Inleiding: Meer dan Alleen Ongeloof
Het evangelieverhaal dat we op de tweede zondag van Pasen horen, wordt vaak te gemakkelijk het evangelie van de ‘ongelovige Thomas’ genoemd. Hij is inderdaad de hoofdfiguur die de tegenstelling oproept tussen geloof en ongeloof, tussen ‘geloven zonder te zien’ en ‘eerst zien en pas dan geloven’. Dit is jammer, want dit verhaal wordt daarmee versmald tot een zwart-wit tegenstelling waarbij Thomas tegenover de tien andere discipelen wordt geplaatst. En dit terwijl Thomas heel uitdrukkelijk ‘één van de twaalf’ wordt genoemd.
Is er iets mis wanneer we de verrijzenis van Jezus zomaar voor waar aannemen? Twijfels zijn in dit geval toch wel normaal? In de vier paasverhalen gaat het toch om twijfel, onzekerheid, verwarring, angst en verbijstering. En is Thomas, net als Maria Magdalena en de twee leerlingen van Emmaüs, niet juist het prototype van al Jezus’ leerlingen, van de eerste gemeente tot wie Johannes de evangelist zich richt?
Thomas: Een Genuanceerd Beeld
Uit het weinige dat we uit betrouwbare bron over Thomas weten, komt een genuanceerder en herkenbaar beeld naar voren. Voor het eerst komt hij in beeld wanneer Jezus' vriend Lazarus op sterven ligt. Jezus en de twaalf zijn op weg naar Jeruzalem, alwaar het gevaar voor Jezus’ leven steeds dreigender wordt. Thomas spreekt op dat moment uitzonderlijk moedige taal wanneer hij zegt: 'Laat ons met Jezus meegaan om samen met Hem te sterven.' Hij lijkt daarin een beetje op Petrus, die bereid was om met Jezus de dood in te gaan. En hij komt, net als Petrus, vrij kort daarna tot het beschamende inzicht hoe groot zijn mond maar klein zijn hart is wanneer het er effectief op aankomt. Kennen wij niet soortgelijke impulsieve en overtuigde uitspraken uit ons eigen leven? Zo van, voor die mens zou ik me onvoorwaardelijk en op elk moment helemaal geven.
De Laatste Avondmaal: Een Wending van Honderdtachtig Graden
Enkele dagen later, tijdens het Laatste Avondmaal, is Thomas niet meer zo onbesuisd en maakt hij een wending van honderdtachtig graden. Want, wanneer Jezus voorspelt: 'Jullie kennen mijn opdracht en weten waar ik heen ga', is hij de enige die durft te verwoorden wat de anderen ongetwijfeld ook denken: “Heer, wij weten niet waarheen Gij gaat, hoe zouden wij dan de weg kennen?” Het is geen vraag uit nieuwsgierigheid, maar een eerlijke bekentenis van verbijstering. Alles wat Thomas had gepland om samen met Jezus te doen, stort die avond tijdens dat samenzijn in elkaar. Wat voorheen zo vanzelfsprekend en helder was, is nu troebel en lijkt onmogelijk geworden.
Ook voor ieder van ons zijn er momenten waarop heel ons voorbije leven in vraag wordt gesteld en wat nog komen moet op losse schroeven komt te staan. Heel je leven heb je geloofd in God en in het geschonken leven, maar plotseling en onverwacht krijg je in enkele woorden te verstaan dat je aan een ongeneeslijke en terminale ziekte lijdt. Of een geliefd iemand sterft onverwacht, of een hele onderneming mislukt. Op zo'n momenten maakt ook je geloof een crisis door. Dan dool je letterlijk of figuurlijk rond, niet wetend waarin en waaruit.
