De dynamiek in een dorp verschilt uiteraard van die in een (grote) stad. In dit artikel verkennen we de missionaire presentie van zeven protestantse geloofsgemeenschappen in Noord- en Oost-Nederland, buiten de Randstad. Hoewel de meeste voorbeelden uit dorpen komen, is ook een beschrijving van een praktijk uit een provinciestad opgenomen vanwege de inhoudelijke relevantie.
Context: Connecting Churches and Cultures (CCC) en de PKN
De zeven gemeenschappen maken deel uit van het netwerk Connecting Churches and Cultures (CCC). Dit netwerk, opgericht rond de vestiging Groningen van de Protestantse Theologische Universiteit (PThU) op initiatief van Henk de Roest, beoogt een community of learners te vormen in de vier noordelijke provincies. Hierin werken academie en werkveld samen aan vitaal kerk-zijn in de huidige samenleving.
De praktijkberichten zijn geschreven door voorgangers binnen het verband van de Protestantse Kerk in Nederland (PKN). Na de fusie in 2004 heeft de PKN missionaire presentie als een belangrijk beleidspunt gekozen. Dit resulteerde in de oprichting van de afdeling ‘Missionair Werk & Kerkgroei’ en de ontwikkeling van een groot aantal pioniersplekken, evenals de organisatie van ‘missionaire rondes’ langs lokale kerken.
De PKN heeft aldus een sterke stimulans gegeven aan lokale gemeenten om missionair actief te worden en dienstbaarheid te tonen. De zeven praktijkverhalen kunnen dan ook mede in het licht van deze missionaire focus worden gezien. Om een ‘zakelijk’ en open gesprek over de praktijken te faciliteren, zijn de beschrijvingen geanonimiseerd.
Wetenschappelijke Reflectie op Missionaire Praktijken
Zeven wetenschappers hebben in briefvorm gereageerd op de ingebrachte praktijkberichten, met als doel een collegiaal klimaat te scheppen waarin loyaal meedenken, inclusief kritische vragen, centraal staat. Dit nummer streeft ernaar een community of learners te zijn.
Een terugkerend thema in de reacties van de wetenschappers is het pleidooi voor bezinnning op het eigene van de christelijke gemeente. Stefan Paas, hoogleraar missiologie aan de Theologische Universiteit Kampen en verbonden aan de Vrije Universiteit Amsterdam, biedt een bredere reflectie op missionair kerk-zijn. Vanuit zijn positie als ‘outsider’ ten opzichte van het kerkverband van de PKN, stelt hij dat de praktijkbeschrijvingen zich voornamelijk richten op activiteiten en structuren, en nauwelijks op bezielde gelovigen. Hij vraagt zich af of hier sprake is van ‘interne secularisatie’.
Paas pleit ervoor dat lokale gemeenten hun omgevingsbewustzijn versterken door zich te verdiepen in de levens van mensen, waarbij leidinggevenden een cruciale rol spelen. Recent onderzoek (zomer 2014) naar de ‘bevlogenheidsscores’ van gemeentepredikanten binnen de PKN toont aan dat zij zich het meest bevlogen voelen bij het voorgaan in de eredienst (83%) en significant minder bij missionair werk (15%). Hun contacten buiten de kerk zijn eveneens beperkt, wat strookt met internationale ervaringen waar de gemiddelde voorganger zich niet primair als missionaris beschouwt (Wagner-Rau 2009).
Het thematische deel van dit nummer wordt afgesloten met een slotbeschouwing van de redactie. Aansluitend volgt een interview met Joep de Hart, onderzoeker bij het Sociaal en Cultureel Planbureau en bijzonder hoogleraar aan de Protestantse Theologische Universiteit, over nieuwe en vernieuwende vormen van christelijke gemeenschap.
Pioniersplekken: Experiment en Vernieuwing
Pioniersplekken, kliederkerken, diaconale presentieplekken en monastieke initiatieven worden beschouwd als proefplekken: initiatieven gericht op het bouwen van nieuwe, inclusieve gemeenschappen. Het concept ‘proefplek’ impliceert experiment en uitproberen.
Voorbeeld 1: Kliederkerk voor Jonge Gezinnen
Een initiatief gericht op jonge gezinnen in het dorp die niet kerkelijk betrokken zijn. Zij komen samen in een kliederkerk op woensdagmiddag op school. Samen met organiserende gemeenteleden, waaronder oma’s, ontdekken zij creatieve vormen van kerk-zijn, delen zij bijbelverhalen, vieren en eten zij samen. De kinderen vinden aansluiting bij leeftijdsgenoten. Via interactieve vieringen en activiteiten, zoals een uitdaging om iemand op te zoeken die moeilijk in de groep ligt (naar aanleiding van het verhaal van Zacheüs), wordt het christelijk geloof gedeeld en uitgedragen.
Voorbeeld 2: Duurzaamheid als Thema voor Twintigers
Een groep twintigers, zowel kerkelijk als niet-kerkelijk, werkt samen aan het thema ‘duurzaamheid’. Dit omvat activiteiten zoals een ‘plog-groepje’ (hardlopen en afval rapen) en gesprekken met de gemeenteraad over verduurzaming. Een deel van deze groep organiseert bijeenkomsten om vanuit de Bijbel en christelijke traditie te leren over rentmeesterschap en zorg voor de schepping. Dit netwerk van twintigers ontmoet elkaar regelmatig.
NCRV - Altijd Wat Wijzer: Prestatiedruk - Animated Infographics
De app ‘Lerenpionieren’ ondersteunt teams die betrokken zijn bij pioniersplekken. Kennis opgedaan binnen pioniersplekken, kliederkerken en diaconale presentieplekken is beschikbaar gesteld in een curriculum voor proefplekken. Dit curriculum stimuleert nieuwe initiatieven om zich te verbinden met de lokale kerk, omdat nieuwe initiatieven en bestaande kerken elkaar kunnen versterken.
