De Gereformeerde Kerk van Zuidlaren: Een Historisch Overzicht

Op 20 februari 1898 werd de Gereformeerde Kerk in het Drentse Zuidlaren officieel geïnstitueerd. Deze gebeurtenis markeerde een belangrijk moment in de religieuze geschiedenis van de plaats. De oprichting vond plaats vanuit de kerk in het naburige Vries, waaronder de gereformeerden in Zuidlaren sinds 1861 ressorteerden. Echter, de weg naar deze instituering was er een met diverse voorgaande stappen en uitdagingen.

De Eerste Christelijke Afgescheidene Gemeente (1862-1872)

Vóór de formele oprichting van de Gereformeerde Kerk in 1898 bestond er in Zuidlaren reeds een Christelijke Afgescheidene Gemeente. Deze gemeente was actief van 1862 tot 1872, waarna zij wegens teruglopend ledenaantal werd opgeheven. De oorsprong van deze vroege gemeenschap lag bij een kleine groep Afgescheidenen die halverwege de negentiende eeuw in Zuidlaren woonde. Zij kwamen vermoedelijk bijeen in de bakkerij van de zussen Hester en Egberdina Van Dam. Deze zussen hadden ook grond geërfd in Haren en stonden in 1851 toe dat de Afgescheidenen daar een kerkje bouwden.

Vanaf 1861 viel Zuidlaren onder de Christelijke Afgescheidene Gemeente van Kielwindeweer, wat tegen de zin was van de welgestelde boer Egbert Nieuwenhuis (ook bekend als Nijenhuis of Nienhuis) en Margje Eisen (Eisses). Zij wensten te blijven kerken in Haren. De kerkenraad van Kielwindeweer, onder leiding van ds. J.J. Kooiker, protesteerde hiertegen bij de classis. De belangen van Kielwindeweer waren tweeledig: enerzijds de financiële bijdrage van Nieuwenhuis, anderzijds het potentieel verlies van gereformeerde leden uit 'De Groeve' die mogelijk bij Zuidlaren zouden gaan horen.

Nieuwenhuis' verzoek om een grensscheiding tussen Haren en Zuidlaren, en de benoeming van een ouderling en diaken in Haren speciaal voor Zuidlaren, werd ingewilligd. Op 12 mei 1862 werd bepaald dat gemeenteleden uit 'De Groeve' bij Zuidlaren zouden horen wanneer daar een zelfstandige gemeente gesticht kon worden. Op 16 juni 1862 besloot de classis de attestaties van de gezinnen uit 'De Groeve' naar Zuidlaren te zenden, wat de oprichting van de Christelijke Afgescheidene Gemeente te Zuidlaren tussen 12 mei en 16 juni 1862 markeerde. Ds. Kooiker leidde deze stichting, waarbij 23 leden uit Kielwindeweer overkwamen.

De bakkerij van Van Dam werd al snel te klein. Egbert Nijenhuis stelde een kamer in zijn boerderij beschikbaar, die soms vol zat met kerkgangers, waaronder ook niet-leden. Nijenhuis emigreerde echter in 1865 naar Amerika, na in 1864 bezwaren te hebben geuit tegen leden van de kerkenraad. De kerkdiensten vonden daarna plaats bij ouderling R.C. Kieft en later weer in de bakkerij van de zussen Van Dam. Ondanks pogingen tot herleving, bleek het kerkelijk leven niet opgewekt. In 1869 werd op de classis al gesproken over ontbinding, maar in Zuidlaren wilde men daar nog niet aan. De kerkenraad van Vries voelde er weinig voor om Zuidlaren erbij te krijgen. Uiteindelijk, op 7 mei 1872, besloot de classis tot ontbinding van de gemeente, na onderzoek door een commissie onder leiding van ds. J. Karsen. De leden bezochten vermoedelijk de kerken in naburige plaatsen.

