De Protestantse Kerk in Nederland, in het dagelijks spraakgebruik vaak afgekort tot Protestantse Kerk of PKN, is het grootste protestantse kerkgenootschap in Nederland. Na een langdurig toenaderingsproces ontstond deze kerk op 1 mei 2004 uit een fusie van de drie Samen op Weg-kerken: de Nederlandse Hervormde Kerk, de Gereformeerde Kerken in Nederland en de Evangelisch-Lutherse Kerk in het Koninkrijk der Nederlanden. Ook de Waalse kerk maakt deel uit van de PKN.
De Protestantse Kerk in Nederland is aangesloten bij de Wereldraad van Kerken (World Council of Churches) (WCC) en de Lutherse Wereldfederatie. Hoewel in het dagelijks spraakgebruik de afkorting PKN veelvuldig wordt gebruikt, hanteert het kerkgenootschap deze zelf niet. Soms wordt de naam ingekort tot Protestantse Kerk.
Ledenaantallen en Ontwikkelingen
In 2015 werd een ledenaantal van 1.646.259 (ongeveer 9,7% van de Nederlandse bevolking) geregistreerd. Dit aantal omvatte belijdende en doopleden, exclusief 323.496 'overige leden' of geboorteleden. Volgens het jaarverslag van 2018 was het ledenaantal gedaald tot 1.483.178 (8,6% van de bevolking) per eind 2017. Per 1 december 2021 daalde dit verder naar 1.343.000 (7,7% van de bevolking). Het aantal leden neemt gemiddeld met ongeveer 2,5% per jaar af, met uitzondering van 2012 vanwege een statistische correctie. Deze daling wordt deels veroorzaakt door vergrijzing en een beperkte aanwas van nieuwe leden.
Het Ontstaan van de PKN
Op 12 december 2003 stemden de synodes van de drie deelnemende kerken, na een proces van veertig jaar, in met de fusie. De synodevergaderingen vonden plaats in Utrecht. De officiële bekrachtiging van de fusie vond plaats op 1 mei 2004. De eerste scriba van de generale synode werd ds. Bas Plaisier, en de eerste voorzitter ds. Jan-Gerd Heetderks.
Plaatselijke gemeenten behielden de vrijheid om daadwerkelijk met hun fusiepartners te fuseren of zelfstandig te blijven functioneren. De meeste veranderingen vonden plaats op bestuurlijk niveau. De traditie van drie ambten (dominee, ouderlingen en diakenen) werd ook voor de evangelisch-lutheranen overgenomen.
Niet-gefuseerde Gemeenten
Ongeveer honderdduizend leden van de Samen op Weg-kerken gingen niet mee in de fusie. Circa 125 lokale gemeenten of delen daarvan, met name uit de Gereformeerde Bond binnen de Nederlandse Hervormde Kerk, konden zich om leerstellige redenen niet verenigen met de fusie en behielden hun 'hervormde' identiteit. De meeste leden van de Gereformeerde Bond bleven echter binnen de PKN. Belangrijke discussiepunten waren de aanvaarding van lutherse belijdenisgeschriften en de ruimte voor het zegenen van relaties tussen homoseksuelen.
Vanuit gereformeerde zijde konden enkele gemeenten zich evenmin vinden in de fusie. Zeven gemeenten vormden de Voortgezette Gereformeerde Kerken in Nederland, met ongeveer 3000 leden. Enkele predikanten en gemeenten sloten zich aan bij de Nederlands Gereformeerde Kerken of de Christelijke Gereformeerde Kerken.
Bestuurlijke Organisatie
Het belangrijkste besluitvormende orgaan van de Protestantse Kerk in Nederland is de generale synode, bestaande uit 62 leden die namens de classes worden afgevaardigd. Per 1 mei 2018 telt de kerk 11 classes. De kerkorde voorziet ook in afvaardigingen van de evangelisch-lutherse synode, de Waalse gemeenten en geassocieerde kerken.
Naast de generale synode bestaat er een kleine synode voor lopende zaken en een moderamen (dagelijks bestuur) van vijf leden, met de scriba als algemeen secretaris en belangrijkste vertegenwoordiger van de kerk.
Classisstructuur
In een classis zijn kerken uit omliggende plaatsen georganiseerd. De classes zijn verdeeld over elf regio's. Sinds 1 mei 2018 is het aantal classes teruggebracht van 74 naar 11, met gemiddeld 200 gemeenten per classis. In elke classis is een classispredikant aangesteld voor leidinggevende en bemoedigende taken.
Protestantisme: Een Overkoepelende Term
Het protestantisme is een van de drie grote stromingen binnen het christendom, naast het rooms-katholicisme en de oosters-orthodoxe kerken. De stroming ontstond in de 16e eeuw uit kritiek op de middeleeuwse Katholieke Kerk, met de Reformatie als belangrijkste uitingsvorm. Kenmerkend is de nadruk op de studie van de Bijbel als enige bron van gezag (Sola scriptura) en het persoonlijke geloof in Jezus Christus (Sola fide en Sola gratia).
Het woord 'protestantisme' is afgeleid van het Latijnse protestari ("publiekelijk verklaren" of "getuigen") en verwijst specifiek naar de Protestatio van Spiers in 1529, waarbij lutherse vorsten bezwaar maakten tegen de pogingen van keizer Karel V om de Reformatie terug te draaien.
