In januari 2023 ondernam ds. William Middelkoop een reis naar Zuid-Afrika met als doel de synode van de Gereformeerde Kerken in Suid-Afrika (GKSA) te bezoeken. Na zijn terugkomst heeft hij een gedetailleerd verslag opgesteld over zijn ervaringen, gesprekken en de gebeurtenissen tijdens dit kerkelijke evenement.
Reis en Aankomst
De reis begon op vrijdag 27 januari met een vlucht van 10:30 uur naar Johannesburg. Bij aankomst verbleef ds. Middelkoop in een hotel op de luchthaven. Dit was ingegeven door de adviezen van de broeders van de GKSA, die aangaven dat reizen per auto in de nacht niet veilig is.
Zaterdag 28 januari: Gesprekken over Kerkelijke en Maatschappelijke Zaken
Op zaterdag 28 januari werd ds. Middelkoop opgehaald door ds. Fanie Coetzee, die fungeert als deputaat Buitenland van de GKSA met Nederland als aandachtsgebied. Hij verbleef het weekend bij ds. Coetzee en zijn vrouw Judie, waar hij hartelijk werd ontvangen. De avond werd gemarkeerd door een traditionele Afrikaanse braai. Bij dit samenzijn waren ook prof. François Viljoen (Nieuwe Testament) en zijn vrouw Anja Viljoen-Floor, evenals hun gast Theo Jellema (GKv). Anja, een afgestudeerd musicus, droeg bij aan de sfeer. Tijdens de braai vonden er waardevolle gesprekken plaats over de kerkelijke en politieke situatie, en ook over klassieke muziek.
Met ds. Fanie Coetzee werden diepgaande gesprekken gevoerd over de positie van vrouwen in het ambt. De synode stond op het punt te openen, maar er was een acuut probleem met de afvaardiging van de Streeksynode Pretoria. Deze streeksynode had besloten geen afgevaardigden te kiezen uit gemeenten die vrouwelijke ouderlingen hadden. Een appel tegen dit besluit kon echter pas behandeld worden nadat de vergadering geconstitueerd was. In overleg met twee andere kerkenraden werd unaniem voorgesteld om de afgevaardigden van de Streeksynode Pretoria voorlopig niet toe te laten. Direct na de verkiezing van het moderamen zou de synode zich dan uitspreken over het appel. Dit had als gevolg dat uit de betreffende afgevaardigden geen moderamenlid gekozen kon worden.
Zondag 29 januari: Dienst, Ontmoeting en Panelgesprek
De zondag begon met het bezoeken van de eredienst in Potchefstroom-Die Bult. Na het eerste deel van de dienst, verzorgd door Fanie Coetzee, ging ds. Middelkoop voor vanaf de schriftlezing. Hij preekte in het Engels, aangezien de jongere generatie de preek in het Afrikaans minder goed kon volgen, ondanks dat zij de taal spraken. Delen van de dienst, zoals de schriftlezing en de zegen, werden in het Nederlands verzorgd voor de oudere leden met een migratieachtergrond uit Nederland. De preek ging over Efeze 5:2, de oproep tot onderlinge liefde.
Na de dienst was er gelegenheid voor ontmoeting met koffie en thee in de kerktuin. Hier sprak ds. Middelkoop met diverse leden die een verleden in Nederland hadden. De avonddienst was ingericht als een interactieve leerdienst, geleid door Fanie Coetzee. Het thema was 'het lijden', en een panelgesprek vond plaats met prof. Dr. F. de Venter, prof. Dr. Chris van der Walt, Theo Havinga en ds. Middelkoop. Ook de oorlog in Oekraïne kwam ter sprake. De avond werd afgesloten met het zingen van Psalm 131, toegelicht door Fanie Coetzee, die de rust van een kind bij zijn moeder als metafoor voor Gods voorzienigheid in het lijden gebruikte.
Maandag 30 januari: Opening Synode en Debat over Afvaardiging
De synode begon om 10:00 uur. Ds. Fanie Coetzee opende de vergadering namens de roepende kerk, Potchefstroom Die Bult. Na het zingen van Psalm 150 en een gebed werd Markus 8:31-33 en 9:2-8 gelezen, met een focus op de verheerlijking op de berg (Markus 9:8). Ds. Coetzee gebruikte de tekst om de aanwezigen voor te houden dat de synode tot verheerlijking van Jezus mag zijn, en dat Hij het middelpunt is van alle openbaring.
