Op 31 oktober 2017 werd wereldwijd stilgestaan bij de 500e verjaardag van de Reformatie, een gebeurtenis die begon met de publicatie van Maarten Luthers 95 stellingen. Deze stellingen, die misstanden binnen de Rooms-Katholieke Kerk aanklaagden, leidden tot een kerkscheuring en hebben sindsdien een diepgaande invloed gehad op de religieuze, culturele en politieke landschappen van Europa en daarbuiten.
De oorsprong van de Reformatie
Het beeld van Maarten Luther die op 31 oktober 1517 zijn stellingen aan de deur van de slotkerk in Wittenberg spijkerde, is iconisch. Hoewel de historische accuratesse van dit specifieke moment betwist wordt, is het onbetwist dat Luthers stellingen de aanzet gaven tot de Reformatie, de afscheiding van de Rooms-Katholieke Kerk. De belangrijkste aanleiding voor het optekenen van de 95 stellingen was de handel in aflaten, waarbij zonden konden worden vergeven tegen betaling. Dit werd door velen gezien als een oneigenlijke manier om geld te verdienen.
Luther ging echter dieper dan alleen de aflatenhandel. Hij betoogde dat genade uitsluitend van God komt en niet door menselijke werken of priesters kan worden "verdiend". Dit stond haaks op de toenmalige leer van de katholieke kerk, die stelde dat de kerk de genade beheerde die via de sacramenten werd uitgedeeld en door goede werken kon worden verdiend. Luthers ideeën benadrukten het directe geloof en de relatie van het individu met God, zonder de noodzaak van priesters als intermediairs.
Luther hoopte oorspronkelijk op een interne kerkhervorming, waarbij de katholieke kerk zich zou vernieuwen. Hij was niet de enige die kritiek had op de gang van zaken binnen de kerk; ook binnen de katholieke kerk zelf was er consensus over de noodzaak van hervormingen. Het bleek echter uiterst moeilijk om de kerk van binnenuit te hervormen vanwege het gebrek aan centrale controle over benoemingen en middelen.
De verspreiding van Luthers ideeën en de radicalisering van de Reformatie
Terwijl de katholieke kerk worstelde met Luthers aanklacht, verspreidden zijn ideeën zich razendsnel door Europa, mede dankzij de uitvinding van de drukpers. De publicatie van zijn werk in de volkstaal maakte het toegankelijk voor een breed publiek. Deze snelle verspreiding had echter ook een onvoorziene keerzijde: mensen begonnen Luthers geschriften zelf te interpreteren en hun eigen conclusies te trekken, wat leidde tot een radicalisering van de Reformatie.
Er ontstonden opstanden in steden en dorpen, waarbij mensen een kerkhervorming wilden afdwingen. Sommigen gingen zelfs zover dat ze zich verzetten tegen hun landheer of vorst, omdat bepaalde verplichtingen, zoals het betalen van belastingen of het verrichten van herendiensten, volgens hun interpretatie van de Bijbel niet langer "evangelisch" waren. Luther raakte hierdoor in conflict met zijn eigen beweging, omdat hij de steun van de elite nodig had om zijn hervormingsplannen te realiseren. Om de Reformatie in de hand te houden, publiceerde hij een pamflet waarin hij de opstanden veroordeelde en stelde dat het kerkelijk gezag, en niet het wereldlijke gezag van landheren of vorsten, verworpen moest worden.
Dit leidde tot een complex spanningsveld: enerzijds pleitte Luther voor gehoorzaamheid aan de landheer, anderzijds konden vorsten de ideeën van Luther juist aangrijpen om de macht van de kerk te beperken. Dit resulteerde in religieuze twisten en conflicten die het Heilige Roomse Rijk diep verdeelden.
De Reformatie en de vorming van Nederland
De Reformatie heeft een cruciale rol gespeeld in de vorming van Nederland. De religieuze verdeeldheid leidde tot spanningen met het Habsburgse gezag, met name onder Filips II, die de protestanten actief vervolgde. Dit verzet mondde uit in de Tachtigjarige Oorlog, waaruit uiteindelijk de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden voortkwam. Zonder de Reformatie zou Nederland, zoals we het kennen, waarschijnlijk niet hebben bestaan.
De jonge Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden onderscheidde zich door een uniek beleid van tolerantie. Het was een van de weinige plekken in Europa waar mensen niet gedwongen werden zich bij een specifiek kerkgenootschap aan te sluiten. Dit gedoogbeleid markeerde het begin van een lange traditie van religieuze diversiteit in Nederland, waarbij men leerde samenleven met mensen met fundamenteel andere overtuigingen.
