De Geschiedenis van de Gereformeerde Kerk in Dommelen en Omgeving

De geschiedenis van de gereformeerde kerk is verweven met de ontwikkeling van gemeenschappen en families, waarbij migratie, geloofsovertuigingen en maatschappelijke veranderingen een belangrijke rol speelden. Dit overzicht belicht de geschiedenis van de gereformeerde kerk in Dommelen en de omliggende regio, met specifieke aandacht voor de evangelisatieactiviteiten en de rol van predikanten.

Familiegeschiedenis en Geloofsovertuiging

De familie Van Dommelen, met wortels die teruggaan tot Son in de Meijerij van Den Bosch, toont een interessante evolutie in geloof. De oudst bekende voorvader, Henrik Janze van Dommele, trouwde in 1695 in de gereformeerde kerk van Ameide met Merrigje Ariens van Venneloo. Bij zijn huwelijksinschrijving werd aangetekend dat Henrik 'paaps' (rooms-katholiek) was. Er werd afgesproken dat zijn vrouw gereformeerd zou blijven en dat hun kinderen gereformeerd gedoopt zouden worden. Henrik zelf kon op dat moment nog niet besluiten zich met de gereformeerde godsdienst te conformeren.

De doopinschrijving van Anna, het eerste kind van Hendrik van Dommelen en Annigje Brunt, dateert uit 1765 in Zegveld. Zijn kleinzoon, Hendrik van Dommele (Ameide 1741-), trouwde in 1764 in Linschoten met Annigje Brunt (Rietveld 1729-). Dit echtpaar liet tussen 1765 en 1772 kinderen dopen in Zegveld. Hendrik van Dommele wordt beschouwd als de 'stamvader' van veel Van Dommelens in Woerden en omgeving.

Een latere generatie, Leendert van Dommelen (Zegveld 1917 - Woerden 1978), vestigde zich in 1952 vanuit Amsterdam te Woerden. Hij was kaashandelaar, voorzitter van de Vereniging van Kaashandelaren in Woerden en wethouder van Woerden tussen 1957 en 1966. Hij was de zoon van Leendert van Dommelen (Zegveld 1884 - Bodegraven 1972), veehouder en varkenshandelaar, en Neeltje Samsom (Vinkeveen 1886 - Bodegraven 1977). Leendert van Dommelen trouwde in 1938 in Vinkeveen met Anna Maria Jacoba Bison (Vinkeveen 1912 - Woerden 2002), dochter van Sander Bison en Metje Fokker.

De Geschiedenis van de Sint-Martinuskerk in Dommelen

Het dorp Dommelen kent een lange kerkelijke geschiedenis. Tot 1444 maakte Dommelen deel uit van de Petrusparochie in Bergeijk, waarna Westerhoven de moederparochie werd. Het dorp had destijds een rector en een eigen gotische kapel, gebouwd tussen 1440 en 1460 op de Kerkakkers, ten noordwesten van de huidige kerk. In 1565 werd Dommelen een zelfstandige parochie, gewijd aan de Heilige Martinus.

De middeleeuwse kerk ging in 1648 over naar de protestanten. De katholieken konden gebruikmaken van de kloosterkapel van Agnetendal. Pas in 1798 kregen zij hun, sterk verwaarloosde, kerk weer terug, die in 1821 hersteld kon worden voor gebruik. In 1879 werd besloten een nieuwe kerk te bouwen op een andere locatie. Ondanks weerstand van veel parochianen, die vonden dat de kerk niet zo dicht bij de grens met Valkenswaard moest komen, gaf de bisschop de pastoor gelijk. De nieuwe neogotische kerk werd ontworpen door H.J. van der Laan. De school kreeg later ook een nieuwe plaats dichtbij de kerk.

Evangelisatie en Kerkelijk Leven in Bellingwolde en Omgeving

Een aanzienlijk deel van de tekst beschrijft de evangelisatieactiviteiten van de Gereformeerde Kerk in Bellingwolde en Nieuwe Schans, met de betrokkenheid van verschillende predikanten.

