Het concept van rentmeesterschap wordt door veel christenen omarmd als een belangrijk onderdeel van hun geloof, met name in relatie tot de zorg voor de schepping. Het idee dat wij als mensen verantwoordelijk zijn voor het beheer van Gods schepping is bemoedigend en helpt bij het realiseren dat onze zorg zich niet alleen tot het menselijke deel van de schepping hoeft te beperken. Desondanks zijn er kritische kanttekeningen te plaatsen bij de gangbare opvatting van rentmeesterschap en de bijbelse onderbouwing daarvan.
Kritische Kanttekeningen bij het Concept Rentmeesterschap
Een eerste punt van kritiek betreft het woordgebruik in de Bijbel zelf. Nergens wordt expliciet het woord 'rentmeesterschap' gebruikt om onze rol ten opzichte van de schepping te beschrijven. De term is in de zeventiende eeuw geïntroduceerd door de Engelse jurist Matthew Hale, die juridische taal gebruikte om de zorg voor de wereld te duiden als het beheer van een landgoed. Dit wordt in onze gedachten ten onrechte vermengd met de gelijkenissen over rentmeesterschap die Jezus vertelde in Lucas 12 en 16.
Een tweede bezwaar is dat bij het denken aan rentmeesterschap, zoals in de gelijkenissen van Jezus, de focus vaak ligt op levenloze zaken zoals geld, wijn of tijd. Het concept van rentmeesterschap impliceert een zekere afstand en controle, wat niet goed past bij de zorg voor levende wezens. We beheren onze kinderen of vrienden niet, maar zorgen voor hen, voeden ze, beschermen ze en respecteren ze. Het idee van rentmeesterschap kan onbewust leiden tot de opvatting dat 'de schepping' een 'ding' is, wat haaks staat op de verbazingwekkende, levendige en relationele wereld die God heeft geschapen.
Een derde belangrijk probleem van rentmeesterschap is de inherente scheiding die het creëert tussen de 'rentmeester' en dat wat beheerd wordt. Door onszelf als superieur te beschouwen, ontstaat een afstand tot de schepping. De mondiale problemen die we vandaag de dag ervaren, zijn mede ontstaan doordat we onszelf niet als een integraal onderdeel van de schepping zien. Hoewel de Bijbel benadrukt dat de mens 'naar Gods beeld' is geschapen (Psalm 8), wordt ook duidelijk gesteld dat de mens slechts een schepsel is. De mens is onderdeel van de schepping, verweven met natuurlijke processen en één stem in het grotere koor dat God aanbidt.
Het idee van rentmeesterschap is historisch geworteld in het beheer van landgoederen, wat impliceert dat de natuur getemd en gecontroleerd moet worden. Dit sluit aan bij het punt van superioriteit: de natuur zou ons nodig hebben. Deze benadering staat haaks op een meer respectvolle en gelijkwaardige omgang met de schepping.
Alternatieve Formuleringen en de Rijkdom van Taal
De ontoereikendheid van de taal van rentmeesterschap roept de vraag op waarmee deze vervangen kan worden. Woorden als voogdij, priesterschap of zorg voor de schepping worden soms voorgesteld. Echter, ook deze termen lijken niet allesomvattend. De vraag rijst waarom we de behoefte voelen om één enkel woord te vinden dat onze complexe relatie met de schepping samenvat, terwijl de Schrift dit ook niet doet. De voorkeur gaat dan uit naar een gevarieerd taalgebruik dat verschillende facetten van onze omgang met de wereld belicht: zorgen voor, respecteren, beschermen, meedoen aan, andere wezens, de wereld, de hele schepping, het milieu, de natuur, Gods wereld. Uiteindelijk zijn de woorden die we hebben ontoereikend om de realiteit, het wonder en het voorrecht van Gods schepping volledig te beschrijven.
De Gereformeerde Traditie: Contouren en Ontwikkelingen
De gereformeerde en hervormde traditie kent een rijke geschiedenis en diverse interpretaties. Wat betekent het om gereformeerd te zijn? Eerbied voor God en betrouwbaarheid van het Woord worden vaak genoemd als kernwaarden. Deze waarden kunnen impliciet aanwezig zijn, als een 'zuurdesem' dat alles doortrekt, zonder altijd expliciet benoemd te worden. De spiritualiteit vanuit de Heidelbergse Catechismus, met de notie van eigendom van Christus, is een belangrijk aspect.
De gereformeerde theologie wordt wel omschreven als een 'intensivering van het katholieke', waarbij het gaat om het benadrukken van het theocentrische, de heiligheid en soevereiniteit van God, en een strenge genadeleer. Historisch gezien nam de gereformeerde theologie een tussenpositie in tussen het lutheranisme en de wederdopers, bijvoorbeeld in de houding ten opzichte van de overheid en opstand. Deze positie van het honoreren van verschillende gezichtspunten kenmerkt de gereformeerde traditie.
Voor de uitleg aan kinderen kan 'gereformeerd' worden omschreven als 'de Bijbel serieus nemen zonder biblicistisch te zijn'. De grondlijn is het 'altijd weer gereformeerd worden in de richting van het Woord van God'. Centraal staat God als bron en doel van alle dingen, met nadruk op de verzoeningsleer van Jezus Christus.
Sterktes en Zwaktes van de Gereformeerde Theologie
Een zwakte die genoemd wordt, is de neiging tot intellectualisme binnen het gereformeerde denken, wat ook terug te zien is in invloedrijke liberale theologen met een gereformeerde achtergrond. Dit risico op intellectualisme kan gepaard gaan met een zekere mate van anti-intellectualisme in sommige kringen, waar de behoefte aan academische theologie wordt betwijfeld.
