De Reformatie, een ingrijpende religieuze en maatschappelijke omwenteling in de 16e eeuw, heeft diepgaande sporen nagelaten in de Nederlandse geschiedenis, met name op het gebied van religieuze architectuur, culturele uitingen en de maatschappelijke positie van verschillende geloofsgroepen.
Kerkelijke Architectuur in het Licht van de Reformatie
De impact van de Reformatie is duidelijk zichtbaar in de veranderingen die optraden in de bouw en het gebruik van kerkgebouwen.
De St. Franciscus Xaveriuskerk: Een Getuigenis van Veranderende Tijden
De rooms-katholieke St. Franciscus Xaveriuskerk in Amersfoort, gelegen aan 't Zand, markeert een interessante ontwikkeling. De huidige kerk dateert uit de periode na de Bataafse omwenteling, een tijd waarin rooms-katholieken en andere kerkgenootschappen dezelfde rechten kregen als hervormden. De stedenbouwkundige ligging van de kerk aan ’t Zand herinnert nog enigszins aan de geïsoleerde maatschappelijke positie van de katholieken vanaf de Reformatie. Oorspronkelijk stond op deze plaats een schuilkerk uit circa 1715, die werd bediend door de paters Jezuïeten. De huidige kerk is een driebeukige hallenkerk op een rechthoekige plattegrond. Kenmerkend zijn het schip van vijf traveeën diep, een smal transept en een uitwendig rechthoekig koor met sacristie. De bakstenen voorgevel is verfraaid met gepleisterde pilasters, een kroonlijst en een fronton, met daarboven drie grote spitsboogvensters. De gevel wordt bekroond door een zeshoekig opengewerkt klokkentorentje. Het interieur, eveneens gepleisterd, wordt gekenmerkt door ionische zuilen die een kroonlijst en plafonds ondersteunen. Het middenschip is voorzien van een tongewelf met gestuukte ornamenten, terwijl de vierkante zijbeukstraveeën vlakke plafonds hebben. De halfrond gesloten apsis wordt geaccentueerd door ionische pilasters en een kroonlijst. De kruising bij het transept wordt gedekt door een vlak koepelgewelf met een reliëf in de vorm van een rozet. De rijke neobarokke altaren, daterend uit de bouwtijd van de kerk, suggereren een inspiratie door de liturgische en artistieke opvattingen tijdens de Contrareformatie.
De Hervormde Kerk van Ter Heijde: Een Geschiedenis van Wederopbouw en Verandering
De geschiedenis van de kerk in Ter Heijde aan Zee is nauw verbonden met de gevolgen van de Reformatie en de strijd tegen het water. De huidige kerk van de Hervormde gemeente heeft een voorganger gehad waarvoor prins Willem van Oranje in 1667 de eerste steen legde. Voor de Reformatie stond in Ter Heijde een kapel, die eind 16e eeuw geheel of gedeeltelijk werd afgebroken, mogelijk om Spaanse soldaten geen schuilplaats te bieden. In 1599 werd nog zand afgevoerd van de plaats van de kapel en in 1604 werden stenen van de kapel verkocht. Na de Reformatie kerkten de inwoners van Ter Heijde jarenlang in Monster, wat voor velen een zware tocht was. In 1663 kregen de inwoners toestemming van de Staten van Holland voor de aanstelling van een eigen predikant, wat wordt beschouwd als het begin van de zelfstandige Hervormde Gemeente van Ter Heijde. Het in 1668 in gebruik genomen kerkje stond echter gevaarlijk dicht bij het strand. Het kerkje was binnen de muren slechts 8 bij 16 meter groot, met steunberen tegen de muren van Leidse bakstenen. De hoofdingang bevond zich aan de westkant. Tegen een zijgevel bevond zich een consistoriekamer. Het houten dak was belegd met blauwe dakpannen en op het dak stond een houten torentje met de luidklok. De kerkvloer was bedekt met rode bakstenen plavuizen. Door kustafslag werd in 1720 het gebouw afgebroken, waarna ruim 350 meter landinwaarts een nieuwe kerk werd gebouwd, waarbij zoveel mogelijk materiaal van het oude kerkje werd hergebruikt. Het oostelijk deel van de huidige kerk stamt nog uit 1720, terwijl het westelijke deel in 1952 werd toegevoegd. Dit westelijke deel wordt momenteel afgescheiden van de kerkruimte en krijgt een nieuwe bestemming als ontmoetings- en vergaderruimte, waarmee de situatie van 1720 wat betreft het houden van diensten enigszins wordt hersteld.
