De protestantse gemeenschap in Oostenrijk kent een rijke geschiedenis en een specifieke structuur die voortkomt uit historische ontwikkelingen en kerkelijke wetgeving. Twee hoofdtradities binnen het Oostenrijkse protestantisme zijn de Evangelische Kerk A.B. (Augsburgse Belijdenis, Luthers) en de Evangelische Kerk H.B. (Helvetische Belijdenis, Gereformeerd). Deze scheiding, hoewel beide kerken nauw samenwerken, dateert uit de tijd van Keizer Jozef II, die met de Tolerantieakte in de 18e eeuw het protestantisme uit de illegaliteit haalde en de twee stromingen definieerde aan de hand van hun belijdenisgeschriften.
Tegenwoordig vertegenwoordigen de protestanten, met een gezamenlijke ledenaantal van ongeveer 277.000 (265.000 Luthers en 12.000 Gereformeerd), een kleine 3% van de totale Oostenrijkse bevolking van ruim 8 miljoen mensen. De Evangelische Kerk A.B. is georganiseerd in zeven bisdommen, elk geleid door een superintendent, met in totaal 200 parochies. De regio Burgenland kent met 10,5% het hoogste percentage protestanten, gevolgd door Karinthië en Opper-Oostenrijk, waar bijna 47.000 protestanten wonen, wat de hoogste concentratie in één gebied vormt. De Evangelische Kerk H.B. telt negen parochies.
Beide kerken delen een vergelijkbare structuur, gebaseerd op een presbyteriaal-synodale constitutie. Dit houdt in dat de hoogste bestuursorganen synodes zijn, ondersteund door kleine uitvoerende comités (Oberkirchenrat A.B. en Oberkirchenrat H.B.). De hoogste geestelijke leiders zijn de bisschop voor de Lutherse kerk en de Landessuperintendent voor de Gereformeerde kerk. Hoewel er geen confessionele of administratieve unie is, werken de kerken op veel gebieden samen, onder andere via de "Protestantse Kerk A.B. en H.B.", een orgaan dat beide kerken vertegenwoordigt en een Algemene Synode als "parlementair" instrument heeft.
Kerkelijke Organisatie en Samenwerking
De Oostenrijkse protestantse kerken opereren binnen een presbyteriaal-synodale constitutie, wat een democratische structuur op verschillende niveaus garandeert. Op parochiaal niveau beslissen gemeenten, direct of via gekozen vertegenwoordigers, over kerkelijke aangelegenheden. Dit omvat de verkiezing van predikanten en andere verantwoordelijken, waarbij kiezers en geestelijken gelijke rechten hebben. Deze basisstructuur wordt voortgezet op hogere niveaus, waarbij leden van de synodale uitvoerende comités, de bisschop A.B. (met een termijn van 12 jaar) en de Landessuperintendent H.B. (met een termijn van 6 jaar) worden gekozen door de respectievelijke synodes, die bestaan uit een gelijk aantal geestelijken en leken.
De samenwerking tussen de Lutherse en Gereformeerde kerken in Oostenrijk gaat verder dan de formele structuren, mede ingegeven door de historische context en de principes van de Leuenberger Konkordie van 1973, die wederzijdse erkenning van predikanten en het avondmaal bevordert. Deze samenwerking uit zich in gemeenschappelijke inspanningen op zowel geestelijk als administratief gebied. De gemeenschappelijke basis ligt in de confessies van beide kerken, wat leidt tot een "belijdend kerkrecht" waarin geestelijken en leken met gelijke rechten samenwerken.