De vergadering werd direct geconfronteerd met de realiteit van 'beurtkrach' (stroomuitval), maar een generator zorgde ervoor dat de vergadering kon doorgaan.
De Afgevaardigden en het Appel
De wettigheid van de synode werd vastgesteld. Elke van de zeven streeksynodes zond twintig predikanten en twintig ouderlingen, wat resulteerde in tweehonderdtachtig afgevaardigden.
Toen de beurt kwam aan de Streeksynode Pretoria, werd de situatie met het ingediende appel uitgelegd. De reden was dat zij besloten hadden alleen afgevaardigden te kiezen uit kerken zonder vrouwelijke ouderlingen, aangezien vrouwen in de GKSA enkel als diaken konden dienen. De roepende kerk kon het appel niet behandelen; dit was de taak van de synode. Hoewel er werd opgeroepen niet in discussie te gaan om de voortgang niet te belemmeren, ontstonden er wel reacties. Prof. Smit, hoogleraar kerkrecht, stelde voor om door te gaan en direct na de constitutie een commissie in te stellen die de kwestie zou bestuderen voor toekomstig beleid. De handelswijze riep emoties op bij enkele afgevaardigden, wat ertoe leidde dat twee jonge broeders de vergaderzaal verlieten.
Verkiezing van het Moderamen
Hierna ging men over tot de verkiezing van het moderamen. De broeders van de Streeksynode Pretoria stemden niet mee en konden niet gekozen worden. Het moderamen werd als volgt samengesteld:
- Piet Venter, voorzitter
- Deon Lartz, vice-voorzitter
- Carel Jansen, scriba
- Pieter Kurpershoek, tweede scriba
- Abel Modisha, tweede scriba
Nieuwe Appelprocedure
In de middag werd het appel tegen de afvaardiging van de Streeksynode Pretoria behandeld. Een deputaatschap voor appelzaken had een voorstel tot besluit voorbereid, waarin werd voorgesteld het appel toe te kennen en de beslissing van de streeksynode om geen broeders te kiezen uit kerken met vrouwelijke ouderlingen af te keuren.
De GKSA hanteert een nieuwe appelprocedure, ingevoerd op de vorige synode. Appelanten dienen hun appel in bij het deputaatschap voor appelzaken, die er direct mee aan de slag gaat en op de synode een voorstel tot besluitvorming doet. Dit is ingevoerd om te voorkomen dat synodeleden besluiten over appelzaken zonder voldoende tijd of kennis.
Na het gedeeltelijk toewijzen van het appel ontstond er discussie over het vervolg. De appelanten hadden aangegeven bepaalde punten terug te nemen indien hun appel werd aanvaard, zodat de afgevaardigden toch konden worden toegelaten. Dit leidde tot bezwaar, omdat het leek alsof deputaten met de appelanten hadden onderhandeld. Prof. Johannes Smit adviseerde een commissie samen te stellen om een voorstel tot besluit voor te bereiden, wat werd overgenomen.
Maandagavond: Bidstond
Op maandagavond vond de bidstond plaats. Prof. Dr. G. Breed preekte over Efeze 4:1 en 17, waarbij hij de nadruk legde op het waardig wandelen naar de roeping die Christus ons heeft gegeven. Dit omvat nederigheid, zachtmoedigheid, lankmoedigheid en liefde, met het inzetten van de door Christus gegeven gaven tot Zijn dienst en verheerlijking. Professor Breed riep de synodeleden op om op een wijze te handelen en te wandelen die de roeping van Christus waardig is.
De buitenlandse kerken brachten groeten over, vertegenwoordigd door broeder Patrick Wick (Zuid-Soedan), broeder Athanasi Kabongo (Congo), broeder Hiralal Solanki (India), broeder Jason Tuinstra (URCNA Noord-Amerika), broeder Reinier Noppers (RCNZ), broeder Theo Havinga (GKv) en broeder Imre Szoke (kerken in Centraal-Europa). Ds. Middelkoop sprak namens de CGK.
Verdere Vergadering en Besluitvorming
Na de bidstond werd er nog vergaderd. De commissie bracht advies uit om de afgevaardigden van de Streeksynode Pretoria te aanvaarden, met het oog op het niet meer kunnen regelen van een nieuwe afvaardiging en de schade aan het Koninkrijk van God indien een deel van de kerken niet vertegenwoordigd zou zijn. Prof. J. Smit (kerkrecht) adviseerde dit voorstel niet aan te nemen, omdat dit tot problemen zou leiden bij toekomstige appellen. Desondanks werd het voorstel van de commissie met meerderheid van stemmen aangenomen.
