Het onderzoek van Nieuwsuur naar ondemocratische sentimenten op reformatorische en islamitische scholen heeft geleid tot een scherp debat, met name tijdens een bijeenkomst georganiseerd door NPO Radio 1 en het EO-platform DIT. De SGP, wiens achterban direct werd aangesproken in het onderzoek, uit hoop dat dit niet leidt tot een inperking van de vrijheid van onderwijs. SGP-leider Chris Stoffer benadrukte dat "niet iedereen hoeft door de liberale hoepel te springen".
Artikel 23 van de Grondwet onder Vuur
Tijdens het debat, dat plaatsvond op de Christelijke Hogeschool Ede, presenteerde Kamerlid Jan Paternotte van D66 een diametraal tegenovergesteld standpunt. Voor hem is de vrijheid van onderwijs, zoals vastgelegd in artikel 23 van de grondwet, niet meer van deze tijd. Hij stelde de retorische vraag: "Discrimineren in de klas, moet je dat willen in Nederland? Iedere school die betaald wordt met belastinggeld, daar moet iedereen welkom zijn." De VVD deelt de mening dat artikel 23 hervorming behoeft. Staatssecretaris Jurgen Nobel van de VVD uitte zijn afschuw over het nieuws dat sommige docenten negatief spraken over LHBT'ers.
Chris Stoffer is het hier echter niet mee eens en stelt dat "grondrechten mogen schuren". Hij nuanceert de gelijkwaardigheid van man en vrouw door te zeggen: "Man en vrouw zijn gelijkwaardig, maar mijn vrouw en ik zien er niet gelijk uit. Je mag onderscheid maken." Hij herhaalt zijn standpunt dat niet de hele maatschappij door een 'liberale hoepel' hoeft te springen, een mening die gedeeld wordt door zijn ChristenUnie-collega Mirjam Bikker. Ook CDA’er Derk Boswijk vindt dat er te snel wordt gesproken over het afschaffen van de vrijheid van onderwijs, met de opmerking dat "er ontiegelijk veel christelijke basisscholen en hogescholen zijn die een ontzettende meerwaarde tonen." Boswijk is echter van mening dat er wel degelijk tegen de betreffende scholen moet worden opgetreden, en ziet hiervoor een rol weggelegd voor de onderwijsinspectie, die hij een "prima systeem" noemt. Mirjam Bikker noemde expliciet antisemitisme als reden om in te grijpen door de inspectie.
Kritiek op de Nieuwsuur Reportage
Het cursusjaar is nauwelijks begonnen of het reformatorisch onderwijs ligt opnieuw onder vuur. Er wordt gesteld dat Nieuwsuur een eenzijdig en ideologisch gekleurd onderzoek heeft laten uitvoeren naar het onderwijs op deze scholen. De kritiek luidt dat het onderzoek zich onterecht focust op onderwerpen als seksuele gerichtheid, verschillen tussen man en vrouw en oorsprongsvragen, wat koren op de molen is voor politieke partijen die artikel 23 van de Grondwet willen afschaffen of uithollen. Dit zou voortkomen uit de 'geest van de Franse Revolutie' en de verlichtingsideologie van vrijheid, gelijkheid en broederschap, met het motto "Ni Dieu, ni maître" (Geen God, geen meester). Het onderzoek veegt reformatorische scholen bovendien ongenuanceerd op één hoop met islamitisch onderwijs.
Er wordt benadrukt dat slechts een klein percentage van de onderwijstijd op reformatorische scholen wordt besteed aan de door Nieuwsuur gewraakte onderwerpen. Vaak worden daarbij juist beide visies gepresenteerd, met name bij oorsprongsvragen, wat kinderen helpt hun eigen standpunt beter te verwoorden. Het vak Burgerschap wordt als zeer belangrijk beschouwd, ook binnen het reformatorisch onderwijs.