Huidige Uitdagingen en Beschuldigingen
Ondanks de historische ontwikkeling en de inspanningen voor samenwerking, worden de Oostenrijkse protestanten geconfronteerd met specifieke uitdagingen en beschuldigingen. Er zijn meldingen van vervolgingen, waarbij een tiental predikanten werd aangeklaagd wegens vermeende begunstiging van het nationaalsocialisme. Superintendent Joh. Heinzelmann in Villach, het geestelijk hoofd van de protestantse kerken, heeft deze beschuldigingen krachtig weerlegd. Hij erkent echter dat Oostenrijkse protestanten, indien politiek georiënteerd, zich wellicht eerder aangetrokken voelen tot partijen die cultureel en religieus dichter bij hen staan dan tot uitsluitend Rooms-Katholieke of socialistische partijen.
De politieke verhoudingen in Oostenrijk worden gekenmerkt door een relatieve gelijkheid van de drie grote stromingen: nationaalsocialistische, Rooms-Katholieke en socialistische, elk ongeveer een derde van de bevolking vertegenwoordigend. Aangezien protestanten slechts ongeveer 5% van de bevolking uitmaken, is het duidelijk dat het nationaalsocialisme niet primair op hen steunt; politiek actieve protestanten vormen slechts een fractie binnen deze partij.
Er zijn ook meldingen van aanzienlijke moeilijkheden voor individuen die willen overstappen naar de protestantse kerk. Dit omvat onder meer pijnlijk verhoor door de gendarmerie, weigering van documenten, vertragingen, het aanvoeren van politieke gronden om religieuze overgangen te belemmeren, gevangenisstraffen en boetes, onderzoeken naar de geestestoestand, benadeling bij aanstellingen en dreiging met maatschappelijke uitsluiting. Dit heeft ertoe geleid dat protestanten, met name in de provincie, zich als burgers van de tweede rang voelen. De situatie in Oostenrijk staat in contrast met Zwitserland, waar Rooms-Katholieken in protestantse meerderheidskantons weliswaar in tal van leidende functies worden benoemd, wat in het huidige Oostenrijk niet meer mogelijk lijkt. De protestanten vrezen dat hun "gelijke rechten" langzaam afglijden naar "tolerantie", of zelfs erger.
Internationale Reacties en Hulpacties
Het protestantse buitenland blijft niet onverschillig voor de situatie in Oostenrijk. Comités worden opgericht in continentaal Europa, Groot-Brittannië en Amerika. Hoewel het buitenlandse protestantisme erkent dat bondskanselier Schuschnigg een politiek gestuurd protestantisme uit het buitenland moet afwijzen, en sympathie toont voor Oostenrijks strijd tegen nationaalsocialistisch Duitsland, rijst de vraag wie "politiek protestantisme" definieert: de bondskanselier die niemand om zijn geloof wil onderdrukken, of de gendarme die verhoren afneemt?
Er wordt benadrukt dat het van grote waarde zou zijn als er van hogerhand nadruk werd gelegd op de "gelijke rechten". De Rooms-Katholieke krant "Reichspost" leek echter, naar aanleiding van een bezoek van prof. dr. Adolf Keller aan Oostenrijk, geen weet te hebben van protestantse bezwaren vanuit het buitenland en beschouwde deze als schadelijke propaganda. Tegenover dergelijke opvattingen, die de druk op het Oostenrijkse protestantisme verhogen, is het des te belangrijker dat het Centraal Bureau voor Kerkelijke Hulpacties in Genève de alarmklok luidt.
Ook in Nederland leeft de betrokkenheid. Prof. dr. F. M. Th. Böhl en prof. dr. J. A. Cramer zijn lid van het Centraal Bureau voor Kerkelijke Hulpacties in Genève. In 1922 werd in Nederland de Vereniging "Het Evangelie in Oostenrijk" opgericht, die destijds aanzienlijke hulpacties organiseerde en een bedrag van f 11.000,- besteedde. Hoewel de vereniging lange tijd niet vergaderd heeft, getuigt dit van een historische band en voortdurende zorg voor de protestantse gemeenschap in Oostenrijk.
