De Bijbel spreekt veelvuldig over bescherming op reis, een thema dat onlosmakelijk verbonden is met Gods voorzienigheid, trouw en zorg voor Zijn volk. Zowel tijdens fysieke reizen als op de geestelijke levensreis kunnen gelovigen vertrouwen op Gods nabijheid en bescherming. Hij wordt voorgesteld als een betrouwbare Gids en Beschermer, onafhankelijk van de gevaren of uitdagingen die onderweg kunnen ontstaan.
Bijbelse Achtergrond
Oude Testament
In het Oude Testament beloofde God Zijn volk bescherming tijdens hun omzwervingen door de woestijn. In Exodus 13:21-22 leidde Hij Israël dagelijks door een wolkkolom en 's nachts door een vuurkolom, wat Zijn voortdurende aanwezigheid benadrukt.
Psalm 121:7-8 bevat een van de meest gekoesterde beloften over bescherming op reis: "De HEERE zal u bewaren voor alle kwaad; Hij zal uw ziel bewaren. De HEERE zal uw uitgaan en uw ingaan bewaren, van nu aan tot in eeuwigheid."
Toen Ezra met een groep Israëlieten terugkeerde naar Jeruzalem, bad hij specifiek om Gods bescherming onderweg: "Wij vastten en smeekten onze God daarom, en Hij liet Zich door ons verbidden" (Ezra 8:23).
Nieuwe Testament
Jezus beloofde Zijn discipelen dat Hij hen nooit zou verlaten. In Mattheüs 28:20 zegt Hij: "En zie, Ik ben met u al de dagen, tot de voleinding van de wereld." Deze belofte geldt ook voor hun reizen om het evangelie te verkondigen.
Paulus ervoer Gods bescherming tijdens zijn zendingsreizen, ondanks talloze gevaren. In 2 Korinthiërs 11:26 beschrijft hij "gevaren op rivieren, gevaren van rovers, gevaren van mijn volksgenoten, gevaren van heidenen," en toch bleef hij veilig door Gods genade.
Gereformeerde Traditie
De Heidelberger Catechismus (Zondag 10) onderstreept dat Gods voorzienigheid ook geldt tijdens onze reizen. Alles, "regen en droogte, vruchtbare en onvruchtbare jaren, eten en drinken, gezondheid en ziekte," valt onder Zijn soevereine zorg. Gelovigen kunnen zich daarom met vertrouwen aan Zijn bescherming toevertrouwen.
Perspectieven van Theologen
Matthew Henry
Matthew Henry benadrukt dat reizen altijd gepaard moet gaan met gebed en afhankelijkheid van God. Hij moedigt aan om bij vertrek Gods zegen te vragen en Hem te danken bij aankomst. Henry wijst erop dat Psalm 121 een belofte is die herinnert aan Gods zorg voor Zijn pelgrims.
Kohlbrugge
Kohlbrugge focust op de geestelijke dimensie van reizen: elke reis is een metafoor voor de levensweg waarin gelovigen afhankelijk zijn van Christus als hun Gids en Schild. Hij benadrukt dat zelfs tegenslag op reis door God wordt gebruikt om Zijn kinderen te louteren en te leiden naar grotere afhankelijkheid.
Geestelijke Betekenis van Reizen
God als Beschermer
Reizen in de Bijbel dient vaak als metafoor voor de levensweg. God wordt voorgesteld als de Beschermer van Zijn volk, ongeacht de omstandigheden. Psalm 23:4 herinnert ons eraan dat God zelfs in "het dal van de schaduw van de dood" nabij is en bescherming biedt.
Gebed om Bescherming
Gelovigen worden opgeroepen om God om bescherming te vragen. Zoals Nehemia bad toen hij naar Jeruzalem reisde (Nehemia 1:11), zo nodigt de Bijbel ons uit om elke reis met gebed te beginnen.
Gods Aanwezigheid Onderweg
Gods bescherming op reis reikt verder dan fysieke veiligheid. Hij leidt, versterkt en vernieuwt ons onderweg. In Jesaja 41:10 staat: "Wees niet bevreesd, want Ik ben met u; wees niet ontsteld, want Ik ben uw God. Ik sterk u, ook help Ik u, ook ondersteun Ik u met Mijn rechterhand die gerechtigheid werkt."