Tegenover het gevaar van moralisme, zoals gewaarschuwd door Kuyper, staat de trend in de bijbelgetrouwe beweging om zich te veel te richten op de levenswandel. De klimaatactie bij de A12 illustreert hoe actuele thema's mensen bezighouden, en de gereformeerde theologie heeft hier zeker iets over te melden. Psalm 24, 'De aarde is van de HEERE en al wat zij bevat', benadrukt dat de schepping, ondanks de zonde, goed is. Er is een besef van verantwoordelijkheid, rentmeesterschap, matigheid en soberheid. Ons menselijk handelen staat binnen Gods overkoepelende plan, wat vertrouwen in de toekomst en ontspanning geeft, naast het doen van wat in ons vermogen ligt.
Er is een noodzaak om steviger in te zetten op heiliging en concrete keuzes te maken, bijvoorbeeld rondom vakanties, terwijl tegelijkertijd een gezonde scepsis naar maakbaarheid behouden moet worden.
Herontdekking en Toekomstperspectieven
Theologen als Reinold Niebuhr, met zijn idee van 'Christian realism', en figuren die tussen wal en schip vielen in de geschiedenis, zoals François Lambert en vertegenwoordigers van de ethische theologie, kunnen herontdekt worden. Hun nadruk op een praktisch geloof, openheid naar evangelicalisme, en de rol van de Heilige Geest in het verstaan van de Schrift, zijn waardevol. De nadruk op een persoonlijke relatie met Jezus Christus en de ethische, existentiële aard van de waarheid zijn eveneens belangrijk.
Voor de hedendaagse kerk is het gereformeerde perspectief van belang, vooral in een 'overlevingsstand'. Het besef dat de gereformeerde stem vaak in de minderheid was, en de nadruk op de taak die God ons geeft voor het geheel, zijn cruciaal. De spiritualiteit, hoe de kerk mensen kan blijven voeden, zowel op zondag als in de alledaagse liturgie, is een punt van aandacht. De gereformeerde traditie biedt rijke bronnen die de ziel kunnen voeden. Daarnaast kenmerkt de gereformeerde theologie een fundamentele openheid, juist vanuit haar belijdenisgeschriften. Dit geldt ook in oecumenisch opzicht, zoals Calvijns avondmaalstheologie laat zien.
Principieel is het inzicht dat als nieuwe inzichten vanuit de Bijbel naar voren komen, zoals de visie op Israël na de Tweede Wereldoorlog, er ruimte moet zijn voor gesprek. De vraag hoe Gods openbaring in de schepping zich verhoudt tot wetenschappelijke inzichten, vraagt om een ontspannen en open benadering. Vertrouwen in Gods soevereiniteit en zelfkennis stellen ons in staat om onbevangen de vragen van deze tijd tegemoet te treden. De pelgrimstheologie, met het besef van onze beperkte kennis en de bemiddeling van die kennis door Christus, biedt hierbij perspectief.
01 mei 2023 - Dinand Krol over de eenwording van twee Gereformeerde Kerken (NGK + GKV)
De Hervormde Kerk en Maatschappelijke Betrokkenheid
De hervormde kerk kent eveneens diverse stromingen en ontwikkelingen. De geschiedenis van de Afscheiding in 1834 en de Doleantie in 1886 laat zien hoe streven naar orthodoxie en autonomie van plaatselijke gemeenten heeft geleid tot scheuringen en nieuwe kerkgenootschappen. Abraham Kuyper was een sleutelfiguur in de Doleantie, die opkwam voor gereformeerde beginselen en de oprichting van de Vrije Universiteit initieerde.
De Canon van het Nederlandse protestantisme belicht deze ontwikkelingen verder. De zorg voor de schepping en duurzaamheid is een actueel thema, waar gereformeerde theologen zich mee bezighouden. Artikelen in tijdschriften als Theologia Reformata trachten de zorg voor de schepping te integreren in de gereformeerde theologie.
De Gewone Catechismus, die in 2019 verscheen, vertegenwoordigt een poging om het christelijk geloof voor vandaag te verwoorden, maar stuitte ook op kritiek vanuit behoudende kringen. De discussie over de rol van de kerk in de samenleving, de omgang met wetenschappelijke inzichten en de persoonlijke geloofsbeleving blijven centraal staan.
De Hervormde Gemeente Strijen, wijkgemeente 1, toont de praktijk van kerkelijk leven: samenkomsten, het geloof belijden, catechese, bijbelstudiekringen en de liturgische keuzes, zoals het zingen van psalmen en liederen. De kerk ziet zichzelf als een gemeenschap die de boodschap van het heil wil delen en betrokken wil zijn bij de wereld, onder andere door aandacht voor duurzaamheid en rentmeesterschap.
De recente ontwikkelingen in de Protestantse Kerk in Nederland, zoals de vorming van federaties en de intentie tot nauwere samenwerking, illustreren de voortdurende zoektocht naar eenheid en identiteit binnen de kerk. De nadruk op een schriftuurlijke en appellerende prediking, de sacramenten en de belijdenisgeschriften vormen de basis van het gemeenteleven.
Persoonlijke verhalen van geloof, zoals die van ds. Alke Liebich, benadrukken het belang van vertrouwen, het vinden van een 'grond' in het leven, en de verrassing van het geloof. De Remonstrantse Broederschap, met haar openheid voor 'ketters' en tegenbewegingen, biedt ruimte voor verrassing en diversiteit. De rol van de kerk als 'vrijplaats' waar mensen op adem kunnen komen en waar geloof, ook in zijn worstelingen, centraal staat, wordt hierbij onderstreept.
tags: #rentmeesterschap #bij #gereformeerde #of #hervormd