in de jaren 1920 en 1980, en weerspiegelde verdeeldheid binnen de Hervormde Kerk.
Het begrip confessioneel wordt in de context van de kerkelijke discussie als volgt omschreven: confessioneel zijn betekent trouw zijn aan de belijdenis van de kerk, die overeenkomt met de Heilige Schrift. Een kerk die haar belijdenis in acht neemt, is in gezonde zin confessioneel. De tekst wijst op verwarring wanneer men wel ‘confessioneel’ wil zijn uit kerkelijkheid, maar de kern van het belijden niet volledig onderschrijft. Dit leidt tot het zichzelf tot partij maken in plaats van kerkelijk te zijn.
De Confessionele Vereniging streed voor de reorganisatie van de Hervormde Kerk met als doel binding aan de confessie, met name de Drie Formulieren van Eenheid. Na de Tweede Wereldoorlog kreeg de theologie van Karl Barth grote invloed, wat leidde tot de midden-orthodoxie, een samensmelting van de ethische en confessionele richting. Dit creëerde een spanningsveld voor confessionele gemeenten, die moesten kiezen tussen het behoud van de confessionele prediking (vaak bij de Gereformeerde Bond) of het omarmen van de midden-orthodoxie, waarbij de spanning tussen Wet en Evangelie soms verloren ging.
De midden-orthodoxie in de PKN
De midden-orthodoxe theologie wordt gekenmerkt door elementen uit de vooroorlogse ethische theologie en een bescheiden confessionalisme. Deze modaliteit was tot aan de opheffing van de NHK de meest invloedrijke. In tegenstelling tot georganiseerde groeperingen zoals de Confessionele Vereniging, de Gereformeerde Bond en de vrijzinnigen, streefde de midden-orthodoxie ernaar boven de partijen te staan.
De midden-orthodoxen waren belangrijke pleitbezorgers van de oecumene en de liturgische vernieuwing binnen de NHK. Zij vormden ook de drijvende kracht achter het Samen op Weg-proces, dat leidde tot de vorming van de Protestantse Kerk in Nederland in 2004. Met ongeveer 740.000 leden vormen de modern-gereformeerden, die als equivalent van de midden-orthodoxe modaliteit binnen de Nederlandse Hervormde Kerk worden gezien, de grootste modaliteit binnen de PKN.
Alle christelijke denominaties uitgelegd in 12 minuten.
De prediking binnen de midden-orthodoxie wordt gekenmerkt door een centrale plaats voor het evangelie. De ontdekkende functie van de wet, zoals die bij de Reformatie naar voren kwam, en de wet in het kader van dankbaarheid, komen minder aan bod. Hendrikus Berkhof beschreef dit als "genade zonder gericht, verlossing zonder dankbaarheid, vreugde zonder vrees, voorzienigheid zonder gebod." De invloed van Karl Barth voorkwam weliswaar dat veel theologen vrijzinnig werden, maar hield hen tegelijkertijd ergens in het midden, met een soms oppervlakkige prediking.
De midden-orthodoxie wordt beschouwd als een cruciale positie in de kerk, die de linker- en rechterflank bij elkaar kan houden. De term "midden-orthodoxie" zelf impliceert een positie tussen de meer vrijzinnige en de meer strikt orthodoxe stromingen binnen het protestantisme.
tags: #midden #orthodoxe #protestantse #kerk