Dinsdag 31 januari: Instructies en Bezwaarschriften
De broeders van de Streeksynode Pretoria werden aanvaard als leden van de synode. Er werd voorgesteld om niet alleen hen, maar alle aanwezigen te laten opstaan bij de openlijke geloofsverklaring, als teken van eenheid. Dit voorstel werd overgenomen.
Elke ochtendvergadering werden de notulen van de vorige dag vastgesteld, wat resulteerde in de uiteindelijke acta aan het einde van de synode.
De Kerk in Namibië
Een aantal bezwaarschriften en instructies werden besproken, waaronder een instructie om de kerk van Namibië te ondersteunen in haar weg naar meer zelfstandigheid. De kerknaam, Gereformeerde Kerk van Zuid-Afrika, lag gevoelig vanwege de historische banden met Zuid-Afrika, die schaduwzijden kenden. Sinds 1990 is Namibië een zelfstandig land. Het proces van verzelfstandiging, gestart in 2017, omvatte het voorstel dat de kerk van Namibië een zelfstandige Nationale Synode zou vormen, vallend onder de Algemene Synode van de GKSA. Dit was een stap in het proces van verzelfstandiging.
Vrouw en Ambt
Twee instructies betroffen de omgang met kerken die besluiten hadden genomen die in strijd waren met de besluiten van de GKSA, met name inzake vrouw en ambt. Er was een langdurige discussie over de vraag of deze instructies puur kerkrechtelijk of inhoudelijk behandeld moesten worden. Afgevaardigden gaven aan hoe zeer dit punt hen bezighield, soms met uitgebreide uiteenzettingen over Bijbelse lijnen. In de synode van 2015 was een besluit genomen over wat een wezenlijke zaak is en wat niet. Meerdere broeders benadrukten dat vrouw en ambt een wezenlijke zaak is.
Nieuwe Liederen
Liturgische zaken stonden ook op de agenda. Nieuwe liederen werden voorgesteld voor gebruik in de eredienst. Dit weerspiegelde de meertaligheid van de GKSA, met voorstellen in Afrikaans, Sesotho, Setswana, Sepedi, Venda en Engels. Het Book of Worship werd als berijming voor de Engelstalige kerken vrijgegeven, in gebruik bij de Christian Reformed Churches of America en Reformed Presbyterian Church of North America.
Woensdag 1 februari: De Theologische Opleiding
De vergadering begon een half uur later. Het moderamen had eerst vergaderd met het curatorium vanwege een brief van de North West Universiteit (NWU), die per direct de banden met de GKSA verbrak. De synode sprak over de plannen om als gevolg hiervan een eigen academie op te richten.
Dit was een pijnlijke zaak, aangezien de Theologische School van de GKSA de oorsprong vormde van de universiteit in Potchefstroom. Toen de universiteit groeide, benoemde het curatorium van de GKSA de professoren voor de Theologische Faculteit, waarna de NWU dit overnam. Vanaf 1997 hadden onderwijsontwikkelingen plaatsgevonden onder invloed van overheidsbeleid en de veranderde politieke situatie. De oorspronkelijk christelijke universiteit mocht geen geloofsachtergrond meer als grondslag hebben. Via een overeenkomst tussen de NWU en de GKSA konden zelfstandig professoren benoemd worden, wat de Theologische School veel invloed gaf.
De universiteit had echter het benoemingsbeleid gewijzigd, benoemde zelf professoren en bepaalde de inhoud van het curriculum. Dit leidde tot spanningen rond benoemingen, reeds gemeld op de synode van 2018. Momenteel waren de professoren van de GKSA nog aangesteld door de NWU na voordracht van de GKSA, maar bij emeritaat zouden opvolgers door de universiteit zelf benoemd worden. Ook financieel waren er veranderingen: bijdragen vanuit de kerken werden als bijdragen gezien waarbij de NWU zelf mocht bepalen hoe deze besteed werden.
Het curatorium zag zich gedwongen na te denken over de toekomst. Er werd een plan gepresenteerd voor een nieuwe, zelfstandige theologische academie. De constructie was dat huidige professoren deels in dienst zouden zijn van de NWU en voor dertig procent van de nieuwe academie, waarbij dertig procent van de salarissen voor rekening van de GKSA zou komen.