Henri Bontenbal (CDA) over Trump, vrijheid van onderwijs en (de lobby van) familiebedrijven
Dubbele Boodschappen en Botsende Waarden
De uitzending van Nieuwsuur begint met het voorbeeld van een negenjarig meisje op een reformatorische basisschool, waar geleerd wordt dat men zelf keuzes mag maken, maar ook God moet gehoorzamen, en dat er over gelijkheid wordt gesproken, maar soms ook dat de vrouw onderdanig is aan de man. Ronald de Waard, schoolbestuurder van de Augustinusschool te Ermelo, wordt geciteerd met de uitspraak: "De man is het hoofd van het gezin, het hoofd van de schepping was ook de man." Een anonieme onderzoekster ziet hierin een dubbele boodschap, voortkomend uit een politiek compromis: enerzijds veel vrijheid voor religieuze scholen, anderzijds de verplichting om democratische waarden uit te dragen.
Het programma stelt dat Kerk en Staat in Nederland in beginsel gescheiden zijn, maar dat deze grootheden in het onderwijs elkaar raken. De overheid financiert zowel openbare als religieuze scholen, wat voortvloeit uit artikel 23 van de Grondwet, dat ouders keuzevrijheid geeft om scholen op te richten. De laatste jaren groeit de discussie omdat reformatorische normen en waarden zouden botsen met de waarden van de verlichtingsideologie. Deskundige op het gebied van onderwijsrecht, Mr. dr. Job Buiting, geeft aan dat het onderwijsaanbod in de afgelopen honderd jaar is verschoven, terwijl de vrijheid van onderwijs gelijk is gebleven.
Historische Context en Juridische Kaders
Nieuwsuur blikt terug op eerdere ophef, zoals rond het Gomarus Scholengemeenschap in Gorinchem (2019), en citeert voormalig Tweede Kamerlid drs. Paul H. van Meenen (2021) over 'misstanden' op bijzondere scholen. Een NOS-uitzending uit 2019 waarin PvdA en VVD pleitten voor aanpassing van Artikel 23 passeert de revue. Een Grondwetswijziging vereist een breed draagvlak, en een poging tot consensus strandde mede door weerstand van christelijke partijen. Wel werden er burgerschapswetten ingevoerd, die door Mr. dr. Buiting als een compromis worden beschouwd. Nieuwsuur licht artikel 8.3a uit, dat gaat over het bijbrengen van respect voor en kennis van de basiswaarden van de democratische rechtsstaat, zoals 'vrijheid', 'autonomie', 'gelijkheidsbeginsel', 'afwijzen van discriminatie' en 'verdraagzaamheid'.
Verder wordt gesteld dat het bevoegd gezag zorg moet dragen voor een schoolcultuur in overeenstemming met deze waarden, en een omgeving moet creëren waarin leerlingen actief oefenen met deze waarden en zich veilig en geaccepteerd voelen. Leraren hebben hierin een voorbeeldrol. Buiting geeft aan dat de precieze reikwijdte van deze burgerschapsopdracht voor de vrijheid van scholen nog niet volledig duidelijk is.
Kritiek op de Framing en Polariserende Journalistiek
Er is ook kritiek op de weergave van het islamitisch onderwijs, waarbij gewezen wordt op de eenzijdigheid en ideologische gekleurdheid van het Nieuwsuur-onderzoek. De NOS claimt onafhankelijke en onpartijdige berichtgeving, maar dit wordt in twijfel getrokken, mede naar aanleiding van de berichtgeving over Israël en Gaza. De berichtgeving over reformatorisch onderwijs wordt gezien als voldoende reden om deze nieuwsbron met argwaan te bekijken. Deze uitzending zou polarisatie aanwakkeren in plaats van begrip. De framing in de uitzending zou aantonen dat velen de verdraagzaamheid voorbij zijn, met reacties op sociale media die Bijbelse standpunten over homoseksualiteit of het verschil tussen man en vrouw als achterhaald en kwaadaardig bestempelen. De toon zou neerkomen op: "Wij weldenkende Nederlanders geloven dit toch allang niet meer? We kunnen toch niet langer toestaan dat mensen zulke kwalijke standpunten uitdragen?"
