De kerk van Wons is een kerkgebouw gelegen in de gemeente Súdwest-Fryslân in de Nederlandse provincie Friesland.
Historische Achtergrond en Architectuur
Het huidige kerkgebouw werd in 1728 gebouwd ter vervanging van een eerdere kerk uit de 12e eeuw. Het is een opmerkelijke achtzijdige centraalbouw met een piramidedak.
Het koepeltorentje van de kerk onderging in 1776 een vernieuwing. Het interieur wordt bekroond door een indrukwekkend houten koepelgewelf.
Aan vijf zijden van het interieur bevindt zich een galerij, die in 1891 werd toegevoegd. De preekstoel, een schenking van Richte Jacobs Abbema, dateert uit 1686.
Het orgel, vervaardigd door Bakker & Timmenga, werd in 1891 geïnstalleerd.
De luidklok van de kerk werd tijdens de Tweede Wereldoorlog door de Duitse bezetter gevorderd en in 1953 vervangen door een nieuwe klok, gegoten door Van Bergen.
Restauratie en Aanpassingen
In de periode 1961-1962 onderging de kerk een ingrijpende restauratie, geleid door P.L. de Vrieze. Tijdens deze werkzaamheden kreeg het gebouw een neoclassicistische ingangspartij en werd een consistoriekamer toegevoegd.
De bestaande windwijzer, een hert ontleend aan het wapen van Wonseradeel, werd bij de restauratie vervangen door een nieuw ontwerp van Wladimir de Vries.
De Stichting Kerk Wons
De Protestantse Gemeente Wons besloot in 2018 te fuseren met de gemeenten van Schettens, Schaard en Longerhouw. Dit leidde tot een onderzoek naar de mogelijkheden voor het afstoten en tegelijkertijd behouden en goed exploiteren van de kerk.
Na diverse gesprekken werd besloten de Stichting Kerk Wons op te richten. Deze stichting heeft als doel de kerk te exploiteren en in goede staat te houden. De kerk werd op 1 september 2019, samen met ongeveer 16 hectare landbouwgrond, verkocht en overgedragen aan de stichting.
De Stichting Kerk Wons is opgericht op 24 januari 2019 en ingeschreven bij de Kamer van Koophandel onder nummer 73816728. Op 26 april 2019 werd de stichting door de Belastingdienst erkend als algemeen nut beogende instelling (ANBI).
De heer K., de heer R., mevrouw J. en de heer J. vormen het bestuur. De bestuursleden genieten geen beloning voor hun werkzaamheden, zoals vastgelegd in artikel 4.7 van de statuten.
Visie en Waarden van de Stichting
De statuten van de stichting omschrijven haar doelen en middelen. De visie van de stichting is gericht op het "levend houden van dit unieke monument voor de dorpsgemeenschap" in "gewone mensen taal".
Waarom een Uniek Monument?
De kerk in Wons bezit waarde op meerdere vlakken:
- Cultuurhistorische waarde: De kerk is onlosmakelijk verbonden met de plek en de geschiedenis van het dorp Wons, een oud terpdorp in Friesland. De kerk staat op het hoogste punt van de terp, is beeldbepalend en van verre zichtbaar.
- Stedenbouwkundige waarde: Deze waarde sluit nauw aan bij de cultuurhistorische waarde. De kerk bevindt zich op een gezichtsbepalende locatie, omringd door het kerkhof, en vormt de kern waaromheen het dorp Wons is ontstaan.
- Historische waarde: De kerk is een Rijksmonument vanwege haar grote historische betekenis. Het gebouw dateert uit 1728, de klokkentoren werd in 1776 voltooid en de preekstoel is ouder dan 1681. Een rijksmonument wordt erkend om zijn schoonheid, wetenschappelijke betekenis of historische waarde.
Functie voor de Toekomst
Naast het behoud van de bovengenoemde waarden, is de emotionele waarde van het monument cruciaal. Een "dood monument" zou de identiteit van de mienskip (gemeenschap) aantasten. Hoewel de religieuze functie afneemt, is een gebouw met de uitstraling van deze kerk zeer geschikt om een bredere functie te vervullen binnen de dorpsgemeenschap.