Thomas' Afwezigheid en Terugkeer
Die avond van de eerste dag, zo verhaalt Johannes, hadden de leerlingen zich opgesloten voor de Joden, enkel nog bekommerd om het zelfbehoud, en zeker ook omdat alles waarin ze geloofd hadden in één ruk was weggevaagd. Maar één van hen, Thomas, die de laatste dagen vrijmoedig tegenover de Meester had gesproken (Joh.11,16; 14,15), uitgerekend die ene is er niet bij! Hij doolt rond in de straten van Jeruzalem, compleet onderuitgehaald, alleen en in zichzelf gekeerd omdat hij nu aan niemand nog enige boodschap heeft. En blijkbaar op de achtste dag van de week - de dag waarop de Messias zal verschijnen en alles opnieuw begint - zoekt hij opnieuw aansluiting bij de groep. Maar die terugkomst werkt aanvankelijk averechts: hij voelt zich als een buitenstaander, een toeschouwer.
De Kern van Thomas' Geloof
Want Thomas is een nuchter man. De verrezen Heer is toch geen engel of geen fee, maar de gekruisigde Jezus. Als Christus verrezen is, dan moet Hij de door wonden getekende Jezus zijn. Aan dat geloof houdt Thomas vast.
Johannes zag het lege graf en geloofde. Maria van Magdalena zag haar Leraar en wou Hem vasthouden. De leerlingen zagen Hem die avond en geloofden Hem aan zijn woord van vrede en verzoening. Thomas echter geloofde Hem en mocht de wond aanraken, om in die wond de offerdood te zien die de Heer had doorstaan. De genezing namelijk van alle wonden die mensen elkaar en God aandoen.
En wanneer Thomas deze naam ‘Mijn Heer en mijn God’ uitroept, gebeurt er een omkering van waarden. Want het is een titel die de Romeinse keizer toekomt, en die nu aan de gekruisigde Jood wordt toegekend. En dus is niet de machthebber nog langer goddelijk, maar de vermoorde profeet uit Nazareth. Met deze geloofsuitspraak eindigt Johannes zijn oorspronkelijke evangelie. Het is de belijdenis waarmee hij zijn geloof uitspreekt en waartoe hij zijn evangelie heeft geschreven, opdat wie het leest of hoort ‘geloven zal dat Jezus de Messias is, de Zoon van God, en opdat wie gelooft, leven zal bezitten in zijn naam’ (Jo 20,31).
Thomas als Symbool van Geloof en Twijfel
Het verhaal van Thomas wordt vaak samengevat met de uitspraak: 'Jij, ongelovige Thomas!' Dit wordt in de zin van 'wat ben je hardleers' gebruikt. Waarom wil je steeds harde bewijzen? Geloven betekent toch aanvaarden wat je niet ziet? Wie het verhaal op die manier interpreteert, doet Thomas diep onrecht aan. We zijn nog steeds in volle paastijd, en Thomas hoort daar helemaal in thuis. Als authentiek gelovige. Een gelovige die misschien vooral mensen vandaag kan aanspreken.
Thomas is in geen geval de patroon van de charismatische beweging, of van bepaalde groepen van mensen die zich gemakkelijk in trance laten brengen. Zulke goedgelovige mensen waren er ook in Thomas' dagen. En daar neemt hij afstand van. Christelijk geloof kan nooit een wereldvreemd gejuich worden, de ogen dicht: 'Praise the Lord. Alleuia.' Thomas is een nuchtere mens. Hij wil er zich van verzekeren dat zijn kompanen niet te naïef zijn in hun geloof. Het gaat wel degelijk om een vermoorde predikant, die ze met z'n allen in de steek hebben gelaten, omdat ze bang waren voor hun eigen hachje. Maar ook omdat het niet te verkroppen was: een profeet die vermoord werd op de meest schandelijke wijze die maar denkbaar was.
De kruisdood was de executie die voorbehouden was aan de laagste klasse, aan het gespuis van de straat. Men heeft het later allemaal proberen te verdoezelen. De schande werd weggemoffeld. Men heeft van de gekruisigde Jezus een triomferende Christus gemaakt. Aangezien hij de dood overwonnen heeft, kan hij verkondigd worden als koning van de wereld, als heerser van het heelal. Wie Jezus tot God verklaart, kan door niemand meer in vraag worden gesteld. Maar de dood is helemaal niet overwonnen. De dood is dagelijkse realiteit. Zelfs onder hen die zich volgeling van Christus noemen.