De Oude Kerk in Amsterdam: Een Museum met een Gevuld Verleden
De Oude Kerk in Amsterdam, het oudste gebouw van de stad, is een bolwerk van tumult dat teruggaat tot de dertiende eeuw. Met de Beeldenstorm in 1566 werd de rooms-katholieke oorsprong rigoureus gewist. Sinds de kerk ook functioneert als museum voor hedendaagse kunst, is er met regelmaat activiteit. De Nederlandse-Argentijnse kunstenares Aimée Zito Lema exposeert er onder andere twaalf sculpturen van cementen staven met intrigerende barsten, die verwijzen naar de beelden van de twaalf apostelen die eens in het Hoogkoor stonden. Deze beelden verdwenen met de Reformatie. Zito Lema maakte sporen van de originele pilaren zichtbaar en verwerkte afdrukken van infrarood- en röntgendocumentatie in het cement. Ook de waterbassins, verspreid door de kerk, met daarin afdrukken van bouwkundige tekeningen en restauratieboeken, reflecteren op de geschiedenis en het interieur van de kerk. In de Collegekamer van de kerk is werk te zien van de Argentijnse kunstenaar León Ferrari.
Hunebedden en de Reformatie: Een Onverwacht Verband
De Reformatie heeft ook onverwachte verbanden gelegd met prehistorische monumenten, zoals blijkt uit het verhaal van de Papeloze Kerk.
De Papeloze Kerk: Een Hunebed als Preekstoel
De Papeloze Kerk is een hunebed van 12 meter lang, gedeeltelijk bedekt met zand en gelegen in het natuurgebied Sleenerzand tussen Schoonoord en Noord-Sleen. Dit monument werd ruim vijfduizend jaar geleden gebouwd door de mensen van de Trechterbekercultuur. De naam van het hunebed stamt uit de negentiende eeuw en verwijst mogelijk naar de manier waarop het bouwsel in de tweede helft van de zestiende eeuw, tijdens de Reformatie, werd gebruikt. Omdat het op dat moment verboden was om openlijk het protestantse geloof te belijden, predikte dominee Menso Alting in het geheim en gebruikte het hunebed als preekstoel. 'Papeloos' betekent 'zonder een katholieke priester of paap'. Het hunebed lag toen nog open en bloot in het natuurgebied het Ellertsveld. Vader van de hunebedden, Albert van Giffen, trof het hunebed in 1918 'in droevige staat' aan. Hij nam de renovatie op zich, waarbij hij stenen gebruikte van het eveneens als verloren beschouwde hunebed D33 bij Valthe. Het hunebed werd gereconstrueerd en de helft verdween wederom onder een dekheuvel van zand en zoden. Het gerestaureerde hunebed laat zien hoe het er in de prehistorie heeft uitgezien, met 28 kransstenen rondom de voet van de heuvel.
De Invloed van de Reformatie op Secularisatie en Geloof
De Reformatie heeft niet alleen de religieuze landschappen, maar ook de manier waarop mensen naar geloof en maatschappij kijken, veranderd.
Secularisatie als Gevolg van de Reformatie?
