Inleiding tot Palliatieve Zorg en de Rol van Geestelijke Verzorging
Een ziekenhuisopname is altijd ingrijpend voor mensen. In de context van palliatieve zorg, die zich richt op het verbeteren van de levenskwaliteit voor mensen met een ongeneeslijke ziekte, is aandacht voor zingeving en spiritualiteit essentieel. Deze zorg wordt afgestemd op de waarden, wensen en behoeften van de patiënt en diens naasten.
Volgens de definitie van de Wereldgezondheidsorganisatie is palliatieve zorg meer dan alleen de behandeling van fysieke symptomen; het omvat ook aandacht voor zingeving en spiritualiteit. Deze definitie is ook opgenomen in het Nederlandse Kwaliteitskader Palliatieve Zorg. In de verpleeghuiszorg kunnen geestelijk verzorgers beschouwd worden als specialisten op dit gebied, terwijl artsen en andere professionals generalisten zijn. Predikanten kunnen, net als andere geestelijk verzorgers, een belangrijke rol spelen in het bieden van deze zorg.
De Richtlijn 'Zingeving en Spiritualiteit in de Palliatieve Zorg'
De richtlijn 'Zingeving en Spiritualiteit in de Palliatieve Zorg', gepresenteerd in 2018, benadrukt het belang van deze aspecten in de laatste levensfase. Deze richtlijn is ontwikkeld onder verantwoordelijkheid van het IKNL en geaccordeerd door diverse beroeps- en patiëntenverenigingen. De richtlijn beoogt een handvat te bieden aan alle zorgverleners, inclusief artsen, die te maken krijgen met vragen rond zingeving en spiritualiteit aan het levenseinde.
De ontwikkeling van de richtlijn is gebaseerd op knelpunten die zijn geïnventariseerd bij patiënten, naasten, mantelzorgers en professionals. Uit enquêtes bleek dat patiënten en hun naasten meer aandacht wensen voor levensvragen, zingeving en spiritualiteit, en hierin begeleiding willen. Professionals, waaronder verpleegkundigen, geestelijk verzorgers en artsen, gaven aan dat het onderkennen en verkennen van spirituele behoeften, het integreren van spirituele zorg in de dagelijkse zorg, het gebruik van screeningsinstrumenten en het doorverwijzen naar een geestelijk verzorger belangrijke aandachtspunten zijn.
Het ABC-model: Aandacht, Begeleiden, Crisisinterventie
De nieuwe richtlijn introduceert het ABC-model voor het omgaan met zingeving en spiritualiteit:
- Aandacht: Aandacht geven aan zingevingsvragen is een taak die verwacht wordt van alle zorgverleners. Dit kan extra aangewezen zijn bij betekenisvolle momenten zoals opnamegesprekken, advance care planning of het starten van palliatieve sedatie. Een belangrijke voorwaarde is dat de zorgverlener zelf vertrouwd is met wat deze dimensie in zijn/haar eigen leven betekent.
- Begeleiden: Begeleiding is niet altijd nodig, maar wel regelmatig. Dit moet worden verleend als de situatie daarom vraagt door professionals die zich daartoe bekwaam voelen.
- Crisisinterventie: Indien de zorgverlener niet in staat is de benodigde begeleiding te bieden, dient te worden doorverwezen naar een gespecialiseerde zorgverlener, zoals een geestelijk verzorger, medisch maatschappelijk werker of psycholoog, of naar personen uit het eigen levensbeschouwelijke of religieuze netwerk van de patiënt, zoals een predikant.
De richtlijn stelt dat de zorgverlener aanwezig moet zijn, de patiënt moet laten uitspreken en niet direct met oplossingen moet komen. Het advies is om aanwezig te zijn in het hier en nu, zonder op te dringen, de situatie niet te licht of te zwaar te maken, en authentiek te zijn in het contact van mens tot mens.
De Rol van de Predikant in de Praktijk
Predikanten, als geestelijk verzorgers, kunnen een cruciale rol spelen in de palliatieve zorg. Hun expertise ligt in het omgaan met existentiële vragen rond thema's als identiteit, betekenis, lijden, dood, schuld, vergeving, hoop en wanhoop. Ze zijn ook vertrouwd met het reageren op levensbeschouwelijke thema's en overtuigingen, en het verbinden met wat door een patiënt als waardevol wordt ervaren.