Historische Wortels van het Protestantisme
Voorlopers van de Reformatie waren onder meer John Wycliffe in de 14e eeuw en Jan Hus aan het begin van de 15e eeuw, die zich verzetten tegen de macht en rijkdom van de Kerk en pleitten voor zuivering van on-bijbelse invloeden. Een cruciale gebeurtenis was de publicatie van de 95 stellingen door Martin Luther in 1517, die zich richtte tegen de handel in aflaten.
Rond dezelfde tijd startte Johannes Calvijn een soortgelijke beweging in Zwitserland. De ideeën van de Reformatie verspreidden zich snel door Europa, mede dankzij de uitgevonden boekdrukkunst.
De Reformatie en Geloofsstrijd
De Rijksdag van Spiers in 1529, waarbij een eerder besluit tot rechtszekerheid voor protestantse vorstendommen werd teruggedraaid, leidde tot protest van de lutherse deelnemers. Dit resulteerde in een feitelijke scheiding binnen de kerk en in de daaropvolgende decennia in gewapende conflicten (godsdienstoorlogen). Het principe cuius regio, eius religio ("In wiens gebied men woont, diens godsdienst moet men belijden") werd de norm.
De strijd tussen het rooms-katholicisme en diverse protestantse stromingen speelde een rol in oorlogen zoals de hugenotenoorlogen in Frankrijk en de Dertigjarige Oorlog in Duitsland. De Godsdienstvrede van Augsburg (1555) en de Vrede van Westfalen (1648) legden territoriale afbakeningen vast.
Verschillen met het Rooms-Katholicisme
Een belangrijk verschil tussen het protestantisme en het rooms-katholicisme ligt in de structuur van gezag. Binnen het protestantisme berust alle gezag bij de Bijbel, terwijl de Rooms-Katholieke Kerk een hiërarchie kent met priesters, bisschoppen en de paus. Ook verschilt de visie op sacramenten, heiligenverering en de inrichting van kerkgebouwen.
Protestanten geloven in de vergeving van zonden door geloof in Jezus Christus (sola fide), terwijl de Rooms-Katholieke Kerk benadrukt dat zonden vergeven worden door het offer van Jezus Christus aan het kruis. De opvattingen over het heilig Avondmaal variëren binnen het protestantisme, waarbij algemeen Jezus' lijden voor de zonden wordt herdacht.
Binnen het protestantisme kunnen vrouwen worden toegelaten tot het ambt, terwijl dit in de Rooms-Katholieke Kerk niet het geval is. Protestanten vieren de dienst in de landstaal, terwijl katholieken dit pas na het Tweede Vaticaans Concilie deden.
Substromingen en Diversiteit binnen het Protestantisme
Het protestantisme kent een groot aantal substromingen, waaronder lutherse, calvinistische, remonstrantse, anglicaanse, presbyteraanse, methodistische, doopsgezinde, baptistische, pentecostale en evangelische kerken. Wereldwijd zijn er meer dan 45.000 protestantse kerkgenootschappen.
Kernpunt van het protestantisme is het geloof in de directe relatie tussen God en de gelovige, waarbij de Bijbel centraal staat. De betekenis van het kerkgebouw verschilt: voor katholieken is het een heilige plek, terwijl protestanten de gemeenschap als heilig beschouwen.
Symbolen binnen het Christendom
Diverse symbolen spelen een rol binnen het christendom:
- De vis: Een van de oudste christelijke symbolen, gebruikt door de eerste christenen als geheim teken.
- Het Christogram (☧): Samengesteld uit de Griekse letters Chi (X) en Rho (P), de eerste letters van Christos. Keizer Constantijn de Grote gebruikte dit symbool na zijn bekering.
- Het symbool van geloof, hoop en liefde: Een kruis, een anker en een hart, verwijzend naar Bijbelse begrippen (1 Korintiërs 13:13).
- Het hugenotenkruis: Ontworpen in de 17e eeuw in Frankrijk, diende als herkenningsteken voor vervolgde protestanten en als een stille geloofsbelijdenis en protest.
Recente Ontwikkelingen en Uitdagingen
De Protestantse Kerk in Nederland heeft te maken gehad met diverse discussies en ontwikkelingen:
- Predikantschap voor hbo-theologen: Een discussie over het openstellen van het predikantschap voor theologen met een hbo-opleiding, mede ingegeven door vrees voor een predikantentekort.
- Ledenregistratiesysteem Numeri: Een kostbaar en mislukt project voor de ontwikkeling van een nieuw ledenregistratiesysteem.
- Bezuinigingen: Door teruglopende ledenaantallen en financiële middelen zijn er bezuinigingen doorgevoerd op diverse terreinen, waaronder regionale dienstencentra en personeelsbezetting.
- Israël-standpunt: Een discussie over het in 2004 opgenomen standpunt van de kerk over de verbondenheid met het volk Israël.
- Opvattingen over God: Een boek van dominee Klaas Hendrikse, waarin God werd geschetst als een 'gebeuren', leidde tot onrust en een tuchtprocedure die strandde.
- Pioniersplekken: Initiatieven om plekken te creëren voor mensen die niet (meer) naar de kerk gaan, hoewel uitgroei tot zelfstandige gemeenten uitdagend blijkt.
- Samenwerking met andere kerken: Een voorstel om de banden met andere protestantse kerken aan te halen en 'bijzondere betrekkingen' aan te gaan.
- Mobiliteit van predikanten: Een besluit om gemeenten na twaalf jaar definitief afscheid te laten nemen van een predikant, met als doel de mobiliteit te vergroten.
De Protestantse Kerk in Nederland blijft zich ontwikkelen en aanpassen aan de veranderende maatschappelijke en religieuze context.
tags: #protestants #christendom #afkorten