De Protestantse Kerk in Nederland (PKN) is het grootste protestantse kerkgenootschap in Nederland. Het is, na een toenaderingsproces van tientallen jaren, op 1 mei 2004 ontstaan uit een fusie van de drie Samen op Weg-kerken: de Nederlandse Hervormde Kerk, de Gereformeerde Kerken in Nederland en de Evangelisch-Lutherse Kerk in het Koninkrijk der Nederlanden. Ook de Waalse kerk maakt onderdeel uit van de PKN.
In de dagelijkse spraak wordt de naam vaak afgekort tot PKN, maar het kerkgenootschap zelf gebruikt die afkorting niet. Soms wordt de naam wel ingekort tot Protestantse Kerk. De Protestantse Kerk in Nederland heeft daarmee zowel de lutherse als calvinistische traditie in zich verenigd. De PKN heeft een presbyteriaal-synodale structuur.
Historische Achtergrond en Oprichting
De officiële samenwerking die leidde tot de oprichting van de PKN vond plaats op 1 mei 2004. De drie kerken die de PKN vormen, waren de Nederlandse Hervormde Kerk, de Gereformeerde Kerken in Nederland en de Evangelisch-Lutherse Kerk. De reden voor deze kerkvereniging was de Bijbelse oproep tot eenheid onder christenen. Het belangrijkste doel was de totstandkoming van een nieuwe kerkorde, die de hoofdlijnen en details van de gewenste kerkelijke structuur zou vastleggen, inclusief gemeenschappelijke belijdenisgeschriften en de samenstelling van kerkenraden. Lokale kerken waren intensief betrokken bij het opstellen van deze kerkorde en konden meerdere malen reageren op de voorstellen.
De synodes van de drie aangesloten kerken stemden op 12 december 2003 na een proces van 40 jaar met de fusie in. De synodevergaderingen vonden plaats in Utrecht. Nog dezelfde dag werd dit feit gevierd in de Domkerk in Utrecht, in het bijzijn van koningin Beatrix en minister Donner van Justitie. Op 1 mei 2004 werd de fusie officieel beklonken. De eerste scriba van de generale synode was ds. Bas Plaisier, en de eerste voorzitter was ds. Jan-Gerd Heetderks.
Na de Tweede Wereldoorlog groeide het besef dat kerken die dicht bij elkaar stonden, niet langs elkaar heen konden leven zonder belangstelling voor elkaar. De Hervormde Kerk nam in 1951 een nieuwe kerkorde aan die zich meer richtte op belijden en minder op organisatiebestuur, wat het verschil met de Gereformeerden verkleinde. Hoewel er al eerder beweging was, leidde een oproep van 18 jonge theologen in 1961 tot verdere stappen richting hereniging. Zij benadrukten de boodschap van het Christendom als bevrijding, die in gevaar werd gebracht door de verdeeldheid onder christenen.
De Protestantse Kerk in Nederland is lid van de Wereldraad van Kerken (World Council of Churches, WCC) en de Lutherse Wereldfederatie. De kerk telt ledenaantallen die een dalende trend vertonen. In 2015 werd een ledenaantal van 1.646.259 (ongeveer 9,7% van de Nederlandse bevolking) gepresenteerd. Per eind 2017 was dit gedaald naar 1.483.178 (8,6%), en per 1 december 2021 naar 1.343.000 (7,7%). De afname wordt mede veroorzaakt door sterfte van oudere leden en te weinig aanwas van jonge leden.
Structuur en Bestuur
De Protestantse Kerk in Nederland is van onderaf georganiseerd. Lokale kerken (gemeenten) bepalen hun eigen beleid, binnen de kaders van de kerkorde. De leiding van de kerk ligt in handen van de generale synode, die minimaal twee keer per jaar bijeenkomt en bestaat uit 79 leden (oorspronkelijk 62 leden, later aangepast). Deze leden worden afgevaardigd namens de classes. Naast de generale synode bestaat ook nog de evangelisch-lutherse synode en de Waalse gemeenten worden door 1 lid vertegenwoordigd.
Het dagelijks bestuur van de landelijke kerk, het moderamen, bestaat uit vijf leden. Het moderamen bereidt de synodevergaderingen voor, stelt de agenda vast en leidt de vergaderingen. De algemeen secretaris (scriba) is de belangrijkste vertegenwoordiger van de kerk, geeft inhoudelijk leiding vanuit theologisch perspectief en vertegenwoordigt de kerk in diverse verbanden. De functie van scriba wordt altijd vervuld door een predikant.
De dienstenorganisatie is de uitvoeringsorganisatie van de Protestantse Kerk. Deze organisatie heeft een algemeen directeur, benoemd door de synode. Het bestuur van de dienstenorganisatie, bestaande uit zes leden, is verantwoordelijk voor de uitvoering van het beleidsplan en de begroting.
De kerk kent een presbyteriaal-synodale structuur. Presbyteriaal verwijst naar de leiding door een kerkenraad (presbyterium), bestaande uit predikanten, ouderlingen en diakenen. Synodaal duidt op de organisatie van de kerk van onderop, met de plaatselijke gemeente als hart.
Classes en Gemeentetypen
De classes zijn regionale organisaties waarin bij de Protestantse Kerk aangesloten kerken van omliggende plaatsen zijn georganiseerd. Per 1 mei 2018 is het aantal classes teruggebracht van 74 naar 11, waarbij elke classis gemiddeld 200 gemeenten omvat. In elke classis is een classispredikant aangesteld met leidinggevende en bemoedigende taken.
