De Sociale Functie van het Diaconaat
Het diaconaat vervult binnen de kerk een cruciale sociale functie. Diakenen hebben de taak een gezicht te geven aan het medeleven, een principe dat direct is afgeleid van de leer van Jezus Christus. Mensen beschikken over een fundamentele waardigheid, welke echter verborgen kan blijven achter de gevolgen van armoede, honger, ziekte, fysieke of geestelijke problemen, of een maatschappelijke achterstand. Ook vervolging, geweld, discriminatie en onvrijheid kunnen de menselijke waardigheid bedreigen of geheel ontnemen.
De diaconie streeft ernaar een bijdrage te leveren aan het herstel van de menselijke waardigheid. Het ziet het als haar opdracht om de gemeente te stimuleren tot bewust omzien naar mensen die in problemen zijn geraakt. De wereld om ons heen, zowel dichtbij als ver weg, ondergaat een snelle transformatie. In het nabije verleden heeft de taak van de diaconie zich eveneens ontwikkeld.
Dit omvat nu ook armoedebestrijding, vaak in samenwerking met diverse partners zoals de lokale overheid, verenigingen en stichtingen. Het diaconaat wordt beschouwd als een verantwoordelijkheid van de gehele gemeente, en de diaconie tracht gemeenteleden actief te betrekken bij haar werkzaamheden. Binnen de Protestantse Kerk Nederland (PKN) staat de taakgroep diaconie bekend als het College van Diakenen.
Taken en Werkzaamheden van het College van Diakenen
De taken van het College van Diakenen zijn veelzijdig en omvatten onder andere:
- Het leveren van een bijdrage aan een goed verloop van de erediensten, met specifieke aandacht voor het Heilig Avondmaal, de collectes, de afkondigingen en de bloemengroet.
- Het ondersteunen van individuele gemeenteleden, in nauwe samenwerking met de taakgroep pastoraat en de contactpersonen.
- Het opzetten van eigen projecten, indien mogelijk en wenselijk, en het participeren in stichtingen en verenigingen die zich richten op armoedebestrijding en het lenigen van noden.
De diaconie draagt actief bij aan initiatieven zoals het uitgiftepunt Malden van de voedselbank Groesbeek en omgeving, zowel financieel als door de inzet van vrijwilligers. Verder participeert de diaconie in het Platform Armoedebestrijding, het Hulpfonds Heumen en de werkconferentie Wonen, Zorg en Welzijn, allen opererend binnen de gemeente Heumen. Ook wordt hulp aan vluchtelingen in de gemeenten Heumen en Mook ondersteund.
Toerusting en Financiële Middelen
Een belangrijk aspect van het diaconaat is de toerusting van diakenen. Zij worden in de gelegenheid gesteld om cursussen en workshops te volgen, zowel bij aanvaarding van hun ambt als op elk ander gewenst moment, om hun kennis op het gebied van diaconale zaken te vergroten. Met enige regelmaat worden door de gemeenteadviseurs van de PKN in de regio cursussen Binnenlands Diakonaat gegeven voor beginnende diakenen. Ook de diaconie zelf organiseert af en toe een bijeenkomst of cursus om specifieke aspecten van het diaconaat te belichten en uit te diepen.
De inkomsten voor het diaconale werk komen voornamelijk uit collectes die in elke eredienst worden gehouden. De diaconie beheert de haar ter beschikking gestelde financiële middelen op een diaconaal verantwoorde wijze. Dit houdt in dat er niet met deze middelen wordt gespeculeerd; het diaconale geld is volledig bestemd voor diaconale doelen. Het beleid van de diaconie is erop gericht het aantal doelen waaraan wordt bijgedragen, beperkt te houden.
Stille Hulp en Discreet Handelen
Iemand in ernstige (financiële) nood, die nergens anders terecht kan, vindt vrijwel altijd gehoor bij de diaconie. De kerkelijke gezindte, afkomst, ras, etc. doen er niet toe; iedereen wordt als gelijk beschouwd. De zogenaamde "stille hulp" is meestal eenmalig; structurele steun is zelden of nooit mogelijk. Wel kan de diaconie mensen begeleiden naar andere instanties.
