De Protestantse Kerk in Neede heeft een rijke en complexe geschiedenis, die nauw verweven is met de sociaal-religieuze ontwikkelingen in Nederland. In 2006 fuseerden de Gereformeerde Kerk en de Hervormde Gemeente tot de Protestantse Gemeente Neede, wat leidde tot een transformatie van het kerkelijk interieur.
De Grote Kerk: Een eeuwenoud fundament
De geschiedenis van Neede gaat terug tot de 12e eeuw, toen op de huidige locatie een kerk werd gebouwd. De toren, die eigendom is van de gemeente Berkelland, dateert van rond 1506 en is het oudste nog bestaande deel van het oorspronkelijke gebouw. Na de hervorming van Neede in 1616 kwam het gebouw in handen van de Hervormde kerk. In 1846 werd de oude kerk afgebroken vanwege bouwvalligheid en vervangen door een zogenaamde 'waterstaatskerk'. Tijdens een restauratie in 1929, waarbij de houten vloer werd opengebroken, werden laatgotische sculpturen ontdekt. In september 1945 gingen kerk en toren verloren door brand. De toren werd gerestaureerd en de kerk herbouwd.
De Gereformeerde Kerk: Ontstaan uit de Afscheiding
De bouw van de Gereformeerde Kerk aan de Thorbeckestraat was een direct gevolg van de Afscheiding in 1845 en een gerechtelijke uitspraak in 1954. Na twee jaar voorbereiding en aanzienlijke financiële inzet werd de kerk op 26 januari 1956 officieel in gebruik genomen. Het ontwerp was van de heer Dekker van architectenbureau Rotshuizen en Dekker uit Arnhem. Het orgel, geleverd door de fa. Fonteijn en Gaal, werd in 1963 geïnstalleerd. In 1985 werd het bijgebouw "Onder de Pannen" gerealiseerd, mogelijk gemaakt door de inzet van gemeenteleden. Na 50 jaar diende deze kerk op 12 maart 2006 voor de laatste keer, met de eerste predikant, ds. Wessel, onder de aanwezigen. Na een verbouwing biedt het complex nu woonruimte aan jongeren met een verstandelijke beperking.
De Reformatie en haar impact op Neede
De protestantse Reformatie, ontstaan in de 16e eeuw uit onvrede over misstanden binnen de Katholieke Kerk, leidde tot een tweedeling binnen het Westerse Christendom. Het calvinisme werd de officiële godsdienst in de Republiek der Zeven Nederlanden. Neede was een van de vier parochies van de Heerlijkheid Borculo. De St. Caeciliakerk was al voor 1235 een parochiekerk en viel onder het bisdom Münster. De katholieke geloofsuitoefening was in de 16e en deels 17e eeuw vrij. De ommekeer begon in 1616 toen de Heerlijkheid Borculo onder Staats gezag kwam te staan onder de protestantse graaf Joost Van Limburg Stirum. Het gereformeerd protestantisme werd steeds onverdraagzamer, wat katholieken dwong hun toevlucht te zoeken in schuil- en schuurkerken. De laatste pastoor van de St. Caeciliakerk, zo wil de overlevering, preekte 's ochtends als katholiek en 's middags als dominee, waarbij veel Needenaren zijn voorbeeld volgden.
Archivering van kerkelijke stukken
In 1996 begon een werkgroep binnen de toenmalige Hervormde Gemeente met het archiveren van kerkelijke stukken. Na sortering op onderdeel en datum werden 38 categorieën onderscheiden, waaronder notulen van kerkenraden en kerkelijke verenigingen. Deze werden digitaal vastgelegd. Hoewel er enkele oudere stukken zijn, dateren de meeste kerkelijke documenten van na 1960. Het archief van vóór 1950 is opgeslagen in het Rijksarchief in Arnhem. Recentelijk zijn het archief van de diaconie en dat van de Hervormde Uitvaartonderneming onder beheer van de werkgroep gekomen. Tekeningen, bestekken en foto's van de herbouw van de kerk in 1947 bevinden zich nog in het eigen archief. Na de fusie in 2006 werd de werkgroep uitgebreid met leden van de voormalige Gereformeerde Kerk, die hun archief meebrachten. Alle stukken tot het jaar 2000 zijn nu geregistreerd. De commissie, bestaande uit vier personen, werkt aan het archief tijdens de wintermaanden. Er ligt een schat aan informatie, maar er zijn ook nog "witte vlekken". Bezitters van relevante documenten, met name van de voormalige Gereformeerde Kerk, worden opgeroepen contact op te nemen.
De Gereformeerde Kerk te Neede: een gedetailleerde geschiedenis
De 'Christelijke Gereformeerde Gemeente' in Neede werd geïnstitueerd op 12 juni 1890. Na het gebruik van diverse kerkgebouwen, werd op 26 januari 1956 een nieuwe kerk aan de Mr. J.R. Thorbeckestraat in gebruik genomen. De voorgeschiedenis van deze gemeente is nauw verbonden met de Afscheiding van 1834. In Geesteren-Gelselaar begonnen huissamenkomsten in 1838, wat leidde tot de vorming van een Afgescheiden Gemeente op 27 juni 1839. Meester A. Hartgerink uit Neede, een bezoeker van deze samenkomsten, scheidde zich in 1838 van de hervormde kerk, waarna zijn salaris werd ingehouden. De gemeente Neede ressorteerde aanvankelijk onder de Afgescheiden Gemeente van Geesteren-Gelselaar. Na de Doleantie in 1886 en de landelijke samensmelting van de kerken uit de Afscheiding en de Doleantie tot 'De Gereformeerde Kerken in Nederland' in 1892, veranderde de naam van de Christelijke Gereformeerde Gemeente te Neede in 'De Gereformeerde Kerk te Neede'.