Binnen de PKN zijn er verschillende typen kerkgemeenten:
- Protestantse gemeenten: Kerkgemeenten waar lokaal daadwerkelijk een fusie heeft plaatsgevonden tussen hervormde, gereformeerde en/of evangelisch-lutherse gemeenten.
- Gemeenten van bijzondere aard (b.a.) of bijzondere wijkgemeenten (b.w.): Aparte gemeenten voor leden van een specifieke modaliteit (stroming) binnen de kerk.
Logo en Symboliek
Het beeldmerk van de PKN is ontworpen door Hans Brandt. Het logo straalt de toekomst van de kerk vanuit het Woord van God uit en symboliseert de eenheid van de kerken. De cirkel staat voor de eenheid en de eeuwigheid van God, omdat deze geen begin en geen eind heeft. Het getal 8 verwijst naar de achtste dag van de schepping.
Theologische Tradities en Modaliteiten
De Protestantse Kerk in Nederland verenigt zowel de lutherse als de calvinistische traditie. De calvinistische traditie legt sterk de nadruk op persoonlijk geloof, wat historisch heeft geleid tot kerkscheuringen door gewetensbezwaren tegen wat als een ‘valse kerk’ werd beschouwd. De Hervormde Kerk en de Gereformeerde Kerken in Nederland hebben in de 19e eeuw grote kerkscheuringen meegemaakt.
Binnen de PKN bestaan verschillende modaliteiten (stromingen). De middengroep kent oorspronkelijk twee modaliteiten: de midden-orthodoxe (hervormd) en de modern-gereformeerde (gereformeerde kerk). Hoewel er gemeenten zijn met een uitgesproken karakter die grotendeels tot één modaliteit behoren, zijn er ook gemeenten waar leden van verschillende modaliteiten te vinden zijn.
Hete Hangijzers en Discussies
De fusie bracht ook uitdagingen met zich mee, zoals de aanvaarding van belijdenisgeschriften uit de lutherse traditie en de ruimte die de kerk biedt aan plaatselijke gemeenten om relaties tussen homoseksuelen te zegenen. Dit leidde tot discussies en tot het achterblijven van bijna honderdduizend leden en circa 125 lokale gemeenten of delen daarvan, met name uit de Gereformeerde Bond binnen de Nederlandse Hervormde Kerk.
Andere discussiepunten waren onder andere het voorstel om het predikantschap open te stellen voor hbo-theologen, met als belangrijkste argument de vrees voor een predikantentekort. Tegenstanders benadrukten de noodzaak voor predikanten om de grondtalen van de Bijbel te kennen. Uiteindelijk werd besloten dat kerkelijk werkers met een hbo-opleiding in bepaalde gevallen de status van predikant konden krijgen na geschiktheidsbeoordeling en bijscholing. In juni 2024 werd besloten dat het voor hbo-theologen mogelijk is om pastor te worden.
Er was ook veel te doen om Numeri, een nieuw te ontwikkelen ledenregistratiesysteem. De ontwikkeling ervan werd gestaakt vanwege technische obstakels en sterk oplopende kosten. In 2011 is een nieuw systeem in werking gegaan.
Het Israël-standpunt van de Protestantse Kerk, de roeping gestalte te geven aan haar onopgeefbare verbondenheid met het volk Israël, leidde begin 2010 tot discussie. Op 7 november 2024 aanvaardde de Synode de nota ‘Uw koninkrijk kome’ over relaties met Joden en Palestijnse christenen.
Een boek van dominee Klaas Hendrikse, waarin hij God schetst als een 'gebeuren' en niet als een bestaand wezen, zorgde voor onrust. Een tuchtprocedure strandde uiteindelijk, omdat er ruimte bleek te zijn voor verschillende opvattingen, hoewel niet alles over God gezegd kon worden.
PKN film.m4v
Nieuwe Initiatieven en Samenwerking
Als alternatief voor de traditionele kerkdienst heeft de Protestantse Kerk pioniersplekken in het leven geroepen, die plek bieden aan mensen die niet (meer) naar de kerk gaan. Het is echter lastig voor deze initiatieven om uit te groeien tot zelfstandige gemeenten.
De Protestantse Kerk wil meer samenwerken met andere protestantse kerken. In april 2016 schaarde de synode zich achter een voorstel om de banden met de Christelijke Gereformeerde Kerken, de Gereformeerde Kerken vrijgemaakt, de Nederlands Gereformeerde Kerken en de Voortgezette Gereformeerde Kerken in Nederland aan te halen. De vijf kerken gaan met elkaar 'bijzondere betrekkingen' aan.
Lidmaatschap en Gemeente
Het lidmaatschap van de Protestantse Kerk in Nederland verloopt via de kerkelijke gemeente. Men kan alleen lid zijn van de PKN als men lid is van een gemeente van de Protestantse Kerk; een landelijk lidmaatschap zonder gemeente is niet mogelijk, tenzij een gemeente wordt opgeheven.
Verschillende categorieën van betrokkenheid bij de kerk:
- Niet-gedoopten: niet-gedoopte kinderen van gemeenteleden, die automatisch tot de kring van de gemeente behoren, tenzij ouders bezwaar maken.
- Gastlid: een persoon die lid is van een ander kerkgenootschap en ook lid blijft van dat kerkgenootschap, maar onder bepaalde voorwaarden ook lid is van een PKN-gemeente.
- Vriend: iemand die meeleeft met de gemeente maar geen lid wil worden, vaak omdat diegene al lid is van een andere gemeente binnen de PKN.
De administratie van ledengegevens wordt deels verzorgd door de Stichting Interkerkelijke Ledenadministratie (SILA).