De Missionaire Opdracht van de Kerk
Kerken hebben een missie: zij zijn vertegenwoordigers van Jezus Christus. De opdracht om ‘alle volken tot leerlingen te maken’ houdt evangelisatie en missionair zijn in, door anderen te helpen Jezus Christus te leren kennen. Gemeenteleden dienen hiervoor toegerust te worden.
Sinds najaar 2021 bestaat de Missionaire Werkgroep Protestantse Gemeente Bennekom in wording. Deze groep, voortgekomen uit de wens tot een centrale ontmoetingsplaats, werkt samen met andere geloofsgenootschappen in Bennekom. Een visie- en missiedocument is onderschreven, en werkgroepen onderzoeken huisvesting, financiën en organisatie. Dit biedt een kans om te wortelen in het dorp en samen te werken met diverse groepen.
Opleiding: Kerk naar Buiten
De opleiding ‘Kerk naar Buiten - de gemeente voorgaan in een veranderende context’ biedt handvatten aan voorgangers om gemeenten theologisch te begeleiden bij het ontdekken van de missio Dei en de vertaling daarvan naar de praktijk. De opleiding richt zich op het ontwikkelen van leiderschap, het maken van missionaire verbindingen tussen gemeente en context, en het reflecteren op actuele theorievorming rond leiderschap.
Missionair-zijn wordt beschouwd als ‘vanuit Gods liefde in beweging komen voor anderen’. De opleiding daagt uit tot visievorming op missie en kerk, contextualisatie en verkenning van de eigen context. Tevens wordt aandacht besteed aan persoonlijke spiritualiteit en levenswijze.
De opleiding omvat drie startmodules en een verdiepingsjaar. Het doel is niet om elke voorganger tot ‘de grote visionaire leider’ te ontwikkelen, maar om samen met de gemeente richting te vinden voor de toekomst, rekening houdend met de omgeving en de samenleving. De vraag centraal staat: ‘Waar is de Geest al aan het werk en hoe kan de gemeente daarbij aansluiten?’
Het Fundament van Luisteren
Een houding van luisteren vormt het fundament van elke pioniersreis en elk missionair initiatief. In plaats van direct in de ‘actiestand’ te gaan, brengt luisteren mensen tot hun recht en maakt het mogelijk te ontdekken wat God voor hen betekent. Luisteren vereist een open, lerende houding waarbij de ander mede de agenda bepaalt.
De missionaire theologie spreekt over viervoudig luisteren om Gods missie te ontdekken:
- Luisteren naar God: God roept mensen en nodigt uit tot reageren en verantwoordelijk leven. Samen zoeken naar Gods wil in de context veronderstelt geloof dat God ook nu nog spreekt.
- Luisteren naar elkaar in teamverband: Er is niet één leider die alles weet. In een team of kerngroep worden ervaringen en indrukken beluisterd, en worden elkaars motieven, gaven en talenten verkend.
- Luisteren naar de omgeving: Centrale vraag is hoe God al aan het werk is in de omgeving. Door gesprekken met mensen wordt gevoeligheid ontwikkeld voor wat Gods Geest laat zien. Het advies is om de tijd te nemen, relaties op te bouwen en mensen te leren kennen voordat er iets georganiseerd wordt.
- Luisteren naar de traditie: Elke gemeente staat in een lange traditie van gelovigen. Het is belangrijk om een balans te vinden tussen vernieuwers en bestaande kerken, en te luisteren naar elkaars zorgen en drijfveren. Breder kijken, zoals door andere pioniersplekken te bezoeken of kennis te nemen van wereldwijde ontwikkelingen, is waardevol.
Te snel een eigen mening, advies of oordeel vormen, of denken de ander begrepen te hebben, zijn valkuilen. Het evangelie hoeft niet aangepast te worden, maar wel is er bereidheid nodig zich te verdiepen in de wereld van de ander en die persoon lief te hebben waar hij of zij is. Zonder viervoudig luisteren dreigen uitsluiting en zelfgenoegzaamheid, waardoor de kerk losgezongen raakt van de omgeving en Gods missie.
Stimulans voor Missionair Werk binnen de PKN
Van najaar 2009 tot voorjaar 2010 organiseerde het team Missionair Werk en Kerkgroei van de PKN 80 regionale middagen en avonden om in gesprek te gaan met plaatselijke gemeenten en missionair werk te stimuleren. Gemeenten ontvingen mappen met kansrijke modellen voor de missionaire gemeente, met praktijkvoorbeelden en mogelijke werkwijzen. Deze modellen zijn ook samengevat in een boekje.
Praktische Stappen voor Missionaire Initiatieven
- Analyseer de omgeving: Begin niet zomaar. Analyseer wat er nodig is en luister naar God en elkaar.
- Identificeer de doelgroep: Met welke groep mensen wil je je in het bijzonder verbinden?
- Kies een passende vorm: Ontwikkel zelf een vorm of maak gebruik van bestaande aanbiedingen, zoals de cursus Vieren voor twintigers en dertigers, het zoeken naar sporen van God in het dorp, een missionair-diaconaal project, of het starten van een pioniersplek.
- Maak gebruik van ondersteuning: De PKN en haar partners bieden ondersteuning bij diverse vormen.
- Communiceer je initiatief: Maak je initiatief bekend, niet alleen bij de start, maar herhaal dit regelmatig en deel nieuwe ontwikkelingen.
tags: #pkn #missionaire #ronde