Het dorp Onstwedde, gelegen in de gemeente Stadskanaal in de provincie Groningen, kent een rijke geschiedenis die nauw verbonden is met zijn markante Nederlandse Hervormde kerk. Met een totale bevolking van 3.005 inwoners in 2023, waaronder diverse buurtschappen, vormt Onstwedde een belangrijk deel van de regio Westerwolde.
De Oorsprong van Onstwedde
De geschiedenis van Onstwedde wordt voor het eerst vermeld in het jaar 875 in documenten van het klooster Werden aan de Ruhr (Duitsland), waar het bekend stond als Uneswido. De uitgang 'wido' is later verbasterd tot 'wedde', wat net als 'wolde' bos betekent. Het eerste deel 'Une' hangt mogelijk samen met de persoonsnaam Uno/Onno. Vrijwel zeker werd Onstwedde in nog oudere tijden aangeduid als Westerwolde, de latere benaming voor de gehele Zuidoost-Groninger regio. Eeuwenlang was Westerwolde een streek die haast aan een eiland deed denken, omgeven door grote veengebieden. In de eerste decennia van de 20e eeuw werd het gebied ontsloten via een grootschalig kanalisatie- en ontginningsplan, waarbij Onstwedde in 1916 zelfs een haven kreeg aan een zijtak van het Mussel-Aa-kanaal.
Het dorp heeft een dubbele brink: de eerste ligt aan de zuidkant, nabij de eeuwenoude Nederlands Hervormde kerk, en draagt ook de naam Brink. Het gedeelte bij deze brink heette vroeger Loug. De tweede brink, De Woldbrink, bevindt zich bij de kruising van de Dorpsstraat met de Jabbingelaan en dat gedeelte van het dorp werd Het Wold genoemd.
De Juffertoren en de Kerk
Vanuit elke richting waar u Onstwedde nadert, is de opvallende Juffertoren zichtbaar. Deze toren is, tot aan de spits, volledig opgetrokken uit zogenaamde kloostermoppen die destijds in Onstwedde zelf werden gebakken. De klei hiervoor werd omstreeks de 12e/13e eeuw gewonnen op de Tichelberg, ten noordwest van Onstwedde. De 42 meter hoge Juffertoren is omgeven door tal van legenden en anekdotes.
De kerk, die aan de Juffertoren is gebouwd, stamt uit de 15e eeuw. Echter, recent onderzoek suggereert dat de kerk mogelijk gewijd was aan Jacobus de Meerdere, die voorkomt op meerdere pastoorszegels. In 1475 of 1476 is er eenmalig sprake van Sunte Nicolaus der hilgen patronen tho Unswede, een heilige die ook op het zegel van Westerwolde uit 1402 voorkomt. Mogelijk was er echter sprake van een verwisseling met Vlagtwedde.
Het kerspel van Onstwedde geldt als het oudste van Westerwolde. Een kerspel, ook wel kerkdorp genoemd, is de benaming voor een kerkgemeente of parochie. Eeuwenlang was Onstwedde niet alleen het oudste, maar ook het grootste van de vijf kerkdorpen in Westerwolde (Vlagtwedde, Sellingen, Vriescheloo, Wedde en Onstwedde), mede dankzij het grote aantal omliggende gehuchten.
Architectuur en Historische Details van de Hervormde Kerk
De huidige, gotische Nicolaaskerk van Onstwedde, gelegen in de gemeente Stadskanaal, werd rond 1500 gebouwd. De ruim 41 meter hoge Juffertoren is echter aanzienlijk ouder, daterend uit het midden van de 14e eeuw, wat betekent dat deze anderhalve eeuw ouder is dan de kerk zelf. De toren, met muren die plaatselijk tot twee meter dik zijn, heeft een gemetselde spits en stond oorspronkelijk los van de kerk. De huidige kerk werd pas zo'n anderhalve eeuw later tegen de toren aangebouwd.