Het is heel terecht dat Thomas eerst de wonden wil zien. We kunnen deze nuchtere houding ook vandaag best gebruiken. Tegen een dreigende kerkelijke zelfgenoegzaamheid. De verrezen Christus die de leerlingen te zien kregen was geen engel of een fee, maar de gekruisigde Jezus. Door mensen verworpen. Daar maak je nooit een sprookje mee. Daar bouw je geen kerk op als een wereldmacht.
Thomas kende de massale optochten ter ere van de Romeinse keizers die zich in zijn dagen afspeelden, en de verering van de Romeinse keizer als god! "Mijn heer en mijn God" is de uitspraak waarmee de Romeinse keizer zich liet vereren. Wanneer die uitspraak weerklinkt in de mond van Thomas, dan wordt daarmee de wereld op zijn kop gezet. Dan gebeurt er een omkering van alle waarden. De nederige figuur van Jezus van Nazareth wordt niet weggeduwd ten voordele van de pantocrator, de wereldheerser, met aanspraak op dé waarheid, met het opleggen van de waarheid desnoods met geweld.
De Betekenis van Thomas' Geloofsbelijdenis
Met de geloofsbelijdenis "Mijn Heer en mijn God!" doorbreekt Thomas de traditionele hiërarchie en erkent hij de gekruisigde Jezus als de ultieme openbaring van God. Dit is een fundamentele omkering van de heersende machtsstructuren, waarbij de vermoorde profeet uit Nazareth boven de aardse machthebbers wordt geplaatst.
De Rol van Geloof en Twijfel in het Leven
Het verhaal van Thomas laat zien dat geloof en ongeloof geen statische standpunten zijn, maar reacties op wat we meemaken en wat ons aanspreekt. Thomas is niet onverschillig; hij kan het gewoon niet geloven omdat het beeld van de lijdende Jezus hem nog te levend voor ogen staat. Zijn verlangen naar zekerheid en zijn worsteling met het onbegrijpelijke maken hem herkenbaar voor velen.
Geloof is altijd vermengd met twijfel. Als je eerst wilt zien en dan geloven, is het geen geloven meer, maar aanschouwen. Geloof is het bewijs van de dingen die men niet ziet; het is een waagstuk, een overgave. Thomas is de tweelingbroer van ons allen, die voortdurend op twee gedachten hinkt, afwegend wat waar is en wat niet.
Thomas' Geloof als Uitnodiging
De verschijning van de Opgestane Heer aan Thomas, inclusief de uitnodiging om de wonden aan te raken, is een krachtige illustratie van hoe geloof kan voortkomen uit het confronteren van pijn en lijden. Jezus heeft het lijden niet overwonnen, maar is erdoorheen gegaan, en daarin schuilt zijn overtuigingskracht. Dit maakt Hem aanwezig in alle situaties waar mensen elkaar kunnen bijstaan en zo de open deur naar God vinden.
Opstanding is geen 'happy end'. Het geloof is geen feel-good movie. Het is de uitnodiging om niet te capituleren voor het lijden, ook al kunnen we dat niet opheffen. Het is de aansporing om niet te geloven dat het kwaad of de dood het laatste woord heeft, ook al spreekt alles in onze wereld van het tegendeel.
De Ongelovige Thomas in de Hedendaagse Context
De nuchtere houding van Thomas kan vandaag de dag nog steeds inspireren. Tegen een dreigende kerkelijke zelfgenoegzaamheid, waarin men meent het 'ene ware geloof' te bezitten, herinnert Thomas ons eraan om kritisch te blijven en te zoeken naar bewijs. De ware kerk herken je niet aan perfectie, maar aan de wonden.
Visuele Elementen
SEO Meta Data
tags: #preek #voor #ongelovigen