De Opkomst van de Gereformeerde Kerk na 1892

De gebeurtenissen rond de Doleantie en de Vereniging van 1892 hadden geen directe sporen nagelaten in het archief van Zuidlaren. Echter, de vestiging van de 'Vereeniging tot Christelijke Verzorging van Krankzinnigen en Zenuwlijders', die Dennenoord opende in 1895, bracht hierin verandering. De psychiatrische inrichting trok gereformeerd personeel aan, waardoor het aantal gereformeerden in Zuidlaren gestaag groeide. Deze nieuwkomers behoorden kerkelijk tot Vries, en ds. G.H. Zahn van de Gereformeerde Kerk van Vries bezocht hen regelmatig.

Gezien de toegenomen omvang van de gereformeerde gemeenschap, werd op 1 februari 1898 de classis verzocht om een zelfstandige Gereformeerde Kerk in Zuidlaren te mogen stichten. De classis stemde unaniem in. Op 2 februari werd in het gebouw van Dennenoord een vergadering gehouden van stemgerechtigde mansleden, onder leiding van ds. Zahn. Hij benadrukte de mogelijkheid tot hernieuwde instituering, mede dankzij de aanwezigheid van Dennenoord. Na de voorlezing van 1 Timotheüs 3, werden twee ouderlingen (A. Braker en A. Buwalda) en twee diakenen (J. de Boer en J.) verkozen.

Op 20 februari 1898 werden deze ambtsdragers bevestigd in het kerkgebouw van Dennenoord, onder leiding van ds. J. Kok van Nijmegen. De kerk telde toen 49 leden. De kerkenraad besloot direct tot de bouw van een eigen kerk. De dag na de instituering werd Dennenoord verzocht om grond ter beschikking te stellen aan de Hoofdlaan. Na enige discussie over huur of koop, werd de grond uiteindelijk gekocht voor fl. 100. Het benodigde geld werd geworven via advertenties in kerkelijke bladen, maar leverde weinig op. Uiteindelijk kon aannemer F. Eisses beginnen met de bouw van een kerk van 9 bij 16 meter. De 'eerste steen' werd op 6 september 1900 geplaatst, met het opschrift: 'Ziet dan, hoe gij hoort'.

Groei en Ontwikkeling: Uitbreiding en Nieuwbouw

De eerste kerk werd al snel te klein. Begin jaren '20 waren er problemen door het groeiende aantal leden. Er werd onderzoek gedaan naar de aanleg van galerijen of een verlenging van de kerk. Uiteindelijk werd besloten de kerk met acht meter uit te bouwen, naar plannen van architect P. Mekkes en uitgevoerd door aannemer G. Sijtsema.

In 1914 kocht de kerkenraad een gebouw aan de Stationsweg, dat werd verbouwd tot pastorie. Op 27 augustus 1916 werd ds. J. Sybrandy (1873-1962) de eerste predikant van de Gereformeerde Kerk van Zuidlaren. Tijdens zijn bijna vierjarige ambtsperiode groeide de kerk gestaag. Hij werd opgevolgd door ds. D. Drenth (1885-1965), die tot zijn emeritaat in 1945 bleef. In 1935 werd het duizendste lid ingeschreven, en ds. Drenth werd terecht 'bouwpastor' genoemd.

De snelle groei van de gemeente zorgde ervoor dat kerkgangers uitweken naar de consistorie, waar de predikant via luidsprekers te horen was. In 1936 werd opnieuw gesproken over ruimtegebrek. Vier architecten werden gevraagd gratis plannen te maken voor een nieuw te bouwen kerk. Uiteindelijk werd gekozen voor architect A. van der Kraan uit Rotterdam. Na discussies over het ontwerp (kruiskerk versus 'rechte kerk'), werd de 'rechte kerk' verkozen. In het bestek stond expliciet vermeld dat vloeken, misbruiken van Gods Naam en alcoholgebruik op de bouwplaats verboden waren.

De bouwcommissie koos firma Van Almkerk als aannemer, maar deze ging failliet na het leggen van de fundamenten. Firma Leegwater uit Utrecht nam het werk over. De nieuwe kerk aan de Stationsweg werd op 6 oktober 1937 in gebruik genomen. Het orgel uit de oude kerk werd overgeplaatst. Vanwege het ontbreken van een orgel in de nieuwe kerk, werd de gemeentezang tijdelijk begeleid door Muziekvereniging Juliana.