Taken en Beheer van de Stichting
Taken
De taken van de stichting zijn nog volop in ontwikkeling. Ze omvatten onder andere het initiëren van (culturele) activiteiten en het verlenen van medewerking aan concerten.
Beheer en Financiën
De financiële middelen van de stichting bestaan uit opbrengsten van verpachte landbouwgrond (bestemd voor langjarig onderhoud), subsidies, donaties, schenkingen, erfstellingen en legaten, alsmede andere inkomsten. Alle gelden worden aangewend voor het instandhouden en exploiteren van de kerk.
De stichting hanteert een meerjarenonderhoudsplan (MJOP). Het meest recente MJOP (2020-2025) is opgesteld met ondersteuning van de Stichting Beheer Kerkelijke Gebouwen Noord-Nederland en de format van de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed.
Land- en Pachtzaken
De stichting bezit grond die in erfpacht is uitgegeven. Het Rentmeesterskantoor der Kerkelijke Goederen verleent advisering en ondersteuning bij het beheer. De erfpachtcanon wordt periodiek marktconform herzien, met streven naar uniformiteit. Bij vrijkomend land wordt in principe eerst aan een inwoner van Wons met een agrarisch beroep uitgegeven.
Activiteiten van de Stichting
Activiteiten in 2019 en Volgende Jaren
In 2019 werd de kerk gebruikt voor ceremonies zoals rouwen en trouwen, maandelijkse diensten van de PKN, en concerten (inclusief repetities) door koren als Hosanna en 't Woldinghe. Deelname aan Open Monumentendagen en Open Kerkendagen behoort eveneens tot de mogelijkheden.
Het bestuur neemt kennis van de afspraken met de Begrafenisvereniging "De Laatste Eer" en het beheer van de begraafplaats.
Toekomstige Activiteiten (vanaf 2020)
Vanaf 2020 wordt de focus gelegd op het goed laten verlopen van lopende zaken en het eigen maken van het beheer van het monument. Vanaf 2023 zijn diverse culturele en muzikale activiteiten gepland, waarvoor samenwerking wordt gezocht met andere partijen en de gemeente Súdwest Fryslân.
De gemeente neemt deel aan een landelijk project gericht op kerken die door kerkgemeenschappen worden afgestoten. Het bestuur zal zich inspannen om diverse activiteiten te faciliteren, waarbij organisatorische en facilitaire aspecten elkaar niet in de weg mogen zitten.
De Protestantse Gemeente in Breder Perspectief
In het uitgestrekte platteland van Friesland, tussen Bolsward en de Kop Afsluitdijk, liggen de vier dorpjes Schettens, Schraard, Longerhouw en Wons. Deze gemeente telt ongeveer 400 leden, waarvan een deel actief is binnen de kerk. Bij diaconale acties is de gehele dorpsgemeenschap betrokken.
De gemeente beheert vier monumentale kerkgebouwen, waarvan er drie in eigendom zijn. Dankzij pachtopbrengsten kunnen deze gebouwen in stand worden gehouden en blijven ze van waarde voor de dorpen. Daarnaast is er geïnvesteerd in de bouw en verbetering van vier woningen voor mensen met een kleine beurs.
Een bijzondere vorm van nevengebruik vindt plaats in de kerk van Schettens, die wordt gebruikt voor kerkovernachtingen. De toren is ingericht als slaapkamer, en de kerkzaal beschikt over een geluidsinstallatie voor diverse muziekuitvoeringen. Indien men vaardig genoeg is, mag het orgel bespeeld worden.
Elke zondagochtend wordt een eredienst gehouden, afwisselend in een van de vier kerken. Deze diensten worden uitgezonden via Kerkdienstgemist.nl. De diensten worden verzorgd door eigen kerkelijk werker, pastor Hoekstra, en door predikanten van elders, wat zorgt voor afwisseling.
De muzikale begeleiding is eveneens divers. Wanneer er geen organist aanwezig is, verzorgen blazers van Excelsior Schraard of Hosanna Wons de muzikale omlijsting.
tags: #protestantse #gemeente #wons