De kritiek luidt dat het eenvoudig is om in eigen kring de uitzending te bekritiseren, met name het punt van de dubbele boodschappen aan kinderen. De seculiere wereld zou echter ook voortdurend dubbele boodschappen uitzenden, met name op ethisch vlak, met desastreuze gevolgen voor kinderen. De vraag wordt gesteld hoe het komt dat buiten de eigen zuil men niets meer begrijpt van de inhoud van de Bijbel en belijdenisgeschriften, en wat er gedaan wordt om het christelijk gedachtegoed te verspreiden. De opdracht wordt herinnerd: "Laat uw licht alzo schijnen voor de mensen, dat zij uw goede werken mogen zien, en uw Vader, Die in de hemelen is, verheerlijken" (Mattheüs 5:16).
De vraag wordt gesteld of kinderen de kritische vragen van de programmamakers kunnen beantwoorden of erdoor in verwarring raken. Reformatorische scholen vormen en onderwijzen leerlingen om positief bij te dragen aan de samenleving, met bewogenheid, respect, mildheid en zelfbewustheid, en de Bijbelse opdracht om God lief te hebben boven alles en de naaste als zichzelf. De vraag is of zij daarmee kunnen functioneren als christelijk burger in een veelkleurige, Nederlandse samenleving, wat vereist dat men kan uitleggen waar de Bijbel voor staat en wat een christelijke visie inhoudt. Jezus' woorden worden aangehaald: "Zie, Ik zend u als schapen in het midden der wolven; zijt dan voorzichtig gelijk de slangen, en oprecht gelijk de duiven" (Mattheüs 10:16). Dit vraagt wijsheid, onderwijs en gebed.
Theocratie versus Democratie en de Rol van Religie
Het onderzoek van Nieuwsuur richt zich op het spanningsveld tussen religieuze boodschappen op reformatorische en islamitische scholen en democratische waarden. Ronald de Waard, directeur-bestuurder van de Augustinusschool in Ermelo, geeft aan dat de school weliswaar in een democratie staat, maar dat "ten diepste een theocratie onze wens is, en ook dat geven we mee aan leerlingen." Hij schetst een beeld van een theocratisch ideaal, waarin het naleven van de tien geboden tot "het diepste geluk" leidt en waarbij Nederland er goed voor zou staan als het reformatorisch zou worden. Dit ideaal omvat bijvoorbeeld een verplichting tot rust op zondag, een vloekverbod, en het strafbaar stellen van overspel.
Religiewetenschapper Pooyan Tamimi Arab stelt dat dit "wringt" met democratische waarden en fundamenteel in strijd is met het politieke systeem en de constitutionele rechtsstaat, inclusief het principe van scheiding van kerk en staat.
Islamitisch Onderwijs en Juridische Systemen
Veel islamitische scholen willen aanvankelijk niet met Nieuwsuur spreken. De onderzoeksredactie bestudeert daarom onder meer een veelgebruikte godsdienstmethode en analyseert de religieuze lezingen van docenten. In een video stelt een docent dat "de sharia" het "ultieme rechtssysteem" is dat "écht de problemen van de maatschappij kan oplossen", en dat geen enkele moslim gelooft dat er een beter systeem bestaat. Een andere gastdocent bekritiseert de democratie als chaotisch en dramatisch, en stelt dat "de islam dat niet support". Hij verkiest een systeem waarin een select groepje met expertise beslissingen neemt boven een democratie waar iedereen mag meebeslissen, ongeacht zijn achtergrond of intelligentie.