Financiering en Benoeming van Predikanten

Het verzoek om een predikant te benoemen werd neergelegd bij de classis, die 800 gulden per jaar toezegde. De particuliere synode werd gevraagd 300 gulden bij te dragen uit de kas van de 'Deputaten voor de Evangelisatie'. Na enige discussie over de bron van deze steun, werd akkoord bereikt, waardoor de financiën geregeld waren.

De Dienst van Predikanten

• Kandidaat E. de Jong (1900-1983) nam in de zomer van 1927 het beroep aan en deed op 25 september 1927 intrede. Zijn rapporten aan de particuliere synode meldden dat 'te Bellingwolde en Nieuwe Schans het zaad des Evangelies geregeld wordt uitgestrooid, in Nieuwe Schans zelfs 'met veel vrucht'.' In mei 1931 nam hij afscheid om naar Pematang Siantar op Sumatra te gaan.
• Kandidaat D.K. Wielenga J.D.zn. (1905-1983) werd op 7 februari 1932 aan beide kerken verbonden. Van hem zijn meer verslagen bekend, omdat de synode hem verzocht jaarlijks een verslag van zijn werkzaamheden op te sturen. Hij hield bijbellezingen in het gehucht De Lethe en verspreidde lectuur, zoals 'Paasboodschappen' en 'Kerstboodschappen'.
• Ds. T. Lopers (1905-1979) werd op 4 juni 1939 bevestigd als predikant van Bellingwolde en Nieuwe Schans. In de vacante periode daarvoor was de evangelisatie-arbeid voortgezet, met nadruk op het werk in De Lethe.
• Ds. J.A.I. Záborszky (1894-1972) werd op 1 augustus 1950 aan beide kerken verbonden. In De Lethe werd een eigen vergaderruimte nagestreefd, maar dit bleek niet mogelijk wegens gebrek aan grond. In 1952 werd een 'tentcampagne' gehouden in samenwerking met andere orthodoxe gezindten.
• Ds. T. Holwerda (1898-1985) deed op 27 mei 1956 intrede in Bellingwolde. Na de zomer van 1957 werd een zondagsschool gestart, maar deze werd in 1962-1963 opgeheven wegens te weinig buitenkerkelijke kinderen. Het werk werd geconcentreerd in De Lethe.
• Ds. J. Sap (1932-2007) deed op 3 juni 1973 intrede als predikant van Bellingwolde en als evangelisatiepredikant voor de classis Winschoten.
• Ds. W. van Dommelen (*1946) trad op 27 mei 1979 aan als predikant voor de pastorale arbeid in Bellingwolde en voor de 'evangelisatiearbeid in Oost-Groningen'.
• Ds. A. Nicolai (*1957) was van november 1996 tot oktober 2001 verbonden aan de Gereformeerde Kerk van Bellingwolde.
• Ds. H. Veltman (*1946) was van december 2002 tot april 2008 predikant en werd als eerste door beide kerkenraden gezamenlijk benoemd.

Evangelisatiewerkzaamheden

De evangelisatieactiviteiten omvatten onder meer:

• Zondagsscholen: Vooral in het gehucht De Lethe, vaak geleid door onderwijzers van de christelijke school.
• Bijbellezingen: Korte toespraken waarin bijbelgedeelten werden uitgelegd.
• Lectuurverspreiding: Gedrukte 'Paas- en Kerstboodschappen', evangelisatiebladen zoals de 'Elisabethbode', en scheurkalenders.
• Huisbezoeken: Om de gelezen lectuur te bespreken en gesprekken over het geloof aan te knopen.
• Catechisatie: Voorbereiding van jeugdigen op het kerkelijk leven.
• Straatprediking en interkerkelijke samenkomsten.
• Jeugdverenigingen: Clubs voor meisjes en jongens, soms met buitenkerkelijke deelname.