Op zondag 29 januari had de NWU echter een brief gestuurd waarin zij de voorgestelde toekomstige overeenkomst per direct verwierpen. Dit betekende dat de verantwoordelijkheid voor professoren, studenten en onderwijsinhoud volledig bij de NWU lag, en de GKSA geen enkele zeggenschap meer had. Tegelijkertijd maakte de universiteit kosteloos gebruik van de gebouwen van de GKSA.
De vraag rees wat de financiële situatie voor de professoren was. Zij waren in dienst van de NWU, die hen verplicht was te blijven betalen. Nu de NWU de voorgestelde overeenkomst had verworpen, was het ook de vraag hoe het zou gaan met het gebruik van de gebouwen van de GKSA door de NWU. Ook het bezit en gebruik van de bibliotheek was een punt van zorg.
Het plan voor een nieuwe opleiding werd gepresenteerd, met een toegenomen urgentie door de huidige situatie, temeer daar komende jaren vijf professoren met emeritaat zouden gaan. Deputaten kerkrecht reageerden op het voorstel voor een nieuwe opleiding en uitten diverse vragen, waarbij de indruk werd gewekt dat zij geen voorstander waren van een nieuwe opleiding, maar alles wilden doen om met de NWU door te gaan.
Een nieuw deputaatschap zou zich gaan bezighouden met de situatie van gemeenten die zich niet aan de synodebesluiten houden.
Internationale Betrekkingen en Zusterkerken
De tekst bevat uitgebreide informatie over de relaties tussen de Gereformeerde Kerken (GKv) en diverse buitenlandse kerken, met name de Canadian Reformed Churches (CanRC). Deze informatie is afkomstig uit verschillende bronnen en synodeverslagen, en behandelt de zorgen en beslissingen met betrekking tot de zusterkerkrelatie.
Canadian Reformed Churches (CanRC) en de GKv
De CanRC hielden in mei hun generale synode, waarop de zusterkerkrelatie met de vrijgemaakte gereformeerde kerken (GKv) ter sprake kwam. De synode besloot haar overwegingen en besluiten hierover naar de eerstvolgende vrijgemaakte synode (Meppel 2017) en rechtstreeks naar de kerkenraden van alle vrijgemaakte gemeenten te sturen. Dit werd gezien als een krachtig signaal dat de relatie ernstig gevaar liep.
De Canadese synode en lokale kerken namen het verval in de GKv scherp waar. Besluiten van de GS Dunnville (2016) hielden in dat reisattestaties niet langer automatisch en zonder voorbehoud zouden worden geaccepteerd, en dat kansels in de CanRC niet langer vanzelfsprekend open zouden staan voor GKv-predikanten. Dit werd bekendgemaakt aan de GS Meppel 2017 en aan de plaatselijke GKv-kerken.
De CanRC uitten door de jaren heen (vanaf 1998) zorgen over de binding aan de Schrift en belijdenissen, afwijkingen aangaande de leer van Christus' lijden, en ethische kwesties zoals homoseksualiteit. Ook het huwelijksformulier van de GKv en de theologische universiteit in Kampen (TUK) kwamen ter discussie. De CanRC bestudeerden de situatie in de GKv en waarschuwden voor afwijking van de gereformeerde grondslag. Zorgen namen toe, wat leidde tot de benoeming van een subcommissie in 2010 en een vermaanbrief aan de GS 2014 (GKv) in 2013.
Diverse lokale kerken van de CanRC gaven hun steun aan de richting van de commissie, met sommigen die pleitten voor een volledige schorsing van de zusterkerkrelatie indien er geen duidelijke verandering zou plaatsvinden. De CanRC benadrukten dat de schorsing van bepaalde regels niet betekende dat de zusterkerkrelatie beëindigd was, maar wel onder druk stond.
De CanRC-synode besloot de zusterkerkrelatie niet te verbreken, maar wel de werking van de regels over attestaties en kanseltoegankelijkheid tijdelijk te schorsen. Dit werd ingegeven door de "deformatiekoers" van de GKv, met name op het gebied van het onderwijs aan de TUK, de vrouw in het ambt, en de betrekkingen met de Nederlands Gereformeerde Kerken (NGK). Ondanks de gedeelde geschiedenis en samenwerking in missionaire projecten, konden de CanRC vanwege de "vloeibare" situatie op lokaal niveau en de praktijkverschillen binnen de GKv niet langer vanzelfsprekend verklaringen van plaatselijke kerkenraden aanvaarden.