In 1939, vlak voor de oorlog, werd de oude kerk aan de Hoofdlaan afgebroken. Het materiaal werd gebruikt voor de bouw van 'Irene', het jeugdgebouw dat de kerk hard nodig had. In de oorlog werd de naam 'Irene' gewijzigd in 'Sirene'.

Invloed van de Oorlog en de Vrijmaking

De Tweede Wereldoorlog had een significante invloed op de groei van de kerk. In februari 1943 arriveerden 458 patiënten met begeleidend personeel op Dennenoord vanuit Bloemendaal, wat leidde tot een aanzienlijke aanwas van gemeenteleden.

Tegelijkertijd bracht de Vrijmaking van 1944 ook verdeeldheid in Zuidlaren. Drie ouderlingen van de Gereformeerde Kerk konden zich niet verenigen met de besluiten van de Generale Synode over Doop en Verbond. Op 21 oktober 1944 ondertekenden zij de Acte van Vrijmaking, gevolgd door 234 gemeenteleden. De vrijgemaakten hielden aanvankelijk diensten in de hervormde kapel aan het Westeind. Op 28 april 1950 keerde ds. H. Dijkstra met ongeveer tachtig vrijgemaakte gemeenteleden terug naar de Gereformeerde Kerk van Zuidlaren.

Predikanten en Dienstverlening

Na ds. Drenth volgden diverse predikanten elkaar op. Ds. O. van Noort diende de gemeente van 1946 tot 1949, gevolgd door dr. O.C. Broek Roelofs in 1950. De kandidaten G. Gommer en J.D.A. de Zwart assisteerden als hulppredikers. In 1962 werd ds. A. Riddersma aangesteld als tweede predikant, opgevolgd door ds. J.J.. Zijn opvolger was ds. B.E. Span, die tot september 1995 verbonden was aan de kerk.

De Gereformeerde Kerk van Zuidlaren was ook verantwoordelijk voor de geestelijke verzorging van het psychiatrisch Ziekenhuis Dennenoord. In de loop der jaren waren verschillende geestelijk verzorgers actief:

• Ds. Th.J. Kerssies (1946-1966)
• Ds. S.W.R. Polman (1974-1992)
• Ds. J.W. Vlaanderen (1974-1986)
• Ds. B. Oosterhoff (1975-1984)
• Mw. ds. A.J. van der Perk (1991-1995)
• Mw. ds. E.A. Dompeling (1995-heden)

Renovatieplannen en Solidariteit met Suriname

In 1982 waren er vergevorderde plannen voor de renovatie van de kerk. Bezwaren rezen echter tegen de ingrijpende verbouwing die gedeeltelijke sloop zou inhouden. De kerkelijke gemeente legde in die periode contacten met het kerkelijk werk in Suriname, waar de huisvesting schrijnend was. Acties leverden rond de fl. 65.000 op, die werden gebruikt om kerken in Suriname op te knappen.

De Laarkerk en Huidige Predikant

Momenteel is ds. Jelle van Slooten, geboren op 16 juli 1959 op Urk, verbonden aan de Laarkerk als fulltime predikant sinds 29 januari 2012. Daarvoor diende hij de gemeenten in Westerbork en Zoutkamp. Hij studeerde theologie aan de Theologische Universiteit van de Gereformeerde Kerken in Kampen en de Universiteit van Amsterdam. Naast zijn predikantschap is hij actief in diverse kerkelijke en oecumenische gremia, zoals de Classicale Werkgroep Kerk & Israël Groningen-Drenthe en de Raad van Kerk en Israël van de PKN. Hij is getrouwd met Feikje, heeft twee kinderen (Habo en Sarah) en woont sinds 2017 met veel plezier in Zuidlaren. Hij deelt zijn gedachten via een Eredienst nieuwsbrief.

Lijst van Predikanten en Dienstperiodes

Hieronder volgt een overzicht van predikanten die aan de Gereformeerde Kerk van Zuidlaren verbonden zijn geweest, met vermelding van hun dienstperiodes en eventuele bijzondere functies:

tags: #predikanten #gereformeerde #kerk #van #zuidlaren