De impact op taal en cultuur
De Reformatie had niet alleen religieuze en politieke, maar ook aanzienlijke culturele gevolgen. De vertaling van de Bijbel naar de volkstaal, zoals de Statenbijbel in Nederland, had een enorme invloed op de ontwikkeling van de taal. Uitdrukkingen en formuleringen uit de Statenbijbel zijn nog steeds diep verankerd in het dagelijks taalgebruik, vaak zonder dat men zich daar bewust van is.
Schrijver Tommy Wieringa illustreert dit met voorbeelden als "als een dief in de nacht", "een zondebok aanwijzen", "parels voor de zwijnen werpen" en "vrezen met grote vreze". Hij benadrukt dat de Statenbijbel, hoewel niet de Bijbel op zich, een grote invloed heeft gehad op de taal die hij gebruikt in zijn eigen werk.
Daarnaast bevorderde de Reformatie de geletterdheid. Luther vond het cruciaal dat mensen de Bijbel konden lezen, wat leidde tot een stimulering van onderwijs voor zowel jongens als meisjes, met name door protestantse overheden.
Oecumene en de viering van 500 jaar Reformatie
De viering van 500 jaar Reformatie was niet alleen een herdenking van het verleden, maar ook een moment om de huidige relatie tussen protestanten en katholieken te evalueren en vooruit te kijken. De Reformatie was een grote breuklijn, maar de afgelopen decennia zijn er veel toenaderingspogingen geweest en nieuwe initiatieven ontstaan.
Elsbeth Gruteke, predikant en EO-presentator, stelt dat de viering een gelegenheid is om elkaar diep in de ogen te kijken en te reflecteren op wat er gebeurd is, wat hen gescheiden heeft gehouden en hoe zij nu verder gaan. Ze merkt op dat protestanten en katholieken zich steeds meer realiseren dat zij beide kerken zijn in een steeds ongeloviger wordende samenleving en daarom samen verder moeten.
De verschillen tussen de kerken zijn tegenwoordig niet meer zo groot als voorheen. Veel protestanten en katholieken ervaren een gedeelde verantwoordelijkheid en zoeken naar manieren om samen te werken. Op plaatselijk niveau zijn er overleggen, er is de Raad van Kerken en er zijn talloze plekken waar mensen elkaar ontmoeten en samen activiteiten organiseren.
Tijdens speciale kerkdiensten, zoals die in de Domkerk in Utrecht, werden gezamenlijke verklaringen van protestanten en katholieken voorgelezen. Deze teksten nemen de aanwezigen mee door de geschiedenis, benoemen wat er verkeerd is gegaan en hoe de conflicten tussen katholieken en protestanten mensen hebben belemmerd om God en de kerk te vinden. Het kan gezien worden als een vorm van schuldbelijdenis, met een verlangen voor de toekomst van de kerk.
De oecumenische herdenking is gericht op het overwinnen van verdeeldheid en het herstel van eenheid. De Commissie voor Eenheid, die in 2013 het rapport "Van Conflict naar Gemeenschap" publiceerde, benadrukte het belang van het formuleren van de uitgangspunten voor de oecumenische herdenking. Dit rapport behandelt de inzet van Luther, de geschiedenis van de Reformatie, de katholieke reactie daarop en de resultaten van de oecumenische dialoog van de afgelopen vijftig jaar.
De ontmoeting tussen paus Franciscus en leiders van de Lutherse Wereldfederatie in Lund wordt gezien als een belangrijke stap in het overwinnen van het schisma dat 500 jaar geleden begon. De weg naar eenheid wordt als een "Kairos" beschouwd, een gunstige gelegenheid die katholieken en protestanten in dit herdenkingsjaar geboden wordt.
Luther en de Reformatie: over het ontstaan van het Protestantisme - Herman Selderhuis
Ondanks de vooruitgang wordt er ook geklaagd over het moeizame karakter van oecumenische samenwerking, vaak toegeschreven aan de terughoudende opstelling van kerkleiders. Echter, de leiders van de katholieke kerk en de lutherse wereldfederatie hebben met hun ontmoeting in Lund het voortouw genomen.
De viering van 500 jaar Reformatie, met de betrokkenheid van de katholieke kerk, wordt gezien als een belangrijke graadmeter voor de toekomst van de oecumene. De vraag of het mogelijk is om het schisma te overwinnen, staat centraal. De overeenstemming tussen lutheranen en katholieken over de rechtvaardigingsleer in 1999 heeft al een grote stap gezet richting het herstel van kerkgemeenschap.
Hoewel er soms kritiek is op het feestelijk herdenken van de Reformatie, benadrukt professor Judith Pollmann dat het belangrijk is om te gedenken en dat er voor kerken in deze traditie inderdaad iets te vieren valt. Ze merkt op dat de historische gebeurtenissen, ondanks het vergoten bloed, hebben geleid tot een noodoplossing voor verdeeldheid: tolerantie.