Evangelische Gemeenten en Diensten in Oostenrijk
In Oostenrijk vinden diverse evangelische gemeenten en kerkdiensten plaats. De Evangelische Gemeente Gosau in Opper-Oostenrijk, gevestigd in een prachtige neogotische kerk gebouwd tussen 1860 en 1869, is een voorbeeld van de lokale protestantse aanwezigheid. De kerk, met houtsnijwerk vervaardigd door lokale meesters en steen uit Gosau, herbergt een orgel gebouwd in 1902. Hoewel de oorspronkelijke bronzen klokken werden omgesmolten voor oorlogsproductie, zijn ze vervangen door stalen klokken.
De kerk in Gosau is het hele jaar door 24/7 geopend en goed bereikbaar met zowel de auto als het openbaar vervoer. Andere locaties met evangelische diensten zijn onder andere Reutte (Tirol), Bludenz (Vorarlberg), Landeck (Tirol), Ramsau am Dachstein en Villach (Karinthië). In deze gemeenten worden zowel Duitstalige als, in sommige gevallen, Nederlandstalige diensten gehouden, vaak met medewerking van Nederlandse predikanten.
Voor toeristen zijn er in verschillende vakantiegebieden, zoals de Harz, de Franse Alpen (Valon Point d'Arc, Gérardmer) en de Spaanse Costa's (Pineda de Mar, Fuengirola, Torremolinos), specifieke Nederlandstalige diensten georganiseerd, vaak door middel van toeristenpastoraat. Deze diensten bieden een geestelijke ondersteuning voor Nederlandstaligen die in het buitenland verblijven.
De vermelding van de diensten in diverse locaties, zoals hieronder gedetailleerd, toont de verspreiding van protestantse gemeenschappen en de inspanningen om zowel lokale als toeristische gemeenschappen te bedienen. Het is belangrijk op te merken dat de vermelding van diensten geen waardeoordeel inhoudt en dat er oproepen zijn voor medewerking aan vakantiediensten in het buitenland.
Overzicht van Evangelische Diensten (Selectie)
- Beerfelden (Odenwald): Diverse Nederlandstalige diensten met wisselende predikanten.
- Duisburg: Nederlandstalige diensten in het Evang. Kerkgebouw (Ruhrort).
- Mannheim: Nederlandstalige diensten in het Gemeindehaus Trinitatiskirche.
- Hallenberg (Sauerland): Nederlandstalige diensten, met thematische avonden.
- Harzgebied: Toeristenpastoraat met Nederlandstalige predikanten op diverse locaties.
- Argelès-Plage (Pyrenées Orientales): Nederlandstalige diensten in de Chapelle de la Plage.
- Reutte (Tirol): Nederlandstalige en Duitstalige diensten in de Evang. Pfarrgemeinde.
- Villach (Karinthië): Nederlandstalige diensten in de Evang. Kirche.
- Pineda de Mar (Costa Brava Zuid): Nederlandstalige dienst in de Iglesia Evangélica.
- Torroella de Montgri (Costa Brava): Nederlandstalige diensten op Camping "El Delfín Verde".
- Fuengirola (Costa del Sol): Nederlandstalige diensten in de Boulevardkerk.
- Interlaken (B. Oberland): Diensten in de Evang. Reformierte Schlosskirche, met kinderoppas en zang-/orgelavonden.
- Meieringen (B. Oberland): Diensten in de Reformierte Sankt Michaelskirche, met kinderoppas en zang-/orgelavonden.
- Reichenbach (B. Oberland): Diverse diensten op zaterdag en zondag.
- Spiez (B. Oberland): Diensten in de Reformierte Kirche.
- Lugano (Tessin): Nederlandstalige diensten in de Evang. Ref. Kirche.
- Ascona (Tessin): Nederlandstalige diensten in de Evang. Ref. Kirche.
- Raron (Wallis): Diensten in de Felsenkirche (Rotskerk).
- Brig (Wallis): Nederlandstalige diensten in de Reformierte Kirche.
tags: #protestantse #kerk #oostenrijk