De hulp wordt in stilte gegeven, en "onder protest": wanneer een probleem vaker voorkomt, wordt dit aangekaart bij bijvoorbeeld de wethouder. De diaconie hanteert een strikte discretie: alle diakenen hebben geheimhoudingsplicht, namen worden niet genoemd in vergaderingen, en bij een zaak worden zo min mogelijk mensen betrokken. Een bijzondere vorm van 'Stille hulp' betreft het doorgeven van 'spullen' en huisraad.
Lokale en Wereldwijde Diaconale Projecten
Plaatselijke instellingen die financieel worden ondersteund zijn onder andere het Citypastoraat (inloophuis) en de Stichting Fonds Bijzondere Noden (materiële hulp minima). Diverse plaatselijke werkgroepen die contact onderhouden met landen in Oost-Europa dienen bij de diaconie hun begroting in; 5% of meer van alle inkomsten gaat naar het Werelddiakonaat.
Van oudsher zien de diakenen erop toe dat er wordt gedeeld in de gemeente. Ze zamelen in van de rijken en delen uit onder de armen. Ook nu collecteren de diakenen hiervoor. In het verleden had de diaconie veel bezittingen, tegenwoordig niet meer. Wel is uit het verleden nog enig geldelijk vermogen overgebleven, dat zo goed mogelijk wordt beheerd.
De Diaconale Ontmoetingsdagen en de Landelijke Diaconale Dag
Ieder jaar zijn er inspirerende Diaconale Ontmoetingsdagen in de regio, en de landelijke Diaconale Dag in Utrecht, waaraan alle diakenen desgewenst kunnen deelnemen. Deze dagen bieden gelegenheid voor ontmoeting, kennisdeling, inspiratie en het vieren van hoop en gemeenschap.
Landelijke Diaconale Dag: 'Dicht de Kloof'
De organisatie Geloof & Samenleving nodigt van harte uit voor haar landelijke diaconale dag, getiteld 'Dicht de kloof'. Het thema van deze dag is: 'Ieder kind kansrijk zonder armoede'. De dag vindt plaats op zaterdag 4 november 2023 in Vrijburg te Amsterdam, van 10.30 tot 16.00 uur (inloop vanaf 10.00 uur). Deelnemers komen samen om elkaar te ontmoeten, kennis te delen, zich te laten inspireren en met elkaar hoop en gemeenschap te vieren.
Dit fonds wil een bijdrage leveren aan een samenleving waarin alle kinderen een zo hoog mogelijk niveau van opleiding en talentontwikkeling bereiken, óók de kinderen die opgroeien in achterstandssituaties. De dag richt zich op het overbruggen van de kloof, waarbij verschillende sprekers en workshops de problematiek van armoede en de rol van de kerk daarin belichten.
Sprekers en Workshops
Tijdens de dag zullen diverse experts hun inzichten delen:
- Jeanne van Berkel: Zelfstandig werkzaam op maatschappelijke thema's en vernieuwingen in het onderwijs, de kinderopvang en (preventieve) jeugdzorg. Gespecialiseerd in de impact van armoede op het opgroeien en opvoeden van kinderen.
- Riane Kuzee-Hoogeveen: Ervaringswerker bij Expertisecentrum Sterk Uit Armoede. Deelt haar persoonlijke ervaringen met armoede om anderen te ondersteunen en inzichten te geven.
- Peter van Dijk: Voorzitter van de diaconiegroep van de Remonstrantse Gemeente Utrecht en voorzitter van het college van bestuur van de christelijke scholengemeenschap De Goudse Waarden. Deze school streeft ernaar alle leerlingen, ook die opgroeien in armoede, gelijke kansen te bieden.
- Jonna van den Berge-Bakker: Specialist armoede en diaconale presentie bij de Protestantse Kerk/Kerk in Actie (KiA). Deelt kennis en ervaringen van protestantse gemeenten die zich inzetten tegen armoede en onderzoekt kerken die kerk-zijn met mensen in kwetsbare situaties.
Het programma omvat een viering, een welkomstwoord, een inleiding door Hans Spekman (directeur Jeugdeducatiefonds), een paneldiscussie onder leiding van Jeanne van Berkel, een lunch, en vervolgens de mogelijkheid om deel te nemen aan workshops of het verdiepend gesprek. Enkele workshops zijn:
- Workshop met Jeanne van Berkel: 'Armoede Signaleren, en dan?'
- Workshop met Jonna van den Berge en Riane Kuzee: 'De kerk als kloofdichter? Diaconie betekent ook wel ‘dienen aan tafel’.'
