In oktober 2019 verschenen ze overal: trekkers als symbool van protest, zowel op de weg, online als in de media. Boeren vroegen om meer waardering en hoopten dat Nederland weer trots op hen zou zijn. Een campagne moest zorgen voor meer sympathie en steun. Hoewel het leek op een spontane actie, zat erachter een zorgvuldig geregisseerde operatie, met als inzet de belangen van boeren en de betrokken industrie.
De toon van de actie veranderde naarmate het protest aanzwelde. Een deel van de boeren had geen vertrouwen meer in de overheid en de stikstofcijfers van het RIVM. Ze vonden de meetpunten en berekeningen, waarmee het RIVM het aandeel van de landbouwsector in de stikstofneerslag in kaart brengt, onbetrouwbaar. Medialogica onderzocht waar dat beeld van onbetrouwbare meetpunten vandaan kwam.
Volgens sommige agrarische journalisten en boeren ontbrak er informatie en onderbouwing in de publicaties van de overheid en het RIVM. Het instituut werd als onbetrouwbaar en niet transparant beschouwd. De woordvoerder van Farmers Defence Force stelde: “Zonder gedegen onderzoek regeert het onderbuikgevoel en wordt er op basis van leugens, aannames en emoties beslissingen genomen”. De vraag blijft echter hoe volledig en genuanceerd de publicaties waren waarop de boeren zich baseerden, en wat het effect van de publicaties van de agrarische journalistiek op de beeldvorming was.
De Betrouwbaarheid van Stikstofcijfers en Meetpunten
In de uitzending van Medialogica op 26 mei 2020 over het Boerenprotest werd gekeken naar het werk van onderzoeksjournalist Geesje Rotgers, specifiek haar onderzoek naar de betrouwbaarheid van meetpunten en berekeningen van het RIVM in het stikstofdossier. Dit onderzoek werd door de redactie als een belangrijke factor beschouwd in de beeldvorming rondom het RIVM en het stikstofdebat.
De uitzending zoomde in op verschillende publicaties waarin het onderzoek van Rotgers een rol speelde. Rotgers zelf was echter van mening dat de publicaties waar in het programma naar werd verwezen, niet als haar publicaties konden worden aangemerkt, maar publicaties van derden betrof. In voorpublicaties in de VPRO Gids en het Nederlands Dagblad gaven de maaksters van de uitzending aan dat publicaties van Rotgers waren gevonden waarin nuanceringen en wederhoor ontbraken. De eindredactie benadrukte dat dit niet gold voor álle publicaties van Rotgers, maar om een selectie van media-uitingen die in het kader van het stikstofdebat voor de uitzending waren onderzocht.
Reacties op Uitspraken en Beleid
Boerenacties werden mede aangewakkerd door de uitspraak van D66 kamerlid Tjeerd de Groot, die in een interview aangaf dat de veestapel moest halveren. Dit leidde tot het idee voor het grote boerenprotest, aldus Agractie-voorzitter Bart Kemp. Hij verklaarde: “De Groot gebruikte een oneliner waarvan hij weet dat de boeren behoorlijk getriggerd worden, want zij zien hun inkomen en hun hele leven wegvallen.” De Groot zelf gaf aan dat dit niet zijn opzet was, maar erkende dat "Je kunt een hele revolutionaire visie neerleggen maar die heeft ook consequenties."
Op 10 oktober 2025 werd gemeld dat negentig procent van de Nederlandse bevolking achter de boerenprotesten tegen de stikstofplannen van het kabinet zou staan, althans, dat percentage werd regelmatig op protestborden langs de weg vermeld. Onderzoek van I&O Research, in opdracht van Trouw, wees echter anders uit. Onderzoeker Asher van der Schelde gaf aan: "De uitkomst van ons laatste onderzoek geeft aan dat het zeker geen negentig procent is, maar dat bijna de helft (45 procent) achter de boerenprotesten staat. In oktober van het vorig jaar was dat nog 38 procent."
Van der Schelde merkte op dat veel mensen vonden dat de rekening te veel bij de boeren werd gelegd en niet bij de luchtvaart of de industrie, wat als onrechtvaardig werd ervaren en tot meer steun leidde. Hij voegde toe: "Veel mensen maken zich zorgen om de natuur en de uitstoot van stikstof."