Hoewel deze docenten benadrukken geen pleidooi te houden voor de toepassing van de sharia in Nederland, maar religieuze scholing geven aan een volwassen publiek, komen in sommige lezingen ook lijfstraffen uit de sharia ter sprake. Deze worden gepresenteerd met een focus op hun afschrikwekkende functie, om zo diefstal te ontmoedigen. Deskundigen reageren kritisch, omdat deze uitspraken, hoewel buiten de klas gedaan, afbreuk doen aan het idee dat lijfstraffen niet thuishoren in een democratisch rechtssysteem, zeker gezien de voorbeeldfunctie van docenten.
Hoogleraar Islamstudies Christian Lange merkt op dat de islamitische rechtsleer altijd het product is geweest van "menselijke interpretatie" en dat er in de uitspraken weinig nuance te bespeuren valt. Lange benadrukt dat de moderne strafrechtstheorie afschrikking niet langer als een dominante strafdoelstelling beschouwt, terwijl dit in de klassieke islamitische strafrechttheorie wel het geval was. Het idee van het algemene welzijn (maslaha) was waarschijnlijk belangrijker.
Autonomie, Gelijkheid en het Reformatorisch Perspectief
Een van de basiswaarden die scholen moeten bevorderen is autonomie, wat inhoudt dat iedereen zelf kan bepalen wie hij wil zijn en hoe hij zijn leven wil leiden. Dit kan echter botsen met scholen die kinderen willen sturen naar één specifieke, ware religie. Jan-Willem de Leeuw, voorzitter van de Vereniging voor Gereformeerd Schoolonderwijs (VGS), stelt dat kinderen niet autonoom zijn, maar "van God". Hij gelooft dat kinderen het beste af zijn als ze naar God luisteren. In de praktijk mogen scholen religieuze verplichtingen opleggen, zoals deelname aan gebed of het dragen van specifieke kleding.
Hoewel de waarde 'autonomie' bevorderd moet worden, mogen scholen deze vanuit hun eigen religie inkleuren. De reformatorische koepel spreekt liever van "vrijheid in afhankelijkheid van God", en een islamitische school vertaalt 'zelfbeschikking' naar "reinheid is de helft van het geloof". Op reformatorische scholen leren kinderen wel een eigen identiteit en mening te ontwikkelen, maar wel "langs Bijbelse lijnen". Job Buiting merkt op dat de betekenis van waarden als gelijkheid duidelijk is, maar dat autonomie meer ruimte biedt voor eigen interpretatie door scholen.
Evolutie, Gelijkheid Man-Vrouw en de Rol van de Inspectie
Het spanningsveld tussen wettelijke verplichtingen en religieuze principes wordt concreet bij het evolutie-onderwijs. Scholen zijn verplicht hierover te onderwijzen, maar voegen eraan toe dat de theorie vanuit hun religie niet klopt. Enkele reformatorische schooldirecteuren stellen dat de aarde niet miljarden jaren oud is, maar veel jonger, en houden vast aan de schepping van ongeveer 6000 jaar. Arjan van Hell, schoolbestuurder van de reformatorische scholengroep Educatis, legt uit dat op zijn school uitleg wordt gegeven over dit spanningsveld, waarbij de eigen overtuiging naast de evolutietheorie wordt geplaatst. Hij trekt de wetenschappelijke datering van dinosaurusbotten in twijfel.
Hoogleraar Pedagogiek Peter Bos bekritiseert deze letterlijke religieuze uitleg aan kinderen, stellend dat een religieuze opvatting iets anders is dan wetenschap, die gebaseerd is op toetsbare methoden. De waarde gelijkheid, of het gelijkheidsbeginsel, betekent volgens de inspectie dat "mensen van gelijke waarde zijn". Reformatorische scholen kunnen echter de rol van vrouwen en mannen op basis van de Bijbel anders uitleggen. Ronald de Waard stelt dat de man het hoofd van het gezin en de schepping is. Speciale boekjes, zoals die van Bijbels Beraad m/v, benadrukken dat de vrouw de man aanvaardt als haar door God gegeven hoofd en hem "onderdanig" is, wat betekent dat ze "als mindere hem gehoorzaamt". Gelijkheid in de samenleving wordt belangrijk gevonden, maar "een gezonde samenleving kan niet zonder onderdanigheid". De man wordt gezien als initiatiefnemer en leider, terwijl vrouwen terughoudend zouden moeten zijn met functies waarin dit een grote rol speelt.