De eerste kerkgebouwen en predikanten
Men nam een eenvoudig kerkje in de Bergstraat in gebruik, genaamd 'het Eèndeken too'. Later werd een nieuw kerkje gebouwd aan de Oudestraat, dat op 16 februari 1890 werd ingewijd en plaats bood aan ongeveer 120 personen. Na het vertrek van ds. Den Hartogh in 1891, bleef Neede deel uitmaken van het arbeidsveld van de predikant van Geesteren en Gelselaar. Ds. F. Staal diende de gemeente van 1891 tot 1895. In 1892 werden de dorpen Eibergen en Rekken aan de zorg van de kerk van Neede toevertrouwd, maar dit bleek niet ideaal. Na het vertrek van ds. Staal in 1895, nam kandidaat J. Visser de pastorale zorg op zich tot 1900. Hierna leek het ledental voldoende gegroeid voor een eigen predikant. Kandidaat J. Bosch jr. uit Zwolle werd beroepen en op 25 november 1900 in het ambt bevestigd. Hij preekte eens per vier weken in het kerkje in Rekken. Er werden zondagsscholen, een Jongelings- en een Meisjesvereniging opgericht, evenals een traktaatgenootschap 'Filippus'.
Zelfstandigheid van Rekken en een gezamenlijke predikant
Op 2 februari 1902 werd in Rekken een zelfstandige Gereformeerde Kerk geïnstitueerd, mede omdat de kerkvisitatoren rond de eeuwwisseling de situatie in Rekken als een 'onzuivere toestand' beschouwden. Dit resulteerde in een vermindering van het ledental van de kerk van Neede tot ongeveer honderdtien in 1906. Beide kerken spraken echter af gezamenlijk predikanten te beroepen en te betalen. De eerste gezamenlijk beroepen predikant na ds. Bosch was ds. H.N. Boukema, die de kerken van Neede en Rekken diende van 1908 tot 1927. Een van zijn eerste taken was de ingebruikneming van het nieuwe kerkje in Eibergen. Ds. Boukema werd op 10 februari 1927 afgelost van zijn post en op 14 februari begraven te Neede.
De Vrijmaking en de bouw van een nieuwe kerk
Na het overlijden van ds. Boukema werd kandidaat J. Wiepkema beroepen. Tijdens zijn predikantschap werd in 1930 de nieuwe gereformeerde kerk te Eibergen in gebruik genomen. In de jaren '30 ontstonden er meningsverschillen binnen de Gereformeerde Kerken over leerstellingen, met name over de betekenis van doop en Verbond, en de zienswijze van dr. A. Kuyper over de 'veronderstelde wedergeboorte'. De kerkenraad van Neede kon zich niet verenigen met deze zienswijze en verbrak op 15 juni 1945 de band met de synode. Dit leidde tot een scheuring, waarbij de helft van de gemeente zich aansloot bij de 'vrijgemaakte' kerkenraad. De gereformeerden en vrijgemaakten kerkten beide nog in de kerk aan de Oudestraat, maar in gescheiden diensten. Na een gerechtelijke uitspraak in 1954 moest de Gereformeerde Kerk uitwijken naar het verenigingsgebouw van de hervormde gemeente. De gedupeerde Gereformeerde Kerk plande de bouw van een eigen kerk aan de Mr. J.R. Thorbeckestraat. Het ontwerp was van architectenbureau Rotshuizen en Dekker. De bouw begon in april 1955. De kerk bood plaats aan 250 mensen en had aanvankelijk geen orgel en centrale verwarming. Het orgel werd in 1963 geïnstalleerd.
Ingebruikneming van de nieuwe kerk
Op 26 januari 1956 werd de gereformeerde kerk officieel in gebruik genomen met een dienst geleid door ds. J. Wessel. Ondanks de droeve aanleiding van de stichting van de kerk, overheersten blijdschap en dankbaarheid. Ds. Wessel sprak over het belang van het ingaan in Gods heiligdommen, maar benadrukte dat dit niet volstaat. Op 12 maart 2006 werd de laatste kerkdienst gehouden in de gereformeerde kerk, in verband met de fusie tot de Protestantse Gemeente Neede.
Historische context van Neede
Neede ligt in de Achterhoek, provincie Gelderland, en maakte deel uit van de heerlijkheid Borculo. In 1623 staken keizerlijke troepen na de Slag bij Stadtlohn een groot deel van Neede in brand. Het dorp werd ook getroffen door de stormramp van 1927, waarbij meer dan honderd huizen werden verwoest. Huize De Kamp is een versterkt huis uit de middeleeuwen, dat in de zeventiende eeuw werd herbouwd. De toren van de Grote Kerk van Neede uit 1506 is een rijksmonument. De Hollandsche Molen aan de Diepenheimseweg dateert uit 1926. Diverse boerderijen, waaronder Erve Kolkman, hebben de status van rijksmonument.
tags: #protestante #kerk #neede