Praktische Toepassing
Vertrouwen op God
Of het nu gaat om een fysieke reis of de geestelijke reis van het leven, gelovigen mogen weten dat God hen beschermt en leidt. Dit vertrouwen biedt rust in tijden van onzekerheid.
Gebed en Dankbaarheid
Bid bij vertrek om Gods leiding en bescherming, en dank Hem bij aankomst. Dit herinnert aan onze afhankelijkheid van Zijn genade en zorg.
Een Licht voor Anderen Zijn
Tijdens onze reizen, zowel fysiek als geestelijk, worden we geroepen om een getuige te zijn van Gods trouw en liefde. Zoals in Mattheüs 5:16: "Laat uw licht zo schijnen voor de mensen, dat zij uw goede werken zien en uw Vader, Die in de hemelen is, verheerlijken."
De Pelgrimsliederen en de Reispsalm
Gods belofte van bescherming op reis biedt diepe troost. Hij is niet alleen onze Gids en Schild, maar ook onze bestemming. Houd stand! In de tijd van de Bijbel trokken mensen als pelgrims naar Jeruzalem voor de grote Joodse feesten. Tijdens deze tochten werden de psalmen 120 tot en met 134 gezongen - elk met het opschrift Hammaäloth, wat letterlijk ‘traptreden’ of ‘opgangen’ betekent. Jeruzalem ligt hoger dan de omliggende gebieden, en pelgrims gingen letterlijk ‘op’ naar de stad. Zingend keken ze uit naar de ontmoeting met God in de tempel. Een christen wordt ook vergeleken met een pelgrim. Ons leven is een reis naar het nieuwe Jeruzalem. En zo is elke stap er één dichter bij God.
Deze psalmen hebben ook betekenis voor christenen vandaag. Het christenleven is Hammaäloth - een opgang. In het Oude Testament lezen we meerdere keren over verlossing uit gevangenschap en terugkeer naar Jeruzalem. Ook in het Nieuwe Testament komt dit thema terug. In Hebreeën 12 staat: "Maar gij zijt gekomen tot den berg Sion, en de stad des levenden Gods, tot het hemelse Jeruzalem."
Psalm 121: De Reispsalm
De zomer is voor veel mensen de periode om op reis te gaan. Vroeger las men dan nogal eens Psalm 121. Vandaar dat dit ‘de reispsalm’ wordt genoemd. Op het eerste gezicht lijkt het duidelijk waarom: als gelovige mag je je leven zeker zijn. Ga maar rustig op reis, God is bij je, je hulp komt van de Heer, jou overkomt niets. En het zou mooi zijn als dit zo was, maar we weten dat het ook heel anders kan uitpakken. Wanneer je deze psalm dan ook leest als een psalm die gaat over het rustig op reis gaan, omdat de Heer bij je is en je veilig thuisbrengt, dan kan je in de praktijk met deze psalm behoorlijk vastlopen.
Psalm 121 bedoelt dan ook iets anders. Psalm 121 is een pelgrimslied dat waarschijnlijk gezongen werd door pelgrims die op bedevaart naar de tempel in Jeruzalem gingen of juist weer naar huis gingen. Een weg vol gevaren. Denk aan rovers en diepe ravijnen, een felle zon, met een groot risico op zonnesteken. En dan is er de vraag van de dichter, die nog die hele weg voor zich heeft. Hij kijkt naar het berglandschap waar hij doorheen moet en vraagt zich af: Van waar komt mijn hulp? En dat is misschien wel herkenbaar voor ons. Als wij in ons leven met (figuurlijke) bergen te maken hebben. En dan kan de vraag opkomen waar hulp te verwachten is. En dat is precies de vraag die de dichter van psalm 121 heeft. Het is een uitroep van vertwijfeling vanwege de vele gevaren.
De Heer als Wachter
In de Psalm lezen we dat de Heer dan je wachter is. Je zou ook kunnen vertalen met bewaarder. Het woord komt wel zes keer voor. In vers 7 staat zelfs dat de Heer over je leven waakt. Maar wat betekent dat? Dat God ons voor ongelukken, ziekte en dood zal bewaren? Dat het zo niet werkt, weten we helaas maar al te goed. Nee, wat er bedoeld wordt in deze Psalm is dat Gods bewaren verder gaat dan alleen maar het fysieke leven. Zo bezien is het een mooie traditie om Psalm 121 te lezen voor de vakantie. Maar dan wel met deze context in het achterhoofd.