Politieke Voorkeur en Steun
De steun voor de protesterende boeren kwam voornamelijk uit de hoek van partijen als FvD, BBB, PVV, SGP en Ja21. Bij de stemmers op deze partijen genoten de boeren zeventig tot negentig procent steun voor hun acties. "De politieke voorkeur speelt zeker een rol," aldus Van der Schelde. Hij speculeerde dat de steun voor de boerenacties mogelijk lager zou kunnen uitvallen na het bezoek aan het huis van minister Van der Wal.
Verontwaardiging over Stikstofbeleid en Acties
"Driekwart vindt boerenacties te ver gaan," kopte een bericht, gebaseerd op een representatief onderzoek in opdracht van RTV Oost. Vooral het thuis opzoeken van politici (78 procent) en het kappen van bomen (77 procent) werden afgekeurd.
Boeren waren boos over het stikstofbeleid, waar de Tweede Kamer mee instemde. Dit leidde tot acties, soms op een harde en intimiderende manier. Zo stonden ze op de stoep bij stikstofminister Van der Wal, braken daarbij door politiebarrières en gooiden met vuurwerk. Op diverse rotondes op provinciale wegen bij Bergambacht en Stolwijk werden trekkers geplaatst met protestborden. Teksten als "Hou de melkkoe in het Groene Hart" en "SANE-beleid wil de boeren kwijt" waren te lezen.
Een boer uit Stolwijk gaf aan dat het plan van de provincie Zuid-Holland om van "het stikstofslot" te komen, geen enkele oplossing bood voor de agrarische sector. "De enige partij die moet inleveren is de melkveehouderij." Op de rotonde in Bergambacht waren de sporen van eerdere demonstraties nog zichtbaar, waaronder een omgekeerde vlag. De demonstrerende boeren hadden ook dit keer borden en spandoeken mee, met teksten als "Stop Sane" en "InSane", verwijzend naar het nieuwe plan Samenhangende Aanpak Natuurherstel en Economie (SANE).
Boer Floor de Jong, melkveehouder, vertelde dat het nieuwe plan van de provincie vooral de boeren in de provincie trof. De provincie wilde onderzoek doen naar een ammoniakplafond voor melkveehouders, overgangszones rond bepaalde Natura2000-gebieden en grond kopen om boerenbedrijven te verplaatsen of meer grond per dier te realiseren (extensiveren). Volgens belangenorganisatie LTO Noord werd er "paniekvoetbal" gespeeld en werden de boeren "onder druk van de industrie" op het hakblok gelegd. Ondanks de geruststelling van de provincie dat het bij onderzoek bleef, maakten de boeren zich "echt zorgen". Op 28 mei debatteerden de Statenleden inhoudelijk over de plannen, waarbij boeren een petitie wilden aanbieden met de oproep aan de provincie om te stoppen met het plan. Een definitief besluit over de stikstofaanpak van de provincie zou later in juni vallen.
Hoe betrouwbaar zijn de stikstofmodellen?
Protest tegen Dwangsommen voor PAS-melders
In Zwolle protesteerden enkele honderden boeren bij het provinciehuis. Ze hadden trekkers voor het gebouw geparkeerd en droegen protestborden. Ze protesteerden tegen het opleggen van dwangsommen aan "PAS-melders": boeren die voor activiteiten met stikstofuitstoot, zoals bedrijfsuitbreiding, eerst geen vergunning hoefden aan te vragen, maar dat nu van de rechter wel moeten. Het kabinet had beloofd deze boeren tegemoet te komen, mits ergens anders de stikstofneerslag verminderd zou worden.
De boeren boden een lijst met hun eisen aan bij het provinciehuis. Provinciebestuurders kwamen naar buiten en nodigden een kleine groep boeren uit voor een gesprek binnen. De boeren weigerden dit, omdat ze het gesprek buiten wilden voeren. Hierdoor kwam het gesprek niet tot stand.
Dwangsommen voor PAS-melders kunnen erg hoog oplopen. Op 4 juli 2022 werd gemeld dat provincies van de rechter moesten optreden, omdat PAS-melders nu illegaal werkten. Boeren stelden failliet te gaan als ze dwangsommen moesten betalen, maar de provincie Overijssel gaf aan niet anders te kunnen. Onlangs stuurde het provinciebestuur een brandbrief naar minister Van der Wal, met het verzoek om snel met een oplossing te komen en de getroffen boeren te compenseren. De minister gaf aan hard te werken aan een oplossing, maar erkende de moeilijkheden.