De vraag naar de invloed van de Reformatie op de huidige secularisatie is complex. Brad Gregory betoogt in zijn boek "The Unintended Reformation" dat de Reformatoren, ondanks hun nadruk op 'sola scriptura', het niet eens konden worden over de interpretatie van de Schrift. Dit leidde tot een competitie van waarheidsclaims, waarbij theologen de steun van vorsten zochten, wat de Bijbelinterpretatie van de studeerkamer naar de politiek en zelfs tot godsdienstoorlogen bracht. Uiteindelijk werd 'sola ratio' (alleen de rede) als scheidsrechter ingevoerd, wat de weg vrijmaakte voor de Verlichting en de uiteindelijke secularisatie van kerk en maatschappij. De Reformatie zou de wereld 'onttoverd' hebben door de sacramentele kosmos te vervangen door een wereldbeeld waarin het mysterie werd teruggedrongen door schriftonderzoek. Dit zou ten koste zijn gegaan van het mysterie van God zelf. De nadruk op individu, kennis en onttovering door de Reformatie zou een 'doos van Pandora' hebben geopend, leidend tot liberale democratie, scepticisme, rationalisme en secularisatie.
Een andere visie op secularisatie, die van filosoof Charles Taylor, definieert het seculiere als een tijdperk waarin geloof niet langer de default option is, maar slechts één optie onder vele. Taylor ziet de wortels van de ontdekking van individualiteit, het 'buffered self', die hij bij de Reformatie lokaliseert, maar die volgens sommigen dieper liggen in de Middeleeuwen. De scheiding van 'ik' en buitenwereld, en de daarmee gepaard gaande onttovering, wordt ook sterk geassocieerd met het denken van Descartes uit de Verlichting.
Hoewel de Reformatie een onttoverend effect heeft gehad, door bijvoorbeeld het mysterie van de eucharistie minder centraal te stellen ten gunste van het verkondigde Woord, betekent dit niet een volledige rationalisering. Luther benadrukte juist een doorleefd geloof. De Reformatie hief de tegenstelling sacraal-profane op, waardoor ieder beroep als een roeping werd gezien, wat de weg opende voor natuurwetenschappelijk onderzoek.
De kern van de Reformatie, zoals Luther die ontdekte, lag in een radicaler verstaan van zonde en genade. Dit hield in dat het hele leven zich coram Deo (voor Gods aangezicht) afspeelt. Dit radicale verstaan van het leven, dat het hier-en-nu serieus neemt maar er ook bovenuit wijst, verschilt wezenlijk van een seculier levensverstaan. De Reformatie bood een hoop op Jezus Christus, die het leven in het hier-en-nu serieus neemt, maar tegelijkertijd een toekomst biedt.
De Tegenstellingen tussen Rooms-Katholieken en Protestanten
De Reformatie bracht ook scherpe scheidslijnen met zich mee tussen de rooms-katholieke en protestantse kerken. Een cruciaal twistpunt was de verering van beelden. Terwijl protestanten dit zagen als afgoderij, stelden rooms-katholieken dat beelden hulpmiddelen waren om de persoon die door het beeld werd voorgesteld te eren, niet het beeld zelf. De term 'aanbidden' werd door rooms-katholieken vaak gebruikt om 'goddelijke eer toebrengen' aan te duiden, terwijl protestanten dit interpreteerden als elke religieuze verering. De Heidelbergse Catechismus definieerde afgoderij breder, inclusief het hebben van iets anders waarop men vertrouwt naast God.
Ondanks pogingen tot toenadering, zoals het artikel van ds. Burghoorn, bleven de theologische verschillen bestaan. De protestantse visie, gebaseerd op het Oude Testament, verbood zowel afgoden als het aanbidden of vereren van beelden, zelfs als deze verering gericht was op de voorgestelde persoon. De praktijk van het aanbidden van het kruis op Goede Vrijdag, waarbij men werd uitgenodigd het kruis aan te raken en te vereren, werd door protestanten als problematisch beschouwd, omdat het de grens naar heidense beeldenverering deed vervagen.
Religieus Geweld en Cultureel Erfgoed
Religieus geweld en de vernietiging van cultureel erfgoed zijn van alle tijden. De Beeldenstorm in Nederland in de zestiende eeuw, een gevolg van de Reformatie, is een bekend voorbeeld. Protestanten zagen de verering van beelden in de katholieke kerk als afgoderij en vernielden katholieke kerken en kloosters. Ook na de Reformatie werd geweld gepleegd uit naam van religie.
tags: #reformatie #geen #monument #mar #een #zandsculptuur