De kerk is een rechthoekige zaalkerk met vier traveeën, afgesloten door een driezijdig koor. Oorspronkelijk was het dak hoger, wat zichtbaar is bij de aansluiting met de toren. De kerk beschikt over hoge spitsboogvensters. Het schip is overdekt met netgewelven en het koor met een stergewelf. Hoewel er oorspronkelijk zeker muurschilderingen waren, zijn daar geen sporen meer van te zien.
Een bijzonder object in de kerk is het doopvont, dat vermoedelijk uit 1324 stamt. Dit doopvont, gemaakt van Bentheimer zandsteen, werd na de Reformatie uit de kerk verwijderd en diende eeuwenlang als drinkbak voor vee en slijpsteen in de buurtschap Veenhuizen. In 1990 werd het doopvont, na restauratie, weer in de kerk geplaatst.
Het portaal aan de noordzijde van de kerk, daterend uit 1713, werd geplaatst tijdens een restauratie. Boven de deur bevinden zich twee zandstenen gedenktekens; de bovenste steen draagt een Hebreeuwse inscriptie: המקדש יהוה, wat "Het heiligdom des HEEREN" betekent. De onderste steen herinnert aan de restauratie in 1713 door Ernestus Molanus, de toenmalige pastor.
Het orgel van de kerk dateert uit 1984 en werd gebouwd door S.F. De kerkklok uit 1812 werd in 1943 door de Duitsers meegenomen. Een nieuwe klok uit 1947 vervangt deze, met de tekst: "De vijand heeft de oude klok meegenomen. In plaats daarvan ben ik gekomen."
De Juffertoren: Legenden en Realiteit
Over de Juffertoren bestaan diverse legenden. Een veelgehoord verhaal is dat drie rijke zussen elk een identieke toren lieten bouwen ter ere van God op de plekken waar ze zich vestigden: in Onstwedde, Schildwolde en Holwierde. De toren in Holwierde stortte in 1836 in en werd later afgebroken, waardoor er nog twee van de drie over zijn.
De naam 'Juffertoren' heeft echter waarschijnlijk een meer prozaïsche oorsprong. Een 'juffer' is een lange dennenstam die spits toeloopt, wat mogelijk verwijst naar de vorm van de toren of de spits. De klei voor de stenen, de kloostermoppen, werd gewonnen op de Tichelberg bij Veenhuizen, waar ook een steenoven stond. 'Tichel' is een oude benaming voor baksteen.
De toren lijkt scheef te staan, maar dit is een optisch bedrog veroorzaakt door de gedraaide kop van de toren. De lijnen van de achthoekige torenspits verlopen door deze draaiing niet volledig recht, wat de suggestie van scheefstand wekt. De toren van Onstwedde had tot 1697 drie klokken; vanaf 1812 was er nog één luidklok, die tijdens de Tweede Wereldoorlog door de Duitsers werd meegenomen en omgesmolten.
Kersteningsgeschiedenis en Reformatie in Westerwolde
De kerkelijke geschiedenis van Onstwedde gaat terug tot minstens 875, met aanwijzingen voor een christelijke gemeenschap al in de 10e of 11e eeuw. De kerstening van Westerwolde, de streek waarin Onstwedde ligt, vond plaats vanuit Duitsland. Keizer Karel de Grote stimuleerde de stichting van een klooster in het Saksische gebied, wat leidde tot de verplaatsing van de zetel naar Corvey in 822. Corvey werd een belangrijk cultuurcentrum van waaruit zending plaatsvond in Noord-Duitsland en ook Westerwolde werd bereikt.
Onstwedde behoorde tot 1568 kerkelijk tot het bisdom Osnabrück, met wereldlijk gezag in handen van de vorstbisschop van Münster. De kerk van Onstwedde vormde het centrum van een seenddistrict binnen het aartsdiakonaat Friesland. De pastoors van Onstwedde hadden in de 15e eeuw vaak conflicten met de familie Addinga, die Westerwolde bestuurde.
