De Grote of Stephanuskerk in Hasselt, ook wel bekend als de Heilige Stede, heeft een rijke geschiedenis die teruggaat tot ver voor de huidige kerkgebouw. De plek waarop de kerk staat, wordt van oudsher ‘de Heilige Stede’ genoemd, wat duidt op een historische betekenis die verder reikt dan enkel het kerkelijke. Op een luchtfoto is in de schaduw van de kerk een onderbroken segment van een cirkel zichtbaar, dat als een verhoging tegen de noordzijde van de kerk ligt. Dit element draagt bij aan de bijzondere uitstraling van de locatie.
Legenden en de Oorsprong van de 'Heilige Stede'
Er zijn meerdere verhalen bekend over het ontstaan van de ‘Heilige Stede’, die alle terug te voeren zijn op een verhaal van de middeleeuwse monnik Caesarius van Heisterbach. In zijn werk Dialogus Miraculorem beschrijft hij in het Latijn een verhaal over een 'Pugil'. Dit woord is in sommige gevallen vertaald als 'Kampvechter'. Professor Gosses, een kenner van de Friese historie, stelt echter dat onder 'Pugil' ook een rechtsprekende edelman verstaan kan worden. De interpretatie van 'pugil' als kampvechter heeft geleid tot een specifieke legende.
De meest populaire verklaring van de Hasselter pastoor Van Groeningen vertelt over een dronken Friese kampvechter die in 1218 een kelk met hosties uit de handen van een priester zou hebben geslagen met een bierkan. Als boetedoening moest op de plek van het incident een kerk worden gebouwd. Deze legende, hoewel mogelijk apocrief, heeft bijgedragen aan de reputatie van Hasselt als een van de oudste bedevaartplaatsen in Nederland.
De Heilige Stephanuskerk staat sinds 1355 bekend als de Heilige Stede. De tegenwoordige processie en viering zetten een oude middeleeuwse traditie voort. Bij de Heilige Stede in Hasselt konden gelovigen éénmaal per jaar een aflaat krijgen, een fenomeen dat in de volksmond bekend stond als de 'Hasselter Aflaat'. De oorsprong van deze traditie is niet geheel duidelijk.
De Bouwgeschiedenis van de Grote of Stephanuskerk
Voor de huidige kerk stond er al een parochiekerk in Hasselt. Deze werd in 1380 door brand verwoest. Bisschop Floris van Wevelinkhoven van Utrecht gaf direct toestemming voor de herbouw. Een deel van de nieuwe kerk, waarschijnlijk het hoofdkoor, werd nog in de 14e eeuw gebouwd, waarbij gebruik werd gemaakt van de fundamenten van het verwoeste romaanse kerkgebouw.
In de jaren 1446-1447 speelde de stad een belangrijke rol in de bouw van het achterste gedeelte van de kerk door het schenken van 'Hasselter Guldens'. Het grootste deel van de kerk was in 1466 voltooid. De kerk heeft door de eeuwen heen meerdere malen herstelwerkzaamheden moeten ondergaan. Zo werden in 1558 en de daaropvolgende jaren giften ontvangen voor het herstel van de torenspits. Ook in 1657, tijdens de beschieting van de stad door Zwolse troepen, moest de kerk hersteld worden.
Schade, Restauraties en Kunstwerken
Een ingrijpende gebeurtenis vond plaats in 1725, toen de kerktoren afbrandde door een blikseminslag. De kerk herbergt een muurschildering van Sint-Christophorus, die dateert uit het begin van de 16e eeuw. De patroonheilige van de kerk en de stad, Stephanus, is afgebeeld op de sluitsteen in het koorgewelf.
De kerk bezit een orgel gebouwd door Rudolph Knol in 1806, met een hoofdwerk en een rugwerk. Tijdens de restauratie in 1969 werd het orgel door K.B. Blank & Zoon uitgebreid met een vrij pedaal.