De boeren in Zwolle hadden een brief met hun zorgen en eisen bij zich. Ze schreven dat de provincie onmiddellijk moest stoppen met de handhaving. Als dat niet zou gebeuren, wilden ze binnenkort opnieuw bij het provinciehuis protesteren. De gedeputeerden ontvingen de brief en nodigden een kleine groep boeren uit voor een gesprek, maar de boeren weigerden dit, waardoor het overleg niet doorging.
Het Symbool van de Rode Zakdoek
De rode zakdoek dook overal op tijdens de boerenprotesten. Boeren droegen hem, solidaire vrachtwagenchauffeurs hingen hem aan hun spiegel en zelfs tijdens Concert at Sea was de zakdoek in het publiek te zien. Niels Jaspers, die zakdoeken uitdeelde op het festival, omschreef het als een "ludieke actie om aandacht te vragen voor de boer". Hij merkte op dat het een succes was, aangezien de achtduizend uitgedeelde zakdoeken snel verdwenen.
Het was niet alleen de boeren die de zakdoek wilden dragen. "Mensen zien overal de prijzen stijgen, een biertje was al drie euro. Ze maken zich zorgen of voedsel nog wel betaalbaar blijft als er straks minder boeren zijn," aldus Jaspers. Hij voegde toe dat de vraag naar boerenzakdoeken explosief was gestegen, en dat dit nog niet eerder was voorgekomen, zelfs niet bij eerdere protesten.
De rode zakdoek werd het symbool van de boerenprotesten. Volgens het Boerenbondmuseum bestaat de boerenzakdoek al zo lang als de boeren bestaan. Ria Peters van het museum vertelde dat de zakdoek populair was bij boeren omdat deze voor meerdere doeleinden gebruikt kon worden: als hoofddeksel tegen de zon, als natte zakdoek in de nek om te verkoelen, of om warm te houden in de winter. Peters begreep dat de zakdoek symbool werd van het protest: "Het is een mooie manier om te laten zien dat je solidair bent."
Bewustwording door Protestborden
Een groep boeren uit de omgeving had borden langs verschillende wegen gezet om aandacht te vragen voor de stikstofmaatregelen. Het gebied langs de A28 is onderdeel van de Natura 2000-gebieden, wat betekent dat de stikstofuitstoot hier met 70 procent omlaag moet in 2030. Veel boeren maakten zich zorgen over de toekomst van hun bedrijf door de opgelegde stikstofmaatregelen.
De tientallen borden langs de kant van de weg maakten indruk op voorbijgangers. Een voorbijganger vond het goed dat de borden er stonden: "Het is toch een stukje bewustwording, dus goed dat ze er aandacht voor vragen." Automobilist Gerrit Kaper zag borden met "help" erop en grapte dat hij om zich heen keek of hij iemand kon helpen, maar dacht dat de borden van de boeren waren. Kim Emmens, werkzaam bij een tankstation in de buurt, was ook onder de indruk: "Goed dat de boeren van zich laten horen. De trekkers die erbij stonden maakten vooral veel indruk." Hein Jansen, een andere voorbijganger, vond de borden met verschillende teksten en kreten om hulp "best wel indrukwekkend."
De borden werden omschreven als een "noodkreet van de agrarische sector over de nieuwe stikstofplannen." De hoop was dat burgers zouden begrijpen dat de boeren in nood zaten. Volgens Van der Gun waren de borden een manier om burgers te betrekken bij de actie: "We moeten eerst draagvlak hebben onder de bevolking. Dan gaat de politiek misschien wat doen. Als boeren kunnen we dit niet alleen."
Van der Gun benadrukte dat de borden langs de snelweg niet voor niets stonden: "We liggen hier in een Natura 2000-gebied en de snelweg ligt ernaast. Verspreid over honderden meters liggen hier allemaal agrarische bedrijven die maatregelen moeten nemen, terwijl de snelweg elke week drukker wordt. Dat kun je toch niet verkopen?". De reacties van voorbijgangers waren veelal positief; soms toeterde er iemand, in de hoop dat ze het lazen en zich afvroegen wat er aan de hand was.
Van der Gun, melkveehouder uit Spier, was een van de vele boeren die zouden protesteren tegen de stikstofmaatregelen die het kabinet wilde doorvoeren. Hij zou, net als vele andere boeren, zijn opwachting maken op de Veluwe.
tags: #protesteer #borden #boeren