De overgang van het katholicisme naar het protestantisme in 1594 verliep in Onstwedde relatief rustig. Veel pastoors bleken al luthersgezind te zijn. Pastoor Albert Colters leidde in de 16e eeuw de geestelijke rechtspraak in Westerwolde. Na hem volgden diverse predikanten, vaak afkomstig uit het Duitse grensgebied, waaronder vluchtelingen uit het prinsbisdom Münster.
Rond het midden van de 17e eeuw bleven er klachten bestaan over katholieke overblijfselen in de kerk, zoals een "scandaleus sacramen(t)shuijs" en een "paeps altaer". Pas in 1682 werd het altaar verwijderd. Het doopvont uit 1324 werd na de Reformatie uit de kerk verwijderd en diende lange tijd als drinkbak voor vee. Na restauratie in 1990 is het weer in ere hersteld in de kerk.
In 1834 ontstond de Afscheiding binnen de Nederlands Hervormde Kerk, wat leidde tot de oprichting van een afgescheiden gemeente in Onstwedde op 16 juli 1835. In 1886 volgde de Doleantie onder leiding van Abraham Kuyper, wat resulteerde in de vorming van de Gereformeerde Kerken in Nederland. Uiteindelijk ontstonden er drie kerken in Onstwedde: de Nederlands Hervormde Kerk, de Gereformeerde Kerk en de Christelijke Gereformeerde Kerk (uit 1912).
Per 1 mei 2004 fuseerden de Nederlands Hervormde Kerk, Gereformeerde Kerken in Nederland en de Evangelisch-Lutherse Kerk tot de Protestantse Kerk in Nederland (PKN).
Landschap en Gemeentelijke Ontwikkelingen
Onstwedde maakt qua ontstaansgeschiedenis en landschap deel uit van Westerwolde, een streek die lang een zelfstandige positie had en zich in 1316 vrijwillig onder bescherming van de bisschop van Münster stelde. Westerwolde was omgeven door hoogveenmoerassen en alleen vanuit het noorden toegankelijk. Onstwedde ligt in de meest noordwestelijke punt van dit gebied.
De heuvelrug bij Onstwedde, die ruim 10 meter hoog is, draagt oude esgronden zoals de Onstwedder Es en de Onstwedder Holte. Deze heuvels dateren uit het Saalien-tijdperk, de een-na-laatste ijstijd. Ten oosten van Onstwedde grenst het gebied aan de Ecologische Hoofdstructuur (EHS), waar het karakteristieke hoevenlandschap met rivierduinen, bossen en houtwallen is gereconstrueerd.
Tot 1969 was Onstwedde een zelfstandige gemeente. Op 1 januari 1969 fuseerde het met een deel van de gemeente Wildervank tot de nieuwe gemeente Stadskanaal. Het oorspronkelijke gemeentehuis van Onstwedde staat nog altijd aan de rand van de Brink en dient nu als woonhuis.
Op de rotonde die het noordelijke en zuidelijke deel van de Dorpsstraat verbindt, staat de Blauwe Diamant, een kunstwerk dat de verbinding tussen zand en veen, stad en dorp symboliseert. Onstwedde beschouwt zichzelf als de diamant in de regio.
Moderne Voorzieningen in Onstwedde
Onstwedde beschikt over een breed scala aan voorzieningen. Qua onderwijs biedt MFA De Bast een doorlopende leerlijn van peuterschool tot voortgezet onderwijs. De sportfaciliteiten zijn divers en omvatten onder andere een sporthal, openluchtzwembad, sportpark, tennisbanen, ijsbaan, fitnesspark en een manege. Daarnaast is er op korte afstand een motorsportaccommodatie.
Het verenigingsleven in Onstwedde kent een lange en bloeiende traditie, met veel actieve verenigingen. Ook de winkel- en horecavoorzieningen zijn zodanig ingericht dat inwoners voor de meeste dagelijkse benodigdheden in hun eigen dorp terecht kunnen.