In een hospice, bijvoorbeeld, waar palliatieve zorg wordt geboden, kunnen geestelijk verzorgers op hun unieke manier bijdragen. Zij kunnen gesprekken voeren over zingeving en spiritualiteit, waarbij ze gebruikmaken van vragen die de patiënt helpen zijn of haar gevoelens en behoeften te uiten. Voorbeelden van dergelijke vragen zijn:
- Wat houdt u in het bijzonder bezig op dit moment?
- Aan wat of wie had u steun in eerdere situaties?
- Wie zou u op dit moment graag bij u willen hebben ter ondersteuning?
Deze vragen, afkomstig uit het Mount Vernon Cancer Network, helpen zowel bij het verkennen van zingevingsvragen als bij het identificeren van krachtbronnen.
Rapportage en Multidisciplinair Overleg (MDO)
De richtlijn geeft ook aanbevelingen voor het omgaan met vragen op het gebied van zingeving en spiritualiteit in rapportages en MDO's:
- Stem met de patiënt af wat gerapporteerd kan worden en wat vertrouwelijk blijft.
- Integreer dergelijke vragen in het zorgproces en zorgleefplan door disciplines afspraken te laten maken over het rapporteren in termen van het ABC-model.
- Vermeld de culturele of religieuze achtergrond van de patiënt.
Een voorbeeld van een rapportage van een opnamegesprek kan zijn:
"Meneer Z. vindt de verhuizing naar het verpleeghuis en de afstand tot zijn echtgenote erg ingrijpend, heeft daardoor het gevoel aan de laatste fase van zijn leven te zijn begonnen. Dit vind hij moeilijk. Hij kan hier goed met echtgenote, kinderen en een vriend over praten. Hij zou hier graag nog een aantal verdere gesprekken over hebben met de eigen dominee. Hij is Protestant, gaat naar de kerk op feestdagen, heeft goed contact met de eigen dominee en gemeentegenoten."
Video Wat is geestelijke verzorging?
Opleiding en Knelpunten voor Professionals
Er zijn diverse opleidingen en scholingen beschikbaar voor professionals die zich willen bekwamen in palliatieve zorg en zingeving. Een voorbeeld hiervan is de cursus 'Aandachtsvelder palliatieve zorg', gericht op verzorgenden en verpleegkundigen. Deze cursus leert hen hoe ze signaleren, markeren, proactieve zorgplannen (ACP) en gezamenlijke besluitvorming (SDM) kunnen ondersteunen.
De rol van een aandachtsvelder omvat het zijn van een aanspreekpunt binnen een team of afdeling voor palliatieve zorg, het fungeren als doorverwijzer naar specialisten, en het bewaken en overdragen van informatie rond signalering, markering en proactieve zorgverlening. Ook het bewaken en overdragen van een regionale palliatieve sociale kaart (wie benader je wanneer en waarom) behoort tot hun taken.
Een belangrijk knelpunt dat professionals ervaren, is het gebrek aan wetenschappelijke onderbouwing en de onduidelijkheid van de oude richtlijn. De nieuwe richtlijn tracht dit te verbeteren door een praktisch digitaal 'doorkliksysteem' en twee onderdelen die gebaseerd zijn op literatuuronderzoek.
Conclusie: Een Geïntegreerde Benadering
Palliatieve zorg vereist een geïntegreerde benadering waarbij de fysieke, psychische, sociale en spirituele dimensies van de patiënt centraal staan. Predikanten en andere geestelijk verzorgers spelen hierin een onmisbare rol door aandacht te schenken aan zingeving en spiritualiteit, en door patiënten te begeleiden bij hun existentiële vragen. De richtlijn 'Zingeving en Spiritualiteit in de Palliatieve Zorg' biedt hiervoor een waardevol kader, met het ABC-model als leidraad voor zorgverleners.
tags: #predikant #palliatieve #zorg