Diaconie: Dienst van Barmhartigheid en Gerechtigheid
Diaconie betekent letterlijk 'dienen aan tafel'. Dit symboliseert de roeping van volgelingen van Jezus om elkaar en de wereld te dienen. Het diaconaat is de dienst van barmhartigheid en gerechtigheid, waarin de kerk solidair is met hen die lijden in de wereld en vormgeeft aan de verwachting van het Koninkrijk van God. De oorsprong van het diaconaat ligt in de bijeenkomsten van vroege christenen rond de tafel, waar zij het leven van Jezus trachtten na te volgen.
Het diaconaat is nauw verbonden met de missionaire en pastorale taken van de kerk. De kernwoorden uit de kerkorde, barmhartigheid en gerechtigheid, staan centraal. Barmhartigheid impliceert het scheppen van ruimte voor de ander en zijn of haar perspectief, wat oefening vereist. Verzoening is eveneens een belangrijk aspect, omdat het diaconaat draait om de verbinding tussen mensen en met God. Dit begint met kijken en luisteren naar de directe omgeving: wat zijn de zorgen, wie heeft het goed en wie wordt niet gezien, wat is er nodig? Dit vereist tijd om elkaar te leren kennen.
Samen eten is een effectieve manier om diaconaat vorm te geven. Het delen van voedsel staat voor menselijke warmte, ontmoeting, veiligheid en gerechtigheid. Dit kan echter ook tot conflicten leiden, met vragen over wie er mag aanschuiven, wat er gegeten wordt, en wie het bereidt. Deze vragen raken direct aan kwesties rond duurzaamheid, landbouw, diversiteit en cultuur, evenals inkomensverschillen en arbeidsverhoudingen. Rond de tafel krijgen deze vragen een spirituele dimensie.
Omdat diaconaat vaak plaatsvindt tussen mensen met zeer verschillende posities en er sprake is van ongelijke verhoudingen, is het erkennen van conflicten cruciaal. Anders dreigen juist de kwetsbaarste tafelgenoten de dupe te worden. De dienst van barmhartigheid en gerechtigheid vindt steun in talrijke Bijbelse teksten, van Gods bevrijding van Israël uit slavernij tot de opdracht om de vreemdeling lief te hebben.
Bijbelse Grondslagen van het Diaconaat
Jezus identificeert zich met de kwetsbaarsten en roept op tot dienstbaarheid. Het verhaal van de broden en de vissen illustreert dat het leven goed is als mensen delen. In Matteüs 25 roept Jezus op om hetzelfde te doen als Hij, die zich identificeert met hen die hongerig, dorstig, naakt of gevangen zijn.
De instelling van het ambt van diakenen, zoals beschreven in Handelingen 6, ontstond uit de klacht van Griekse christenen over ongelijke bedeling van weduwen. De apostelen stelden zeven mannen aan voor de bediening van het brood, terwijl zij zich toelegden op de bediening van het Woord. Zo is er sprake van een diaconie van het Woord en een diaconie van de tafel. Degenen die aan tafel bedienen, behoren vol van wijsheid en geest te zijn.
Het Nieuwe Landelijke Collecterooster
Het nieuwe, landelijke collecterooster van de Protestantse Kerk en Kerk in Actie voor 2026 is beschikbaar. Gemeenten gebruiken dit rooster als leidraad voor hun eigen, plaatselijke roosters. Het rooster bevat voor elke collecte een korte omschrijving en soms een persoonlijk verhaal om de aankondiging van de collecte te verrijken. Bij elke collecte wordt verwezen naar meer informatie over het project.
Jurjen de Groot, directeur van de dienstenorganisatie, uit dankbaarheid voor het feit dat zoveel gemeenten jaarlijks collecteren voor het werk van Kerk in Actie en de Protestantse Kerk als geheel. "Door te geven en te delen, mogen we ontdekken hoe God voorziet en mensen met elkaar verbindt. Collecteren is méér dan een financiële bijdrage; het is een daad van geloof, een teken van vertrouwen in Gods Geest, die mensen in beweging zet en vermenigvuldigt wat gegeven wordt." Diakenen, zwo-commissies en kerkrentmeesters ontvangen het collecterooster 2026 per post en kunnen het ook online vinden.
tags: #pkn #landelijke #diaconale #dag