Interpretatie en Toepassing
De vraag "Mijn hulp komt van de Heer die hemel en aarde gemaakt heeft" wordt direct in het volgende vers beantwoord. Als we dit horen, denken we aan Rosj Hasjana, het Joodse Nieuwjaar. Op die dag worden de eerste hoofdstukken van Genesis gelezen, te beginnen met het eerste scheppingsverhaal (Genesis 1). Als inspiratie, als bemoediging: zoals wij aan het begin van een nieuw jaar staan, zo stond de Eeuwige aan het begin van deze wereld. En zoals Hij er was, elke scheppingsdag, zo zal Hij er zijn, elke dag van het nieuwe jaar. De eerste dag… avond en morgen… en het was goed. Dat is de boodschap van Rosj Hasjana: God staat niet alleen aan het begin, maar Hij gaat mee door de tijden heen. Elke dag opnieuw.
De psalm gebruikt daarvoor het woord bewaren. Het betekent dat je onder Gods hoede bent, dat Hij met je meegaat op je levensreis. Dat staat er zes maal. Voor elke werkdag een keer, zeggen de rabbijnen. En voor de zevende dag geldt: Hij zal er zijn tot in eeuwigheid. Als het gaat om hulp, dan moet je bij Hem wezen. Bij dat woord hulp denk ik aan het tweede scheppingsverhaal, dat ook op Rosj Hasjana gelezen wordt. Daar horen we: ‘Het is niet goed dat de mens alleen is. Ik maak voor hem een hulp als zijn tegenover’ (Genesis 2:18). Die hulp vindt Adam niet in de dieren, wel in Eva. Zij is zijn hulp tegenover, dat wil zeggen: je hebt elkaar lief en daarom help en corrigeer je elkaar. Zo is God onze hulp, liefhebbend en corrigerend.
Er zijn uitleggers die zeggen dat de psalm in beurtzang gezongen is. Iemand stelt een vraag en een ander geeft antwoord. Het is liturgie, het is stem en tegenstem. Viering van gemeenschap, van verbondenheid met elkaar. Ik denk dat het allebei waar kan zijn. Zo is het leven met zijn vragen. Nu eens kom je er zelf uit, dan weer heb je anderen nodig. Vandaar het slot: ‘Hij zal uw uitgang en uw ingang bewaren.’ In die volgorde, niet andersom. Want de pelgrim verlaat zijn huis - uitgang - om de tempel in Jeruzalem binnen te gaan - ingang.
Nieuwjaarsdag beginnen we met Psalm 121, een vraag en een antwoord. Zo ook Paulus als hij een opsomming geeft van alles wat een mens onderweg kan overkomen: verdrukking, honger, naaktheid, gevaar etc. Al zijn wij geen pelgrims onderweg naar Jeruzalem, het beeld van de mens onderweg met zijn vragen en zorgen is herkenbaar. Want wij zijn allemaal mensen onderweg. Met vragen en zorgen, juist aan het begin van een nieuw jaar. Hoe zal het gaan? Wat komt er op onze weg? Hoe houden we het vol? Dat zijn reële vragen. Hoe verschillend we ook zijn, die vragen herkennen we allemaal.
Hoe houd ik het vol en waar haal ik het vandaan? Met die vraag begint deze psalm. De vraag van mensen onderweg die soms onzeker zijn, vertrouwen zoeken, hoop en verwachting nodig hebben. Wie geeft dat antwoord? Nu eens zeg ik het zelf, want als ik goed nadenk, weet ik het best. Ik heb het al zo vaak gelezen en gezongen. Maar soms word ik heen en weer geslingerd tussen geloof en twijfel, moed en wanhoop. En dan is het nodig dat je jezelf moed inspreekt: je mag vertrouwen, verlies de hoop niet, je kunt het volhouden! Maar dat lukt niet altijd. En dan heb ik het nodig dat anderen mij opvangen. Dat zij mij moed inspreken. En daarom is het goed dat er een kerk is. Een gemeenschap van mensen die om elkaar heen staan. Die elkaar bemoedigen. In deze psalm staat het in het enkelvoud: mijn hulp. Een paar psalmen verder, in een ander bedevaartlied, staat het in het meervoud: ‘Onze hulp is in de Naam van de Heer die hemel en aarde gemaakt heeft’ (Psalm 124:8). Met die woorden beginnen we elke kerkdienst.