Er was discussie over de effectiviteit van het evangelisatiewerk. De provinciale Deputaten voor Evangelisatie vroegen zich in 1936 af of er wel genoeg aan het eigenlijke evangelisatiewerk voor buitenkerkelijken werd gedaan. Predikant Ds. Wielenga gaf aan dat het geestelijk leven en kerkelijk besef van veel gemeenteleden laag stonden, waardoor hij zijn krachten voornamelijk moest wijden aan de eigen gemeenteleden. Dit leidde tot de conclusie dat het gewone werk in de gemeente in feite ook evangelisatiewerk was.

De Dommelsche Watermolen: Een Historisch Monument

De Dommelsche Watermolen is een belangrijk historisch monument in Dommelen. De molen, die op de monumentenlijst staat als onderslagmolen, wordt nog steeds gebruikt voor het malen van granen tot meel. De geschiedenis van de molen gaat terug tot de periode van Hertog Jan III van Brabant (1300-1355), die de molen in leen gaf aan Arnold van Dommelen en zijn opvolgers. In 1545 werd de molen genoemd in een ordonnantie van Keizer Karel V.

Molenaarsfamilies en Ontwikkelingen

Door de eeuwen heen werd de molen beheerd door verschillende families, waaronder de familie Van der Clusen en de familie Keunen. In 1860 kwam de molen in het bezit van Lambert Willems, die de molen kocht van Jan Keunen. Zijn dochter Alda trouwde in 1894 met W. Snieders, waarna de molen in het bezit kwam van de Dommelsche Bierbrouwerij.

Omstreeks die tijd was er veel bedrijvigheid op de molen. Naast de graanmolen was er ook een olieslagmolen, waar zaad werd verwerkt tot olie en veekoeken. Later werd er ook eikenschors tot run vermalen voor de leerlooiers.

Restauratie en Behoud

In 1900 werd de molen aan Ceel van den Eijnden verpacht. De molen raakte in 1940 ernstig beschadigd bij het opblazen van de oude brug, maar de schade werd spoedig hersteld. De familie Van den Eijnden maalt tot op de dag van vandaag het meel in de Dommelse Watermolen.

Na een overname in 1973 werd de molen eigendom van de Belgische brouwerij Stella Artois. Vanwege de vervallen staat en de noodzakelijke restauratie, besloot Stella Artois de molen in 1974 te verkopen aan de gemeente Valkenswaard voor het symbolische bedrag van één gulden, onder voorwaarde van restauratie ten behoeve van de bevolking.

De restauratie, gefaseerd en met subsidie van Monumentenzorg, vond plaats in 1976 en 1977. Op 13 augustus 1977 werd de watermolen officieel heropend tijdens een groot Dommels volksfeest. De oude olieslagmolen was op dat moment nog niet hersteld, maar er was hoop op herrijzing.

Dommelen: Een Karakteristiek Kerkdorp

Dommelen, gelegen in de Kempen in de provincie Noord-Brabant, heeft een rijke geschiedenis die teruggaat tot de 7e eeuw. Als onderdeel van de gemeente Valkenswaard, en voorheen een zelfstandige gemeente tot 1934, heeft Dommelen zich ontwikkeld van een agrarische nederzetting tot een bloeiende gemeenschap.

Het dorp ontleent zijn naam aan de rivier de Dommel. Het hart van Dommelen bestaat uit de samensmelting van verschillende gehuchten, waaronder De Berg, Het Hof, De Keersop, De Papenhoek, De Heij en De Groenstraat. De Sint-Martinuskerk, opgericht in de 15e eeuw, blijft een belangrijk historisch en identiteitsbaken.

De economische geschiedenis van Dommelen is nauw verbonden met de Dommelsche Bierbrouwerij, opgericht in de 19e eeuw, die uitgroeide tot een bekende naam in de Nederlandse bierwereld. Naast de brouwerij waren er ook klompenmakerijen en een wasblekerij en kaarsenmakerij.

In de moderne tijd heeft Dommelen een nieuw hoofdstuk geschreven met de uitbreiding van het dorp en de introductie van nieuwe generaties en culturen. De bezienswaardigheden, zoals de Sint-Martinuskerk, de Mariakapel in het Brouwersbos en de historische Dommelse Watermolen, getuigen van het rijke erfgoed en de innovatie van het dorp.

tags: #gereformeerde #kerk #dommelen