De CanRC benadrukten dat indien de GS 2017 (GKv) de huidige koers van deformatie zou voortzetten, de zusterkerkrelatie zou worden verbroken. Ze zagen echter dat de GKv verder waren gegaan in het ondermijnen van het volle gezag van de Schrift. De vertegenwoordigers van de GKv op de GS 2016 (CanRC) erkenden de zorgen, maar vonden de aanbevelingen van de subcommissie voortijdig.
Andere Internationale Betrekkingen
De tekst vermeldt ook de deelname van vertegenwoordigers van buitenlandse kerken aan de generale synode van de Christelijke Gereformeerde Kerken (CGK). Deze vertegenwoordigers spraken hun bezorgdheid uit over de verdeeldheid binnen de CGK, met name de kwestie van vrouwelijke ambtsdragers. Ze riepen op trouw te blijven aan het Bijbelse onderwijs en waarschuwden tegen het overnemen van normen van de moderne cultuur.
De Reformed Congregations of Australia uitten de vrees dat er in de GKV afscheid werd genomen van een Bijbelgetrouwe manier van theologie bedrijven, met een nieuwe hermeneutiek die de zeggingskracht van de Schrift voor vandaag in twijfel trok. De Evangelical Reformed Church of Ireland sprak zorgen uit over het rapport over vrouwelijke ambtsdragers, en stelde dat de GKV "radicaal zouden vertrekken" van de normen van Gods Woord ten gunste van de norm van de postmoderne samenleving.
De Canadian Reformed Churches (via G. Nordeman) stelden dat de GKV-deputaten de bezwaren van de Canadese kerken ten onrechte interpreteerden als "persoonlijke bezwaren". Ze riepen de GKV-synode op "vast te houden aan de norm van de Schrift."
De Reformed Church of New Zealand verklaarde dat het moeilijk zou zijn de zusterkerkrelatie voort te zetten indien het rapport over vrouwelijke ambtsdragers zou worden aangenomen.
De Evangelisch-reformierte Kirche Westminster Bekenntnisses (ERKWB) in Oostenrijk en Zwitserland kwam bijeen en ontving afgevaardigden van de Orthodox Presbyterian Church (OPC) uit de USA en de Gereformeerde Kerken vrijgemaakt (GKv) uit Nederland. De ERKWB-synode besloot de zusterkerkrelatie met de GKv niet te verbreken, maar een brief te sturen waarin gefundeerd werd aangegeven waarom zij het besluit van de GKv-synode over de vrouw in het ambt geen goed besluit achtte, en bleef de ontwikkelingen nauwlettend volgen.
Nederlands Gereformeerde Kerken (NGK) en Synodes
De tekst bevat ook informatie over de Nederlandse Gereformeerde Kerken (NGK) en hun synodes. De NGK kennen een landelijke kerkvergadering, de synode, die meestal eens in de drie jaar wordt georganiseerd. De synode behandelt zaken die alle kerken gemeenschappelijk aangaan, zoals de toekomst van het ambt van predikant, doopvernieuwing, een belijdende kerk, een veilige kerk, en ruimte voor broers en zussen met een homoseksuele geaardheid.
De synode werkt met commissies die opdrachten uitvoeren en advies uitbrengen. De Kerkorde, die structuur en bescherming biedt, wordt door de synode behandeld en aangepast. De synode regelt ook de vertegenwoordiging van de kerken richting overheid, zusterkerken en andere instanties. Kerkelijke instellingen, zoals de Theologische Universiteit Utrecht (TUU) en de Toerustingsorganisatie Kerkpunt, verantwoorden zich aan de synode.
Deelname aan de synode wordt gezien als een dienst aan de kerken, waarbij afgevaardigden gebonden zijn aan de Bijbel, de belijdenis en het kerkelijk recht. De uitkomsten van het synodewerk worden gebundeld in de Acta.
De tekst verwijst naar eerdere synodes en landelijke vergaderingen, zoals de LV/GS van Zoetermeer (2022) en de voormalige Gereformeerde Kerken (vrijgemaakt) synodes van Goes (2020), Meppel (2017) en Ede (2014).
De regionale vergadering fungeert als schakel tussen plaatselijke kerken en het landelijke kerkverband, wat leidt tot wisselwerking en beter begrip tussen de verschillende kerken.
Wat is communisme?
tags: #gkv #afgevaardigd #voor #synode #buitenlandse #kerk