Psalm 121, een lied aan het begin van een pelgrimstocht. De kerk heeft dat lied overgenomen; ook wij zijn mensen onderweg. Niet naar het Pascha in Jeruzalem, maar pelgrims onderweg naar een nieuw Jeruzalem, de stad waar God woont bij de mensen. Altijd weer hebben mensen er zich in herkend, in het beeld van mensen die aan de ene kant er als een berg tegenop zien en aan de andere kant weten waar ze het vandaan moeten halen. Of met de woorden van een bekend lied (657): ‘Elkaar zijn wij gegeven tot kleur en samenklank.’
De Pelgrimstocht en het Nieuwe Jeruzalem
De kerk heeft het lied van Psalm 121 overgenomen; ook wij zijn mensen onderweg. Niet naar het Pascha in Jeruzalem, maar pelgrims onderweg naar een nieuw Jeruzalem, de stad waar God woont bij de mensen. De kerkdienst begint vaak met de woorden: "Onze hulp is in de Naam van de Heer die hemel en aarde gemaakt heeft."
Liturgische Aanbevelingen
De zomer is voor veel mensen de periode om op reis te gaan. Vroeger las men dan nogal eens Psalm 121. Vandaar dat dit ‘de reispsalm’ wordt genoemd. Op het eerste gezicht lijkt het duidelijk waarom: als gelovige mag je je leven zeker zijn. Ga maar rustig op reis, God is bij je, je hulp komt van de Heer, jou overkomt niets. En het zou mooi zijn als dit zo was, maar we weten dat het ook heel anders kan uitpakken. Wanneer je deze psalm dan ook leest als een psalm die gaat over het rustig op reis gaan, omdat de Heer bij je is en je veilig thuisbrengt, dan kan je in de praktijk met deze psalm behoorlijk vastlopen.
Psalm 121 bedoelt dan ook iets anders. Psalm 121 is een pelgrimslied dat waarschijnlijk gezongen werd door pelgrims die op bedevaart naar de tempel in Jeruzalem gingen of juist weer naar huis gingen. Een weg vol gevaren. Denk aan rovers en diepe ravijnen, een felle zon, met een groot risico op zonnesteken. En dan is er de vraag van de dichter, die nog die hele weg voor zich heeft. Hij kijkt naar het berglandschap waar hij doorheen moet en vraagt zich af: Van waar komt mijn hulp? En dat is misschien wel herkenbaar voor ons. Als wij in ons leven met (figuurlijke) bergen te maken hebben. En dan kan de vraag opkomen waar hulp te verwachten is. En dat is precies de vraag die de dichter van psalm 121 heeft. Het is een uitroep van vertwijfeling vanwege de vele gevaren.
In de meeste gemeenten zijn er op Nieuwjaarsmorgen minder kerkgangers dan op de voorafgaande Oudejaarsavond. Soms loopt het aantal kerkgangers zó terug dat men de dienst op deze morgen laat vervallen en verplaatst naar de eerstvolgende zondag. Waar men wel samenkomt, heeft de dienst vaak het karakter van een morgengebed. In deze liturgische vormgeving past geen (uitvoerige) preek, maar een (korte) meditatie. In mijn actieve jaren als gemeentepredikant koos ik vaak een Psalmtekst. In het liedboek van Israël zijn tientallen voor deze dag geschikte teksten te vinden. Uiteraard zingen we psalm 121. In de berijming uit het Liedboek 2013, andere berijmingen vallen af (zie uitleg!). Verder natuurlijk lied 513 over God die in den beginne het licht deed overwinnen. Waar de liturgie van het morgengebed gevolgd wordt: lied 214:1,3,4,6. Als tweede psalm: psalm 33:7,8. Klein gloria bij het psalmengebed: lied 469:15 (Een goed nieuwjaar in Jezus’ naam!) Verder gezang 466 uit het Liedboek voor de kerken (Als God, mijn God, maar voor mij is).