De Toren: Functie, Uitzicht en Muziek
De huidige kerk werd in 1898 gerealiseerd op de oorspronkelijke middeleeuwse plek. De bouw van een nieuwe kapel werd mogelijk gemaakt nadat paus Leo XIII in 1898 toestemming verleende voor een hernieuwde aflaat bij een bedevaart naar de Heilige Stede.
Het onderste deel van de toren dateert uit circa 1380. Tijdens restauratiewerkzaamheden in 1966 werden funderingen gevonden van een toren die meer oostelijk stond dan de huidige toren. De toren diende vroeger diverse functies. Vanaf de balustrade op de toren biedt zich een uitzicht over de gehele omgeving, wat in oorlogstijd essentieel was voor het plaatsen van wachtposten en het houden van toezicht op de stadsmuren.
Onder de balustrade bevinden zich kleine afbeeldingen waarvan de betekenis en oorsprong onduidelijk zijn. In de toren hangen klokken die van oudsher een belangrijke rol speelden bij het aangeven van de tijd, het luiden bij onraad en brand, en zelfs de afstemming van gemeentelijke verordeningen.
Het Carillon en de Klokken
Naast de luidklokken bevinden zich in de toren ook een serie kleine klokken, het zogenaamde speelwerk, tegenwoordig bekend als het carillon. In 1662 werd hiermee begonnen door de klokkengieter Francois Hemony uit Amsterdam. Men oriënteerde zich op voorbeelden in de Nieuwe Kerk te Amsterdam en de kerk in Enkhuizen. Het carillon werd echter beschadigd toen in 1725 de bliksem insloeg in de toren en de spits afbrandde. Er bestaat nog een tekening van Cornelis Pronk van deze gebeurtenis.
In 1960 werd een nieuw carillon gerealiseerd, mede dankzij een gift van dr. H.A.W. van der Vecht. Wat betreft de gewone luidklokken: na de torenbrand kwamen er in 1738 twee luidklokken van Ciprianus Crans bij. Deze klokken werden in 1943 gevorderd en omgesmolten in Duitsland. De twee huidige klokken, in gebruik genomen in 1949, dragen de volgende opschriften:
- "God zij geprezen, Wij zijn herrezen, Hoort onze galmen, Zingt Gode psalmen, Komt zo ‘t behoort, Tot Gods Woord"
- "De schennende hand van de Duitser, Deed de stem van mijn voorganger smoren. Ik hoop dat mij een beter lot is beschoren."
Hedendaagse Activiteiten en Evenementen
De belangstelling voor de jaarlijkse viering van de Heilige Stede, die oorspronkelijk in de jaren zestig van de 20e eeuw afnam, neemt tegenwoordig weer toe. De viering is in bescheiden vorm hervat, zoals vanouds op de 2e zondag na Pinksteren. De processieviering wordt gehouden bij het buitenaltaar in de tuin, gevolgd door een processie die in de kerk eindigt.
De kerk is regelmatig het toneel van concerten en evenementen. Zo was er op Sacramentsdag 2017 een viering met pastoor Hans Boogers en het voltallig pastoraal team in de tuinkapel bij de kerk. Daarnaast worden er concerten georganiseerd, zoals een avond met het Christelijk Mannenkoor Staphorst onder leiding van dirigent Pieter Bos, met medewerking van organist Christian Mussche. De opbrengst van deze concerten gaat vaak naar goede doelen, zoals stichting Timotheos die weeskinderen in Malawi ondersteunt.
Ook worden er psalmzangavonden gehouden in de Grote of Stephanuskerk. Deze avonden trekken veel bezoekers, waarbij bekende psalmen worden gezongen, soms met de Genemuider bovenstem. De muzikale invulling wordt verzorgd door getalenteerde organisten, zoals Arne Kosten, die op jonge leeftijd begon met orgellessen en al op 10-jarige leeftijd kerkorganist werd. Hoewel hij in 2020 naar Zweden emigreerde, keert hij graag terug naar Nederland voor deze psalmzangavonden.
SGP-verkiezingsconcert vanuit de Grote Kerk in Hasselt
tags: #overzicht #dominee #stefanuskerk #hasselt