Het uitstellen van kinderen wordt "niet Bijbels" genoemd. Erik-Jan Verbruggen van Bijbels Beraad erkent dat het woord 'onderdanigheid' kan opvallen, maar benadrukt dat de Bijbel spreekt over mannen en vrouwen die elkaar liefhebben, waarbij de man leidend en de vrouw volgend is. Pooyan Tamimi Arab stelt dat dit soort redeneringen vrouwen terugduwen naar het privé-domein. Peter Bos bekritiseert dat de overheid enerzijds gelijke kansen voor mannen en vrouwen stimuleert, en anderzijds accepteert dat "bepaalde scholen kinderen zo'n discriminerende boodschap" meegeven.
Reactie van de SGP en de Inspectie
De SGP kiest voor het behoud van de rechtsstaat en klassieke vrijheden, en verwijt Nieuwsuur dat zij karikaturen neerzetten van reformatorische scholen, wat polarisatie aanwakkert in plaats van begrip. De partij stelt dat Nieuwsuur zelfs klassieke christelijke geloofsbelijdenissen censureert, wat de scholen onrecht doet. Stoffer erkent dat verschillen in overtuiging ongemakkelijk kunnen zijn, maar benadrukt dat dit juist de bedoeling is van artikel 23 van de Grondwet. "De vrijheid van onderwijs is er omdat we beseffen dat groepen burgers fundamenteel van overtuiging kunnen verschillen. Kinderen zijn niet van de overheid of de samenleving, maar van ouders die hen opvoeden - samen met de school."
De SGP wijst erop dat de inspectie na onderzoek vaak waardering uitspreekt voor de manier waarop reformatorische scholen invulling geven aan burgerschapsvorming, en dat veel van deze scholen tot de best presterende in Nederland behoren. "Laten we hen koesteren in plaats van in een kwade reuk zetten", aldus de partij. Stoffer nuanceert het gelijkheidsbeginsel in de rechtsstaat door onderscheid te maken tussen 'gelijke waarde' en 'gelijkheid in alles', waarbij het laatste een onmogelijke en ongewenste norm is. Een gelijkheidsmal die alle verschillen wegvaagt, doet volgens hem afbreuk aan de rijkdom van de democratie.
Achtergrond: Reformatorisch Onderwijs in Nederland
Reformatorische scholen maken deel uit van het bijzonder onderwijs, gefinancierd door de overheid maar gebaseerd op een uitgesproken christelijke grondslag. Ongeveer 30.000 leerlingen volgen onderwijs op een reformatorische basisschool of middelbare school. De scholen zijn geworteld in de traditie van de Afscheiding en Doleantie in de 19e eeuw en leggen sterk de nadruk op de Bijbel, de gereformeerde belijdenisgeschriften en een bijpassende levensstijl. Leerlingen krijgen onderwijs in alle verplichte vakken, inclusief biologie en maatschappijleer, maar onderwerpen als evolutie en seksuele diversiteit worden besproken vanuit een kritisch, Bijbels perspectief. Nieuwsuur concludeert dat op reformatorische scholen leerlingen leren dat vrouwen onderdanig moeten zijn aan mannen en dat homoseksualiteit zonde is, wat botst met democratische waarden. De kernvraag, zo stelt Nieuwsuur, is of Nederland ruimte wil blijven bieden voor verschillende wereldbeelden, of alles in een gelijkheidsmal wil persen.
tags: #nieuwsuur #reformatorisch #onderwijs